گفت‌وگوی جام‌جم با هنرمندی که هنرچندهزارساله چاقوسازی زنجان را جهانی کرد
این چاقو، لطیف است
ینجا زنجان است؛ شهر چاقوی ایران كه به روایت اسناد و آثار تاریخی، مركز ساخت سلاح جنگی در كشور بوده است؛ هنر-صنعتی كه حالا تنها در ساخت چاقوهای دست‌ساز و سنتی متبلور می‌شود و شهرتی جهانی دارد؛ شهرتی كه مدیون هنر دست استادكارانی است كه با وجود مهجور بودن این صنعت دست‌ساز در دهه‌های اخیر، با حمیت و عشقی مثال‌زدنی، این پیشه را رها نكرده و آن را به نسل‌های بعدی رسانده‌اند؛ به كسانی همچون زكریا علیخانی كه این حرفه را از پدر خویش آموخته و پس از آن برای آموختن فنون مربوط به ساخت قلم‌تراش، به شاگردی استاد توسلی درآمده است. علیخانی به دلیل مهارت در ساخت قلم‌تراش‌هایش، نشان امسال یونسكو در صنایع دستی را از آن خود كرده و در حال حاضر، یكی از ماهرترین سازندگان چاقو و قلم‌تراش در كشور و البته جهان است.
ذكریا حالا 42 ساله و پدر یك پسر هفت‌ساله است؛ متعلق به نسلی كه كمتر سودای آموختن فن و هنرهای سنتی را داشته و راهشان را از مسیر دانشگاه‌ها و مراكز آموزش رسمی دنبال كرده‌اند. او اما برخلاف همنسلانش، پیشه پدر را دنبال کرده و با آموختن هنر چاقوسازی، یكی از معدود كسانی بوده كه به زنده ماندن این هنرصنعت تاریخی كمك كرده است. علیخانی خود درخصوص ورودش به این حرفه می‌گوید: در طول دوران تحصیلم، پس از فراغت از درس و مدرسه، تمام تابستان‌ها را در كنار پدر به یادگیری این حرفه می‌گذراندم و در نهایت در سال 71 به‌صورت تمام وقت مشغول چاقوسازی شدم تا این‌كه برای یادگیری زیر و بم ساخت قلم‌تراش، نزد استاد توسلی رفته و با شاگردی ایشان وارد حرفه قلم‌تراش‌سازی شدم و حالا 15 سال است كه علاوه بر ساخت چاقو، قلم‌تراش نیز می‌سازم. به گفته او، مشتری‌های چاقوهای او بیشتر مجموعه‌داران هستند و قلم‌تراش‌هایش توسط خوشنویسان خریداری می‌شود. این استاد قلم‌تراش‌ساز یك كارگاه چاقوسازی دارد كه به همراه برادرش در آن كار می‌كنند. آن‌طور كه زكریا می‌گوید، ساخت یك چاقو یا قلم‌تراش گاهی به سه روز كار دو نفره احتیاج دارد كه بنا بر ظرافت تیغه و طرح دسته می‌تواند متفاوت باشد. این هنرمند جهانی در ادامه توضیح می‌دهد: ساخت قلم‌تراش به مراتب سخت‌تر از ساخت چاقو بوده و از این نظر فنی‌تر است؛ به همین دلیل معدود افرادی هستند كه به این هنر اشتغال داشته و از این طریق كسب درآمد می‌كنند. علیخانی درباره درآمد حاصل از ساخت چاقو نیز می‌گوید: برای سال‌ها این هنر كمتر مورد توجه بود و امروز با نگاه صنایع‌دستی به این دست‌سازها، وضعیت تا حدودی بهتر شده است. البته كم شدن تعداد نفراتی كه به این صنعت اشتغال دارند نیز باعث شده درآمد حاصل از این كار برای هنرمندان این رشته از صنایع‌دستی تا آنجا كه بتوانند با آن امورات زندگیشان را بگذرانند كافی باشد.
آینده مبهم هنر چاقوسازی
زكریا در حالی كه وضعیت امروز این هنر اصیل زنجانی را بهتر از چند سال گذشته می‌داند، از عدم اقبال جوانان نسبت به این رشته گلایه‌مند است. او با ابراز نگرانی از منسوخ شدن این هنر-صنعت در سال‌های آینده، ورود سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به این حوزه را برای بقای این رشته حیاتی عنوان می‌كند. او در پاسخ به جام‌جم درخصوص فعالیت‌های نهاد متولی صنایع دستی در استان زنجان برای ترویج و احیای این هنر می‌گوید: تاكنون متوجه فعالیتی دال بر احیای چاقوسازی در استان نشده‌ام و از من یا دیگر همكارانم برای برگزاری كلاس یا كارگاه‌های آموزشی دعوت نشده است.
قلم‌تراشی كه جهانی شد
این هنرمند صنایع‌دستی زنجانی‌الاصل، علاوه بر دریافت نشان یونسكو در سال جاری، نشان ملی صنایع دستی كشور را هم در سال 96 دریافت كرده است. ذكریا فرآیند دریافت نشان یونسكو را این‌گونه توضیح می‌دهد: از میان 11 اثری كه در زنجان نشان ملی صنایع‌دستی دریافت كرده بودند، یك كار ملیله و دو كار چاقو برای داوری دریافت نشان جهانی ارسال شدند كه در نهایت قلم‌تراش چهار تیغه من به دلیل كیفیت تیغه و نیز زیبایی دسته، موفق به دریافت این نشان شد. با وجود این‌كه زنجان یكی از اولین مراكز ساخت چاقو در جهان بوده است، امروزه مواد اولیه ساخت این چاقوها از خارج وارد می‌شود و آنچه سبب شده این چاقو همچنان دارای اسم و رسم جهانی باشد، هنر و فن استادكاران تولیدكننده این صنایع است؛ استادكارانی كه اگر مورد حمایت قرار نگرفته و زمینه انتقال هنرشان به نسل‌های بعدی مهیا نشود، می‌توانند اخرین نسل چاقوسازان زنجانی كشور باشند.
مناسب برای صادرات
استاد علیخانی در نمایشگاه‌های داخلی شركت می‌كند اما آن‌طور كه خودش اظهار می‌كند، تاكنون زمینه حضورش در نمایشگاه‌های خارجی فراهم نشده است. همچنین به گفته او، محصولات دست‌سازش با وجود این‌كه می‌توانند در بازارهای جهانی مورد توجه قرار گیرند، تا به امروز به كشورهای دیگر صادر نشده‌اند. البته این هنرمند تاكید می‌كند ممكن است خریداران محصولاتش، خود برای صادرات این چاقوها به خارج از كشور اقدام كنند؛ به‌ویژه برای فروش به مشتری‌هایی در كشورهای همسایه عربی. آنگونه كه از گفته‌های این هنرمند برمی‌آید او بیش از آن‌كه نگران فروش و بازاریابی محصولاتش باشد، دل‌مشغول ساخت چاقوها و قلم‌تراش‌هایی است كه از كودكی تا به امروز دلداده آنهاست و این متولیان صنایع‌دستی كشور هستند كه باید زمینه فعالیت بیشتر تولیدكنندگان صنایع‌دستی و حضورشان در بازارهای جهانی را مهیا كنند.
آینده مبهم هنر چاقوسازی
زكریا در حالی كه وضعیت امروز این هنر اصیل زنجانی را بهتر از چند سال گذشته می‌داند، از عدم اقبال جوانان نسبت به این رشته گلایه‌مند است. او با ابراز نگرانی از منسوخ شدن این هنر-صنعت در سال‌های آینده، ورود سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به این حوزه را برای بقای این رشته حیاتی عنوان می‌كند. او در پاسخ به جام‌جم درخصوص فعالیت‌های نهاد متولی صنایع دستی در استان زنجان برای ترویج و احیای این هنر می‌گوید: تاكنون متوجه فعالیتی دال بر احیای چاقوسازی در استان نشده‌ام و از من یا دیگر همكارانم برای برگزاری كلاس یا كارگاه‌های آموزشی دعوت نشده است.
قلم‌تراشی كه جهانی شد
این هنرمند صنایع‌دستی زنجانی‌الاصل، علاوه بر دریافت نشان یونسكو در سال جاری، نشان ملی صنایع دستی كشور را هم در سال 96 دریافت كرده است. ذكریا فرآیند دریافت نشان یونسكو را این‌گونه توضیح می‌دهد: از میان 11 اثری كه در زنجان نشان ملی صنایع‌دستی دریافت كرده بودند، یك كار ملیله و دو كار چاقو برای داوری دریافت نشان جهانی ارسال شدند كه در نهایت قلم‌تراش چهار تیغه من به دلیل كیفیت تیغه و نیز زیبایی دسته، موفق به دریافت این نشان شد. با وجود این‌كه زنجان یكی از اولین مراكز ساخت چاقو در جهان بوده است، امروزه مواد اولیه ساخت این چاقوها از خارج وارد می‌شود و آنچه سبب شده این چاقو همچنان دارای اسم و رسم جهانی باشد، هنر و فن استادكاران تولیدكننده این صنایع است؛ استادكارانی كه اگر مورد حمایت قرار نگرفته و زمینه انتقال هنرشان به نسل‌های بعدی مهیا نشود، می‌توانند اخرین نسل چاقوسازان زنجانی كشور باشند.
مناسب برای صادرات
استاد علیخانی در نمایشگاه‌های داخلی شركت می‌كند اما آن‌طور كه خودش اظهار می‌كند، تاكنون زمینه حضورش در نمایشگاه‌های خارجی فراهم نشده است. همچنین به گفته او، محصولات دست‌سازش با وجود این‌كه می‌توانند در بازارهای جهانی مورد توجه قرار گیرند، تا به امروز به كشورهای دیگر صادر نشده‌اند. البته این هنرمند تاكید می‌كند ممكن است خریداران محصولاتش، خود برای صادرات این چاقوها به خارج از كشور اقدام كنند؛ به‌ویژه برای فروش به مشتری‌هایی در كشورهای همسایه عربی. آنگونه كه از گفته‌های این هنرمند برمی‌آید او بیش از آن‌كه نگران فروش و بازاریابی محصولاتش باشد، دل‌مشغول ساخت چاقوها و قلم‌تراش‌هایی است كه از كودكی تا به امروز دلداده آنهاست و این متولیان صنایع‌دستی كشور هستند كه باید زمینه فعالیت بیشتر تولیدكنندگان صنایع‌دستی و حضورشان در بازارهای جهانی را مهیا كنند.