به مثابه روح‌ا...

پرونده «جام‌جم» درباره برنامه «جماران» و ضرورت الگوسازی از سیره امام‌خمینی(ره)

به مثابه روح‌ا...

«امام زنده است. امام در مقابل ماست.» صدای رهبری با همین کلمات می‌آید و تیزر برنامه با تصویری از صندلی همیشگی امام در جماران است. کتاب‌ها به یکباره صندلی را در آغوش می‌گیرند و انگار که امام با همین کلمات زنده می‌شود. این، عصاره‌ای از همان چیزی است که نیاز امروز و مردم است.

زنده بودن امام و تبیین سیره این شخصیت تاریخی در میان نسل جدید، چیزی که به بازخوانی و صحبت درباره آن نیاز است. درست مثل همان جمله رهبر معظم انقلاب که گفته بودند «نگذارید یاد امام در جامعه فراموش شود.»  برنامه جماران با همان تیزری که از آن یاد کردیم، تلاش کرده به سیره امام‌خمینی(ره) به شکل ویژه و دقیق بپردازد. برنامه‌ای که هر بار از زاویه تازه‌ای به شخصیت ایشان می‌پردازد. اما الزامات چنین برنامه‌هایی چیست و چطور می‌توان شاهد برنامه‌های بیشتری برای تبیین شخصیت افراد صالحی همچون امام‌خمینی(ره) بود. جام‌جم تلاش کرده در گفت‌وگو با مصطفی موسی‌پسندی تهیه‌کننده جماران، محمدرضا کائینی مجری، تینا چهارسوقی امین، سردبیر برنامه و کارشناسان این حوزه، از جمله حجت‌الاسلام محمدصادق چشمه قصابانی، کارشناس، حجت‌الاسلام سعید بهمنی عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، حجت‌الاسلام محمد تقوی‌طلب کارشناس علوم قرآنی، دکتر سعید طاووسی مسرور، استاد تاریخ و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی گفت‌وگو کرده است. 
     
جای خالی یک برنامه مستمر 
مصطفی موسی‌پسندی، تهیه‌کننده برنامه جماران درباره شکل‌گرفتن‌ایده این برنامه به جام‌جم می‌گوید: ایده اولیه ما از جایی شکل گرفت که احساس کردیم برنامه اختصاصی، مستمر و متمرکزی برای حضرت امام(ره) در رسانه‌ملی وجود ندارد. از طرفی، این نکته وجود داشت که در فضای جامعه امروز، آن‌چنان که باید و به‌صورت ملموس به امام و ‌اندیشه‌های ایشان در تصمیم‌گیری‌ها، سیاست‌گذاری‌های مسئولان و زندگی روزمره مردم پرداخته نشده است. در عین‌حال، تأکید رهبری انقلاب بر این است که باید به حضرت امام(ره) مراجعه و گفته‌های ‌ایشان را بازخوانی کرد؛ به‌خصوص نسل جدید باید با امام ارتباط بگیرد و از ایشان بیشتر بداند. این دغدغه ما با برنامه‌ریزی‌ و پیگیری‌های پیشینی شبکه یک سیما و مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی(ره) تلاقی کرد و منجر به تولید این برنامه شد.
موسی‌پسندی عنوان می‌کند: ما در این برنامه، طراحی جامعی را در نظر داشتیم و آن را به شکل طولانی‌مدت در نظر گرفتیم. در فصل نخست و پنج قسمتی که در ایام ارتحال امام‌خمینی(ره) هر شب پخش می‌شد، این ایده را داشتیم که ضرورت بازخوانی ‌سیره و اندیشه‌های امام مطرح شود. یعنی بگوییم که اصلا چرا باید دوباره به سمت‌ اندیشه‌های حضرت امام‌خمینی(ره) حرکت کرد. جناب آقای دکتر حبیب رحیم‌پور ازغدی در این فصل کمک شایانی به تبیین این اولویت محتوایی کردند. با توجه ‌به سخنرانی‌های رهبری از سالگرد اول امام تا همین سخنرانی اخیر ایشان، ابتدا روی ضرورت پرداختن به امام‌خمینی(ره) کار کردیم و از این گفتیم که چرا باید به وصیت‌نامه، اندیشه‌ها و سیره این شخصیت تاریخی پرداخت. در ادامه و در فصل دوم وارد بازخوانی موضوعی شدیم و به فراخور مناسبت و شرایط روز جامعه و اولویت‌ها، به‌صورت موضوع‌محور یا مسأله‌محور بیانات‌ ایشان را بازخوانی می‌کنیم. در این فصل، ما از بستر روایت تاریخی و از زبان راویانی که حضرت امام را درک کرده‌اند، به بازخوانی سیره و اندیشه ایشان می‌پردازیم. طبیعی است که در رویکرد جدید، نگاه تاریخی و روایی در این فصل بر نگاه اندیشه‌ای غلبه دارد. از همین رو، در این فصل جناب آقای محمدرضا کائینی اجرای برنامه را به عهده دارند. فصل دوم به‌ صورت هفتگی و مستمر پخش خواهد شد. مخاطبان عزیز می‌توانند چهارشنبه‌ها حوالی ساعت 23 و بازپخش آن را یکشنبه‌ها حوالی ساعت 11، از شبکه یک سیما ببینند.
موسی‌پسندی در پاسخ به این پرسش که یکی از نقاط تمایز این برنامه نسبت به دیگر برنامه‌های معارفی رسانه‌ملی، دکور جذاب آن بود، چه شد که دکور برای شما جدی شد، عنوان می‌کند: ایده ما این بود که به امام برگردیم و این فضا را جدی‌تر ــ به‌خصوص برای نسل جوان ــ احیا کنیم. برنامه جماران در واقع برگشت ما به امام با تمرکز بر سیره و‌ اندیشه ایشان بود. ما می‌خواستیم فضای محتوایی برنامه در جای‌جای برنامه محسوس باشد. از همین رو، تلاش کردیم دکور، بخشی از محتوای برنامه را نمایندگی کند. مهم‌ترین عنصر بصری مرتبط با حضرت امام در ذهن مخاطب، صندلی ایشان در حسینیه جماران بود. از سوی دیگر، ‌اندیشه حضرت امام‌خمینی(ره) بیشتر در ۲۲جلد صحیفه قابل‌درک و مطالعه است. برای همین این ‌ایده را مطرح کردیم که برای دکور، صندلی امام در کنار کتاب‌های صحیفه که باز است، قرار گیرد. یعنی فضای دلنشین و خاطره‌انگیز آبی‌رنگ حسینیه جماران را داشته باشیم، اما دیوار پشت صندلی امام، کتاب‌های صحیفه باشد. ما در حقیقت می‌خواستیم امام را از بستر سیره و ‌اندیشه ایشان، بازخوانی کنیم و این محتوا را در دکور برنامه نیز لحاظ کردیم.
وی ادامه می‌دهد: اتفاق خوبی که برای این برنامه افتاد، این بود که زمان بیشتری در اختیار داشتیم و از شش ماه قبل از ایام سالگرد ارتحال امام، روی آن کار می‌کردیم. می‌خواستیم یک برنامه مفصل باشد که از سالگرد ارتحال ‌ایشان شروع شود و بعد، مستمر روی آنتن برود. این فرصت، زمانی را ایجاد کرد تا بتوانیم بیشتر روی برنامه فکر کنیم. نکته دیگر این بود که بنا داشتیم فرم و محتوا کاملا درگیر باشند. برای همین تصمیم گرفتیم در این برنامه به شکل ویژه روی دکور کار کنیم، چرا که دکور هم یکی از مواردی است که می‌تواند برای مخاطب جذاب باشد. در کنار آن، تیمی از افراد ایده‌پرداز و خلاق در این برنامه حضور داشتند که بودن آنها به شکل‌گیری این ایده کمک کردند. یک تیم طراح و گرافیست در کنار تیم تولید ما حضور داشت که توانست آنچه در ذهن ما بوده را پیاده کند. به نظرم این مسأله مزیت جدی‌ای بود که ما را به یک خروجی درست رساند.  برای دکور این برنامه اتودهای مختلفی زده شد. ولی در نهایت، هنر و ذهن خلاق پیمان قانع بود که ایده نهایی دکور را طراحی و اجرا کرد. موسی‌پسندی درباره شاخص‌های انتخاب مهمان در این برنامه این‌طور بیان می‌کند: ما سه شاخص برای انتخاب مهمانان داشتیم؛ یکی این بود که از سطح تراز اول باشند و ترجیحا امام را درک کرده باشند. به‌عنوان‌مثال میزبان حجت‌الاسلام محمدعلی انصاری و حجت‌الاسلام محمدعلی رحمانی بودیم که سال‌ها همراه امام بودند. یا استاد حسن رحیم‌پور ازغدی که سال‌ها روی بیانات امام کار کرده‌اند و در این حوزه شناخته شده‌اند. دومین مسأله‌ای که در نظر داشتیم این بود که مهمانان فراجناحی باشند. یعنی یکی از مسائلی که روی آن تأکید داریم و به نظرم به سیره امام و رهبری نزدیک است، نگاه فراجناحی به حضرت امام است. چرا که حضرت امام، برای همه مردم ایران بودند. قصدمان این بوده که امام را از فضای سیاست‌زده و جناح‌های سیاسی دور کنیم. اگر بتوانیم به این سمت برویم و با امام سیاسی برخورد نکنیم، برای مخاطب هم مقبولیت بیشتری خواهد داشت. سومین نکته هم این بود که میزبان مهمانانی باشیم که کمتر در رسانه‌ملی حضور داشتند و برای مخاطب تازگی دارند. درعین‌حال، یک راهبرد محتوایی جدی دیگر ما در این برنامه این بوده که رهبر انقلاب را بزرگ‌ترین شارح و مفسر بیانات و سیره حضرت امام معرفی کنیم. ولی پشتیبانی شبکه یک سیما و اهتمام ویژه جناب آقای مرادی و حمایت مؤسسه تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی(ره) و شخص حجت‌الاسلام کمساری در شکل‌گیری و ادامه این برنامه کمک شایانی داشته و خواهد داشت. 
     
3 دغدغه مهم امام‌خمینی(ره)
حجت‌الاسلام محمدصادق چشمه قصابانی، کارشناس درخصوص پرداختن به آرمان‌های امام در تلویزیون، به جام‌جم می‌گوید: امام برخی تفکرات و دغدغه‌های بنیادین برای تشکیل حکومت اسلامی داشتند. در دوران فعلی به خوبی می‌بینیم که خلأ تبیین مبانی انقلاب از دید امام احساس می‌شود. از جمله این مبانی، تفکیک‌ناپذیری دین از سیاست و دومین آرمان بحث تشکیل حکومت اسلامی بود. چون اعتقاد حضرت امام بر این بود که اگر می‌خواهیم اسلام در جامعه اجرا شود، لازمه آن داشتن حکومت اسلامی است. از دیگر آرمان‌ها هم اصل ولایت فقیه است که در دوران تبعید هم نظریه ولایت فقیه را پردازش کردند.امام می‌گفتند تنها وجه مشروعیت حکومت در عصر غیبت، حکومت ولی فقیه است. این اصولی بوده که امام مدنظر داشتند.  
وی ادامه می‌دهد: بعد از انقلاب یکی دو نسل فرصت نداشته که مبانی امام برایش بیان شود. یعنی امروز با نسلی مواجه هستیم که امام و سیره عملی او را نمی‌شناسد. اگر در یک دورانی، به صورت کلی بحث نظریات امام مورد حمله قرار می‌گرفت، امروز شاهد هستیم که اصول اساسی امام را مورد حمله قرار می‌دهند. جوان امروز به دلیل ناآشنایی با این فضا، در مقابل این صحبت‌ها خلع سلاح است. شبهه‌ها بر مبنای سه اصل اساسی امام مطرح می‌شود. بیان این اصول ضرورت دارد اما باید به روش درستی بیان شود. تاریخ ما نشان داده که اگر به ضرورت تبیین اهداف اسلامی و مبانی آن پرداخته نشود، سرنوشتی مثل انقلاب مشروطه را باید متصور باشیم.
     
نسل جوان دچار انقطاع تاریخی است
محمدرضا کائینی، مجری فصل دوم برنامه جماران، در پاسخ به این سؤال که با توجه ‌به این‌که جماران یک برنامه خاص است و نسل جوان با دیدگاه‌های امام بیشتر آشنا می‌شود، چه دغدغه‌هایی داشتید که اجرای این برنامه را پذیرفتید به جام‌جم می‌گوید: نسل جوان ما نسبت به ماقبل خودش دچار انقطاع تاریخی شده است. من از هر برنامه‌ای که در ایجاد دغدغه در جوانان تأثیر داشته باشد، حتی اندک استقبال می‌کنم. این برنامه قبلا بیشتر ماهیت اندیشه‌ای داشت؛ یعنی بحث‌های نظری در رابطه‌  با اندیشه امام‌(ره) و مشخص‌شدن حدود و مرزهای این اندیشه مطرح می‌شد. کائینی ادامه می‌دهد: در فصل جدید پیشنهاد این بود که محتوا را به فضای تاریخی نزدیک کنیم تا جذابیت بیشتری برای مخاطب پیدا کند؛ چون الان در میان تمام گونه‌های نظری تاریخ جذابیت بیشتری دارد و از روایت تاریخی بیشتر استقبال می‌شود. دوستان پذیرفتند و بنا شد میزبان مهمانانی در این برنامه باشیم که حضرت امام‌(ره) را از نزدیک دیدند و از بستر روایات تاریخی خود امام را بازخوانی کنیم. طبعا این افراد هم خالی از تحلیل نیستند، ولی مبنای کار خاطرات شخصی و مشاهدات فردی‌شان از سیره امام‌(ره) است و این خیلی اهمیت داشت  کسی که ایشان را توصیف می‌کند از نزدیک امام را دیده باشد. 

دغدغه پرداختن به اندیشه‌های امام
 تینا چهارسوقی امین، سردبیر برنامه جماران هم در خصوص روال شکل‌گیری این برنامه به جام‌جم می‌گوید: به‌طورکلی دغدغه پرداختن به اندیشه‌های حضرت امام‌خمینی(ره) از زمانی برای من مطرح شد که می‌دیدم وصیت‌نامه امام(ره) با تقلیل به یک واحد درسی و حاشیه‌ای، به شکل نامناسبی  در دانشگاه‌ها ارائه شده و با استقبال از سوی دانشجویان همراه نمی‌شود. در واقع احساس می‌کردم برداشت عملی درستی از این وصیت، نه توسط دانشجویان و نه همچنین مسئولان انجام نمی‌گیرد و همواره لزوم بازخوانی اندیشه و سیره آن حضرت وجود دارد.طرح اولیه برنامه جماران با یک دغدغه شخصی مبنی بر ضرورت بازخوانی آرا و اندیشه‌های حضرت امام‌خمینی(ره) در امر زنان مطرح شد.حتی احصای۱۳‌گانه‌ای در خصوص نسبت بین امر زنان و اندیشه حضرت امام انجام شد. رفته‌رفته بنا به اقتضای وضع موجود، هم‌اندیشی در گروه تولید و پیشنهاد مشارکت‌کنندگان، گام فراتر گذاشته و حوزه‌های پرداخت را وسیع‌تر کرده تا به‌صورت گسترده‌تر و مؤثرتری به قرائت اندیشه‌های حضرت امام بپردازیم. وی ادامه می‌دهد: ازآنجا که حصول قرائت صحیح به بررسی و ارائه روایت مستند و درست وابسته است، بر آن شدیم تا در هر موضوع مورد بررسی خود، با استناد به روایات تاریخی سودمند از نزدیکان، یاران، شاگردان و ملازمان ایشان، دریچه ورود جدیدی به آرا و اندیشه‌های حضرت امام را بگشاییم. معتقدیم رجوع به صحیفه حضرت امام به‌منظور شناخت، درک و تأمل در سیره ایشان و تطبیق روایات با آن، نه‌تنها لازم است بلکه ضروری است تا بستر آشنایی بیشتری برای مخاطبان نسل جوان و تشویق آنان به مطالعه آن صورت گیرد.

الگو برای چه کسانی است؟ 
مسأله مهم دیگر، الزامات پرداختن به شخصیت امام‌خمینی(ره) است. در همین رابطه عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی معتقد است که شخصیت بزرگان برای همه قابل الگوبرداری نیست. حجت‌الاسلام سعید بهمنی، عضو هیأت علمی پژوشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در‌خصوص بایسته‌های پرداختن به سیره و شخصیت امام خمینی(ره) به جام‌جم می‌گوید: فکر می‌کنم سیره حضرت امام به‌عنوان نمونه تاریخی، با برخی مبانی همراه است که باید لایه به لایه به آن پرداخته شود. باید این را گفت که سیره‌ها برای چه بررسی می‌شود و اصولا چرا سراغ سیره حضرت امام(ره) ‌و افراد صالحی همچون او می‌رویم. در این صورت مخاطب بهتر با آن ارتباط برقرار می‌کند. هر جامعه مخاطب با دیگر مخاطبان متفاوت است اما اشتراکاتی میان همه وجود دارد. مثلا قرآن کریم پیامبر را به‌مثابه الگوی نیکو معرفی می‌کند. در عین‌حال انگار به‌گونه‌ای بیان شده که رسول خدا یک الگو برای ماست اما لزوما برای همه نیست. یعنی برای همه ‌شأنیت دارد اما برای همه فعلیت پیدا نمی‌کند. برای کسانی فعلیت پیدا می‌کند که از سه چیز برخوردارند. طبق این آیه برای کسانی است که پیوسته ‌امید به خدا دارند، ‌امید به روز آخرت دارند و بسیار ذاکر هستند. اگر این سه مطلب در کسی نهادینه نشده باشد، دنبال تأسی به پیامبر نخواهد بود. در مورد افراد صالحی مثل امام خمینی(ره) ‌هم همین است چون شعاعی از حضور پیامبر است که در این افراد صالح تبلور پیدا کرده و نمایی از وجود پیامبر را نشان می‌دهند.

ویژگی‌های برنامه «جماران »
1- برنامه ویژه برای بیان اهمیت وصیت امام(ره) تا بازخوانی اندیشه‌ها
2- معرفی رهبر انقلاب به عنوان بزرگ‌ترین شارح و مفسر بیانات امام(ره)
3- تولید محتوای جذاب برای آگاهی بخشی  نسل جوان
4- شاخص‌های ویژه برای انتخاب مهمانان برنامه جماران
5- طراحی دکور خاص برای نمایندگی محتوای برنامه

فاطمه عودباشی و سپیده اشرفی - گروه رسانه