برشی از رمان سال‌های بنفش اثر ابراهیم حسن‌بیگی
شکنجه با خالکوبی
«سال‌های بنفش» رمانی است كه رویدادهای سیاسی قبل و بعد از انقلاب را درباره یك خانواده كه در جغرافیایی غیر از پایتخت زندگی می‌كنند، روایت می‌كند. نویسنده در این كتاب به فعالیت گروه‌های سیاسی در سال‌های پیش از انقلاب و پس زمینه‌ای از ریشه‌ها و نحوه شكل گیری آن در ایران بعد از خرداد 1342 تا اوایل پیروزی انقلاب می‌پردازد. به گفته ابراهیم حسن‌بیگی نویسنده این رمان، درباره انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن كمتر رمانی برای بزرگسالان نوشته شده و در این زمینه احساس خلأ وجود دارد. این كتاب، با نگاه به دوران قبل از انقلاب اسلامی ـ محدوده زمانی سال‌های 1342 تا 1356 منتشر شده است. نویسنده در این رمان، به مبارزات گروه‌های سیاسی با رژیم طاغوت پرداخته و درانعكاس داستانی آنچه در آن دوره گذشته، كوشش كرده كه نشر كتابستان معرفت آن را روانه بازار كتاب كرده است.
سخنرانی ناتمام آقای وزیر!
روی سردر دانشكده نوشته بودند: «مقدم وزیر محترم علوم را گرامی می‌داریم.» قرار بود وزیر علوم، روز شنبه آینده در سالن آمفی‌تئاتر دانشگاه سخنرانی كند...
شب جلسه هیات در منزل حاج نصرت بود. بعد از خواندن دعای توسل خبرها گفته شد. آخرین خبر را ملكی داد. گفت كه روز شنبه هفته آینده قرار است وزیر علوم در دانشگاه سخنرانی كند. گفت كه سال گذشته هم این بابا آمد و كلی از خدمات دولت به دانشجویان حرف زد. نظرم این است كه امسال طرحی بریزیم و جلسه را برهم بزنیم...
استاد كاشفی توانسته بود، دو كارت دعوت جور كند. آن روز مجبور شدم كت بپوشم؛ یك كت گشاد. كبوترها [نویسنده قبل از این توضیح داده است كه علی و دوستانش برای برهم زدن این جلسه دو كبوتر می‌خرند تا در فرصت مناسب آن را در سالن سخنرانی ول كنند و نظم جلسه را به هم بریزند] را در جیب‌های بغل جاسازی كردم. كمی زودتر رفتیم كه بتوانیم در جای مناسبی وسط سالن بنشینیم. ملكی [یكی ازدوستان علی، شخصیت اصلی داستان]
گفته بود در چنین مواقعی تعدادی از ماموران ساواك داخل سالن می‌نشینند.
به ردیف وسط رفتیم؛ جایی كه مطمئن بودیم در اطراف ما تعدادی دانشجو می‌نشینند. مراسم شروع شد، با سرود شاهنشاهی كه همه بلند شدند و ایستادند. بعد خیر مقدم رئیس دانشگاه بود و رقص لرستانی كه تعدادی دختر و پسر با لباس محلی چرخی خوردند و رفتند.
به ملكی گفتم: «همشهری‌هایت خوب می‌رقصند.»
گفت: «تو از ایل و تبار ما چیزی ندیدی، جز همین رقص و آوازشان را.»
وزیر رفت بالای سن. از همان ابتدا، كف زدن‌های ردیف جلو شروع شد. سرم رو بردم بیخ گوش ملكی:
- كلاغ پَر؟
- پَر!
آرام هردو كبوتر را از جیب بغلم بیرون آوردم. یكی را گذاشتم روی زانوی ملكی و دیگری را گرفتم كف دست‌هایم. منتظر بودیم كبوترها پرواز كنند و چرخی در سالن بزنند؛ اما انگار كبوترها قصد پرواز نداشتند. با نوك انگشت آرام چند ضربه به زیر شكم‌هایشان زدیم. من حتی بال‌های كبوتر را كشیدم تا بپرد. غیظم گرفته بود. هر دو مانده بویدم چه كنیم.
آهسته رو به ملكی گفتم: «اینها چرا نمی‌پرند؟»
گفت: «دارند سخنرانی آقای وزیر را گوش می‌دهند!»
وزیر حسابی داغ كرده بود. چقدر خوب بود كبوترها می‌پریدند و این همه اشتهای سخنرانی آقای وزیر را می‌گرفتند! نمی‌دانم وزیر چه گفت كه صدای كف زدن بلند شد. با اشاره وزیر، صدای كف زدن فروكش كرد؛ اما ناگهان از سمت چپ ما صداهایی بلند شد. همه سرها برگشت به طرف نیمه دیگر سالن. حدود دو ردیف دانشجو نشسته بودند و پاهایشان را یكدست و هماهنگ بر زمین می‌كوبیدند. چپی‌های دانشگاه بودند. جنب و جوش بین ماموران سالن افتاد. آمدند جلو و تذكر دادند كه آرام بگیرند؛ اما صدای پاكوبیدن بیشتر شد.
ملكی خم شد و كبوترها را از زیر صندلی برداشت. هُلشان داد به طرف راهروِ سالن؛ ناگهان كبوترها پریدند و خدایی بود كه به طرف سِن رفتند. در فضای بالای سن چرخی خوردند و دوباره برگشتند به طرف سالن. شلیك خنده‌ها بلند شد. علی‌رغم سر و صدایی كه به پاخاسته بود، وزیر به صحبت‌هایش ادامه داد. كبوترها دوباره برگشتند به روی سن و این بار در سطح پایین‌تری پرواز كردند و همانجا چرخیدند. حالا وزیر هم سرش را گرفته بود بالا به كبوترها نگاه می‌كرد كه بالای سرش چرخ می‌زدند. از این بهتر نمی‌شد. وزیر بلند شد و صحنه را ترك كرد و به اتفاق تعدادی از ماموران امنیتی از سالن رفت بیرون.
روز یكشنبه، صحبت‌ها همه درباره مراسم بود و این‌كه
پنج نفر از دانشجویان چپ را دستگیر كردند.
سید كه خبر را شنید، گفت: «عدو شود سبب خیر، اگر خدا خواهد.»
فردا صبح، شاپور تقاضای ملاقات با سرهنگ تیموری ـ رئیس زندان ـ را كرد. ماموری او را با خود برد. دقایقی بعد، به دنبال آشیخ‌هاشم آمدند.
حاجی‌جواد با تاسف سرش را تكان داد و رو به علی گفت: «تندروی آخوندها، نتیجه‌ای جز به هم ریختگی ندارد.»
علی اما برافروخته بود و چشم به میله‌های زندان كرد:
- شما فكر می‌كنید با رژیمی كه هر نوع ملاطفتی را با خشونت جواب می‌دهد، می‌توان سازش كرد یا چون میش در دامان گرگ بود؟
برگشت به طرف حاجی‌جواد، مقابلش نشست:
- مگر شما چه كرده‌اید؟ این بچه‌ها چه كرده‌اند؟ خود من مرتكب چه جنایتی شده‌ام كه این طور شكنجه شدم؟ من... هنوز تنم از زخم‌های شكنجه ساواك می‌سوزد. نگاهی به پشتم بیندازید! چی می‌بینید؟
همه هاج و واج چشم دوختند به پشت علی. صدای درویشی [یكی از نیروهای سازمان مجاهدین خلق كه با علی هم‌بند بوده است.] بلند شد:
- آخ آخ! ببینید چه نوشته‌اند پدر سوخته‌ها! من كه با علی‌آقا موافقم.
- با آتش سیگار خالكوبی‌ام كردند، حتی با میله داغ افتادند به جانم.
عمو صلواتی رو به علی كرد:
- چی نوشته‌اند این پشت؟
[علی] مانده بود چه بگوید. هنوز پشتش را توی آینه ندیده بود یا تا این لحظه به كسی نشان نداده بود. وقتی درویش گفت كه نوشته‌اند «جاوید شاه»، انگار كه از یك بلندی پرتش كرده‌اند پایین!
دوست داشت از نگاه ترحم‌آمیز آنها فرار كند؛ اما به كجا؟ فكر كرد این ننگی است كه باید تا آخر عمر به دوش بكشد.
ساعتی كه گذشت آشیخ هاشم و شاپور را آوردند. شاپور مشغول جمع كردن اسباب و اثاثیه شخصی‌اش شد. حالا برای همه روشن شده بود كه عاقبت كار چه شده است....
... ساعت آزادباش صبح بود. تنها قدم می‌زد. حاجی جواد جلو آمد. دست گذاشت روی شانه علی كه او تكان خورد و لرزید:
- خیلی پَكری علی‌آقا. پیداست كه هنوز با زندان و حال و هوایش اُخت نشده‌ای.
- خدا نكند كه با حال و هوای زندان اُخت شوم! در آن صورت اول بدبختی است.
منظورم چیز دیگری است، بگذریم. راجع به آن نوشته پشتت زیاد جدی نگیر.
- باید پاكش كنم حاجی، به هر قیمتی كه شده.
- منظورت چیه؟ یعنی چه كه پاكش می‌كنی؟
علی چشم دوخت به چشم‌هایش:
با آتش سیگار.
- مگر خل شدی پسر! این كار امكان ندارد.
- وقتی ساواك می‌تواند چنین كاری كند، پس ما هم می‌توانیم.
بعد از شام بود كه علی پیشنهادش را با آشیخ هاشم مطرح كرد. همه هاج و واج نگاهش كردند. كسی باور نمی‌كرد كه او جدی می‌گوید.
آشیخ هاشم لحظه‌ای به فكر فرورفت. شاید او تنها كسی بود كه این حرف را جدی گرفت:
- می‌دانم چه احساسی داری، اما این كار به صلاح نیست. شاید خداپسندانه هم نباشد.
- من این ننگ را نمی‌توانم تحمل كنم؛ اما درد را چرا. حداقل یك بار تحملش كرده‌ام.
آشیخ هاشم از جا كنده شد. رنگ چهره‌اش پریده بود. رفت و سیگار و كبریت را از درویش گرفت و كنار علی چمباتمه زد. عمو صلواتی صلوات فرستاد.
حاجی جواد گفت: «چه می‌كنید حاج آقا؟ این كار درست نیست.»
- من می‌فهمم كه این پسر چه می‌كشد. درسی به من داده كه از هیچ مكتبی نیاموخته‌ام.
درد تا مغز استخوان ریشه دوانده بود و نفسش را در سینه حبس كرد و پتو را به دندان فشرد. دلش می‌خواست از حال می‌رفت و چیزی نمی‌فهمید.
عمو صلواتی ذكر می‌گفت و سرش را روی سینه‌اش خم كرده بود. حاجی جواد نگاهش به آشیخ هاشم بود كه قطرات عرق روی پیشانی‌اش جمع شده بود.
آن شب، علی چون مرده‌ای، از حال رفت. آشیخ هاشم نیمه‌های شب از جا برخاست و به نماز شب ایستاد. این نماز شبش با همه نمازهای شبی كه خوانده بود، فرق می‌كرد. در آن حال، اشك از محاسن سفیدش می‌چكید.
روی سردر دانشكده نوشته بودند: «مقدم وزیر محترم علوم را گرامی می‌داریم.» قرار بود وزیر علوم، روز شنبه آینده در سالن آمفی‌تئاتر دانشگاه سخنرانی كند...
شب جلسه هیات در منزل حاج نصرت بود. بعد از خواندن دعای توسل خبرها گفته شد. آخرین خبر را ملكی داد. گفت كه روز شنبه هفته آینده قرار است وزیر علوم در دانشگاه سخنرانی كند. گفت كه سال گذشته هم این بابا آمد و كلی از خدمات دولت به دانشجویان حرف زد. نظرم این است كه امسال طرحی بریزیم و جلسه را برهم بزنیم...
استاد كاشفی توانسته بود، دو كارت دعوت جور كند. آن روز مجبور شدم كت بپوشم؛ یك كت گشاد. كبوترها [نویسنده قبل از این توضیح داده است كه علی و دوستانش برای برهم زدن این جلسه دو كبوتر می‌خرند تا در فرصت مناسب آن را در سالن سخنرانی ول كنند و نظم جلسه را به هم بریزند] را در جیب‌های بغل جاسازی كردم. كمی زودتر رفتیم كه بتوانیم در جای مناسبی وسط سالن بنشینیم. ملكی [یكی ازدوستان علی، شخصیت اصلی داستان]
گفته بود در چنین مواقعی تعدادی از ماموران ساواك داخل سالن می‌نشینند.
به ردیف وسط رفتیم؛ جایی كه مطمئن بودیم در اطراف ما تعدادی دانشجو می‌نشینند. مراسم شروع شد، با سرود شاهنشاهی كه همه بلند شدند و ایستادند. بعد خیر مقدم رئیس دانشگاه بود و رقص لرستانی كه تعدادی دختر و پسر با لباس محلی چرخی خوردند و رفتند.
به ملكی گفتم: «همشهری‌هایت خوب می‌رقصند.»
گفت: «تو از ایل و تبار ما چیزی ندیدی، جز همین رقص و آوازشان را.»
وزیر رفت بالای سن. از همان ابتدا، كف زدن‌های ردیف جلو شروع شد. سرم رو بردم بیخ گوش ملكی:
- كلاغ پَر؟
- پَر!
آرام هردو كبوتر را از جیب بغلم بیرون آوردم. یكی را گذاشتم روی زانوی ملكی و دیگری را گرفتم كف دست‌هایم. منتظر بودیم كبوترها پرواز كنند و چرخی در سالن بزنند؛ اما انگار كبوترها قصد پرواز نداشتند. با نوك انگشت آرام چند ضربه به زیر شكم‌هایشان زدیم. من حتی بال‌های كبوتر را كشیدم تا بپرد. غیظم گرفته بود. هر دو مانده بویدم چه كنیم.
آهسته رو به ملكی گفتم: «اینها چرا نمی‌پرند؟»
گفت: «دارند سخنرانی آقای وزیر را گوش می‌دهند!»
وزیر حسابی داغ كرده بود. چقدر خوب بود كبوترها می‌پریدند و این همه اشتهای سخنرانی آقای وزیر را می‌گرفتند! نمی‌دانم وزیر چه گفت كه صدای كف زدن بلند شد. با اشاره وزیر، صدای كف زدن فروكش كرد؛ اما ناگهان از سمت چپ ما صداهایی بلند شد. همه سرها برگشت به طرف نیمه دیگر سالن. حدود دو ردیف دانشجو نشسته بودند و پاهایشان را یكدست و هماهنگ بر زمین می‌كوبیدند. چپی‌های دانشگاه بودند. جنب و جوش بین ماموران سالن افتاد. آمدند جلو و تذكر دادند كه آرام بگیرند؛ اما صدای پاكوبیدن بیشتر شد.
ملكی خم شد و كبوترها را از زیر صندلی برداشت. هُلشان داد به طرف راهروِ سالن؛ ناگهان كبوترها پریدند و خدایی بود كه به طرف سِن رفتند. در فضای بالای سن چرخی خوردند و دوباره برگشتند به طرف سالن. شلیك خنده‌ها بلند شد. علی‌رغم سر و صدایی كه به پاخاسته بود، وزیر به صحبت‌هایش ادامه داد. كبوترها دوباره برگشتند به روی سن و این بار در سطح پایین‌تری پرواز كردند و همانجا چرخیدند. حالا وزیر هم سرش را گرفته بود بالا به كبوترها نگاه می‌كرد كه بالای سرش چرخ می‌زدند. از این بهتر نمی‌شد. وزیر بلند شد و صحنه را ترك كرد و به اتفاق تعدادی از ماموران امنیتی از سالن رفت بیرون.
روز یكشنبه، صحبت‌ها همه درباره مراسم بود و این‌كه
پنج نفر از دانشجویان چپ را دستگیر كردند.
سید كه خبر را شنید، گفت: «عدو شود سبب خیر، اگر خدا خواهد.»
فردا صبح، شاپور تقاضای ملاقات با سرهنگ تیموری ـ رئیس زندان ـ را كرد. ماموری او را با خود برد. دقایقی بعد، به دنبال آشیخ‌هاشم آمدند.
حاجی‌جواد با تاسف سرش را تكان داد و رو به علی گفت: «تندروی آخوندها، نتیجه‌ای جز به هم ریختگی ندارد.»
علی اما برافروخته بود و چشم به میله‌های زندان كرد:
- شما فكر می‌كنید با رژیمی كه هر نوع ملاطفتی را با خشونت جواب می‌دهد، می‌توان سازش كرد یا چون میش در دامان گرگ بود؟
برگشت به طرف حاجی‌جواد، مقابلش نشست:
- مگر شما چه كرده‌اید؟ این بچه‌ها چه كرده‌اند؟ خود من مرتكب چه جنایتی شده‌ام كه این طور شكنجه شدم؟ من... هنوز تنم از زخم‌های شكنجه ساواك می‌سوزد. نگاهی به پشتم بیندازید! چی می‌بینید؟
همه هاج و واج چشم دوختند به پشت علی. صدای درویشی [یكی از نیروهای سازمان مجاهدین خلق كه با علی هم‌بند بوده است.] بلند شد:
- آخ آخ! ببینید چه نوشته‌اند پدر سوخته‌ها! من كه با علی‌آقا موافقم.
- با آتش سیگار خالكوبی‌ام كردند، حتی با میله داغ افتادند به جانم.
عمو صلواتی رو به علی كرد:
- چی نوشته‌اند این پشت؟
[علی] مانده بود چه بگوید. هنوز پشتش را توی آینه ندیده بود یا تا این لحظه به كسی نشان نداده بود. وقتی درویش گفت كه نوشته‌اند «جاوید شاه»، انگار كه از یك بلندی پرتش كرده‌اند پایین!
دوست داشت از نگاه ترحم‌آمیز آنها فرار كند؛ اما به كجا؟ فكر كرد این ننگی است كه باید تا آخر عمر به دوش بكشد.
ساعتی كه گذشت آشیخ هاشم و شاپور را آوردند. شاپور مشغول جمع كردن اسباب و اثاثیه شخصی‌اش شد. حالا برای همه روشن شده بود كه عاقبت كار چه شده است....
... ساعت آزادباش صبح بود. تنها قدم می‌زد. حاجی جواد جلو آمد. دست گذاشت روی شانه علی كه او تكان خورد و لرزید:
- خیلی پَكری علی‌آقا. پیداست كه هنوز با زندان و حال و هوایش اُخت نشده‌ای.
- خدا نكند كه با حال و هوای زندان اُخت شوم! در آن صورت اول بدبختی است.
منظورم چیز دیگری است، بگذریم. راجع به آن نوشته پشتت زیاد جدی نگیر.
- باید پاكش كنم حاجی، به هر قیمتی كه شده.
- منظورت چیه؟ یعنی چه كه پاكش می‌كنی؟
علی چشم دوخت به چشم‌هایش:
با آتش سیگار.
- مگر خل شدی پسر! این كار امكان ندارد.
- وقتی ساواك می‌تواند چنین كاری كند، پس ما هم می‌توانیم.
بعد از شام بود كه علی پیشنهادش را با آشیخ هاشم مطرح كرد. همه هاج و واج نگاهش كردند. كسی باور نمی‌كرد كه او جدی می‌گوید.
آشیخ هاشم لحظه‌ای به فكر فرورفت. شاید او تنها كسی بود كه این حرف را جدی گرفت:
- می‌دانم چه احساسی داری، اما این كار به صلاح نیست. شاید خداپسندانه هم نباشد.
- من این ننگ را نمی‌توانم تحمل كنم؛ اما درد را چرا. حداقل یك بار تحملش كرده‌ام.
آشیخ هاشم از جا كنده شد. رنگ چهره‌اش پریده بود. رفت و سیگار و كبریت را از درویش گرفت و كنار علی چمباتمه زد. عمو صلواتی صلوات فرستاد.
حاجی جواد گفت: «چه می‌كنید حاج آقا؟ این كار درست نیست.»
- من می‌فهمم كه این پسر چه می‌كشد. درسی به من داده كه از هیچ مكتبی نیاموخته‌ام.
درد تا مغز استخوان ریشه دوانده بود و نفسش را در سینه حبس كرد و پتو را به دندان فشرد. دلش می‌خواست از حال می‌رفت و چیزی نمی‌فهمید.
عمو صلواتی ذكر می‌گفت و سرش را روی سینه‌اش خم كرده بود. حاجی جواد نگاهش به آشیخ هاشم بود كه قطرات عرق روی پیشانی‌اش جمع شده بود.
آن شب، علی چون مرده‌ای، از حال رفت. آشیخ هاشم نیمه‌های شب از جا برخاست و به نماز شب ایستاد. این نماز شبش با همه نمازهای شبی كه خوانده بود، فرق می‌كرد. در آن حال، اشك از محاسن سفیدش می‌چكید.