فرازهایی از رمان اسماعیل اثر امیر حسین فردی
رخ در رخ محراب
رمان «اسماعیل» اثر مرحوم امیرحسین فردی، درباره شخصیت جوانی با نام اسماعیل از طبقه پایین جامعه كه در كودكی پدرش را از دست می‌دهد، است. بعد از مرگ پدر، او می‌ماند و مادرش اكرم و محبوب، برادر كوچكش. در جوانی پس از اصرارهای فراوان مادر برای سر و سامان گرفتن به استخدام بانك در‌می‌آید. در این زمان، عاشق دختری به نام سارا می‌شود و بعد از مدتی به سارا پیشنهاد ازدواج می‌دهد. اما روزی كه در پارك نشسته‌اند و درباره ازدواج صحبت می‌كنند، پدر سارا، آن دو نفر را می‌بیند، عصبانی می‌شود و اسماعیل را به‌شدت كتك می‌زند و در كلانتری از او تعهد می‌گیرد كه دیگر سراغ سارا نرود. این مسأله باعث خرد شدن اسماعیل پیش خودش می‌شود. تا این‌كه وارد مسجدی می‌شود و این آغاز یك تحول در زندگی و شخصیت اصلی داستان است. در مسجد با جواد كه كتابدار مسجد و جوانی مذهبی و ضد رژیم پهلوی است، آشنا می‌شود. رفته‌رفته اسماعیل هم مذهبی و وارد مبارزات علیه رژیم می‌شود. یكی از نكاتی كه در رابطه با رمان عنوان می‌شود تحول شخصیت و دگرگونی در آن است، اتفاقی كه در «اسماعیل» امیرحسین فردی به آن توجه شده و خواننده آن را درك می‌كند. در این اثر خواننده با تصاویری از رفتارهای مبارزاتی اعم از كوهنوردی كه میان مبارزان سال‌های پیش از انقلاب بسیار بروز داشته یا اجتماعات مذهبی در مساجد و كتابخانه‌ها و میزان بالای مراجعه‌كننده به كتابخانه‌ها برای مطالعه (ناشی از افزایش علاقه به دانستن به خاطر حضور در مبارزات) روبه‌رو می‌شود كه این موجب آشنایی بیشتر خواننده با حال و هوای سال‌های پیش از انقلاب می‌شود. سوره مهر ناشر این رمان است.
آخرین باری كه پا به شبستان گذاشته بود را به یاد نداشت. حتما در مجلس ختم كسی بوده كه فراموشش كرده بود. ایستاده بود و به خم و راست شدن آن تك و توك نمازگزارها نگاه می‌كرد. كفش‌هایش را درآورد. پاهایش پس از آن همه ساعت پیاده‌روی عرق كرده بود. بو می‌داد. دلش نیامد برود تو. برگشت لب پاشویه. جوراب‌هایش را از پا كند. خواست وضو بگیرد.
ترتیباتش را هنوز یاد نگرفته بود. چهره معلم شرعیات‌شان به نظرش آمد كه هی از وضو و نماز و شكیات آن می‌گفت. برای چندمین بار در همان اول كار ماند. دست‌هایش را اول تا آرنج شست، سپس هر دو دست را همزمان توی آب حوض فرو‌برد و درآورد. بعد چند مشت به صورتش زد. قارقار قرقره كرده و توی پاشویه برگرداند. پاچه شلوارش را بالا كشید و پاهایش را شست. اینجای كار خیلی بهش چسبید. انگار آب بر آتش می‌ریخت. ساق‌های خسته و پاهای ملتهبش خنك شدند. بلند شد. دورتر روی سكوی سنگی نشست و جوراب‌هایش را پوشید. یادش آمد كه باید دستی هم به سرش می‌كشید، اما كدام دست؟ چپ یا راست؟ شانسی راست را كشید.
كف دستش بیشتر خیس شد. به طرف شبستان رفت و داخل شد.
بالا‌ها تا پای منبر و محراب فرش پهن بود. پایین‌دست اما چند زیلوی نیم دار انداخته بودند كه بر اثر استعمال زیاد جا‌به‌جایی نخ نما شده بود. غریبانه به صحن و سقف نگریست. نرم چرخید. چشمش به جامهری افتاد. مهر مدور و سالمی برداشت. بوی خاصی به مشامش می‌رسید كه برایش دوست‌داشتنی و آشنا بود، بوی آمیخته به خاك مرطوب، آمیخته با خاطره‌های دوست داشتنی و از یاد رفته. یك جفت یاكریم روی برآمدگی رف مانند نورگیر كوچك بالای شبستان نشسته بودند و با كنجكاوی معصومانه‌ای به نمازگزاران نگاه می‌كردند. احساس آرامش داشت. خود را نیازمند چنین فضایی می‌دید. امن و راحت؛ مثل آغوش مادر و یا دستان حمایتگر پدر.
پنكه سقفی بزرگی كاهلانه بر مدار خود می‌چرخید و باد میزد. به تقلید از آن تك و توك آدمی كه مشغول خواندن نماز بودند مهر را روی زیلو گذاشت.
روبه‌روی مهر و رخ در رخ محراب ایستاد. قامت بست. زیر لب آهسته اذان و اقامه گفت؛ شكسته و بسته، گاهی پس و پیش سرش بی‌اختیار پایین افتاد. ابتدا بغض مثل یك خرچنگ درشت به گلویش چسبید و چنگال‌هایش را فرو كرد در نرم اطراف سیبكش كه حالا هی بالا و پایین می‌شد. با این حال به ركوع رفت. دست‌هایش را به زانو‌های لرزانش گرفت و از همانجا به سجده افتاد و دیگر برنخاست.
پیشانی بر آن مهر مدور گذاشت و بغضش تركید. می‌دانست كه باید بلند شود و چند ركعت دیگر هم بخواند وگرنه نمازش باطل می‌شود. با این حال نتوانست. به همان حال ماند؛
پیشانی بر مهر و كف دست‌ها و آرنج چسبیده بر تار و پود زیلوی نیمدار. هق هقی پی‌درپی شانه‌هایش را لرزاند. گریه آمد؛ مثل غرش رعد در كوهستان. اشك سیلاب‌وار جاری شد. او را برد. سیلاب اشك گذشته‌هایش را با خود می‌برد، می‌شست، پاك می‌كرد و چیزی باقی نمی‌گذاشت. سر از سجده بر نمی‌داشت. همچنان پیشانی بر مهر مانده بود. احساس می‌كرد پلك‌هایش باد كرده، بینی‌اش گرفته و با دهان نفس می‌كشد.
ـ آقاقاقا، پاشوشو!
و دستی شانه‌هایش را تكان داد. سر از مهر برداشت. از پشت پرده اشك، مرد میانسالی را دید كه شال بر گردن انداخته بود. با چشم‌های سرخ نگاهش می‌كرد. شبستان خالی بود. او بود و آن مرد میانسالی كه مشكوك نگاهش می‌كرد. گیج بود هنوز. گویا از خواب سنگین و طولانی بلند شده باشد. مرد پا به پا شد.
_ ت... ت... تعطیل... ب... ب... ب... بفرمان!
مشغول پوشیدن جوراب‌هایش شد.
ـ چشم، الان.
پنكه از دور افتاده بود. پره‌های بزرگش بی‌حال پشت سر هم چرخ چرخ می‌زدند. مهر را در جامهری گذاشت، اما پشیمان شد. آن را برداشت، بوسید و دوباره سر جایش گذاشت. كفش‌هایش را پا كرد و از شبستان بیرون آمد.
با عجله مشتی آب از حوض نقره فیروزه‌ای برداشت، به صورتش زد و از حیاط خارج شد. احساس كرد سبك شده است، سینه‌اش تنگ نیست، قلبش فشرده نمی‌شود، راحت نفس می‌كشد، تندتر گام برمی‌دارد، دیگر آن سایه‌های شوم پشت سرش كشیده نمی‌شود.
در حال تماشای قفسه‌ها بود كه جوان با دو استكان چای از آبدارخانه برگشت. یكی از صندلی‌ها را پیش كشید و رویش نشست.
- خیلی خوش اومدین!
- اینها فروشیه؟
به كتاب‌هایی كه توی قفسه‌ها چیده شده بود، اشاره كرد.
- نه، فروشی نیستن. امانتند. بچه‌ها می‌برند، می‌خوانند و برمی‌گرداند.
- پس كرایه میدین!
- كرایه؟ نه به اون صورت. تقریبا مجانی. باید عضو بشن. كارت بگیرن. سالی هم صنار سی شاهی پول عضویت بدن. همین. آهان باید خوش قول هم باشند. یعنی كتاب رو به موقع بیارن تحویل بدن.
اسماعیل با لذت چایش را خورد و گفت: میشه ما هم عضو بشیم؟
- قدمتون روی چشم، چرا كه نشه؟
- جدا؟
- بی‌شوخی، خونه خداست، مثل خونه خودتون.
هر دو خندیدند، اول آهسته و بعد بلند. پرسید: تا مدارك بیارم، امشب میتونم یك كتاب بردارم؟ نمی‌خوام دست خالی برم.
- كسی كه خونه خدا بیاد، دست خالی برنمی‌گرده!
هر كدوم كه دوست دارید بردارید.
ترتیباتش را هنوز یاد نگرفته بود. چهره معلم شرعیات‌شان به نظرش آمد كه هی از وضو و نماز و شكیات آن می‌گفت. برای چندمین بار در همان اول كار ماند. دست‌هایش را اول تا آرنج شست، سپس هر دو دست را همزمان توی آب حوض فرو‌برد و درآورد. بعد چند مشت به صورتش زد. قارقار قرقره كرده و توی پاشویه برگرداند. پاچه شلوارش را بالا كشید و پاهایش را شست. اینجای كار خیلی بهش چسبید. انگار آب بر آتش می‌ریخت. ساق‌های خسته و پاهای ملتهبش خنك شدند. بلند شد. دورتر روی سكوی سنگی نشست و جوراب‌هایش را پوشید. یادش آمد كه باید دستی هم به سرش می‌كشید، اما كدام دست؟ چپ یا راست؟ شانسی راست را كشید.
كف دستش بیشتر خیس شد. به طرف شبستان رفت و داخل شد.
بالا‌ها تا پای منبر و محراب فرش پهن بود. پایین‌دست اما چند زیلوی نیم دار انداخته بودند كه بر اثر استعمال زیاد جا‌به‌جایی نخ نما شده بود. غریبانه به صحن و سقف نگریست. نرم چرخید. چشمش به جامهری افتاد. مهر مدور و سالمی برداشت. بوی خاصی به مشامش می‌رسید كه برایش دوست‌داشتنی و آشنا بود، بوی آمیخته به خاك مرطوب، آمیخته با خاطره‌های دوست داشتنی و از یاد رفته. یك جفت یاكریم روی برآمدگی رف مانند نورگیر كوچك بالای شبستان نشسته بودند و با كنجكاوی معصومانه‌ای به نمازگزاران نگاه می‌كردند. احساس آرامش داشت. خود را نیازمند چنین فضایی می‌دید. امن و راحت؛ مثل آغوش مادر و یا دستان حمایتگر پدر.
پنكه سقفی بزرگی كاهلانه بر مدار خود می‌چرخید و باد میزد. به تقلید از آن تك و توك آدمی كه مشغول خواندن نماز بودند مهر را روی زیلو گذاشت.
روبه‌روی مهر و رخ در رخ محراب ایستاد. قامت بست. زیر لب آهسته اذان و اقامه گفت؛ شكسته و بسته، گاهی پس و پیش سرش بی‌اختیار پایین افتاد. ابتدا بغض مثل یك خرچنگ درشت به گلویش چسبید و چنگال‌هایش را فرو كرد در نرم اطراف سیبكش كه حالا هی بالا و پایین می‌شد. با این حال به ركوع رفت. دست‌هایش را به زانو‌های لرزانش گرفت و از همانجا به سجده افتاد و دیگر برنخاست.
پیشانی بر آن مهر مدور گذاشت و بغضش تركید. می‌دانست كه باید بلند شود و چند ركعت دیگر هم بخواند وگرنه نمازش باطل می‌شود. با این حال نتوانست. به همان حال ماند؛
پیشانی بر مهر و كف دست‌ها و آرنج چسبیده بر تار و پود زیلوی نیمدار. هق هقی پی‌درپی شانه‌هایش را لرزاند. گریه آمد؛ مثل غرش رعد در كوهستان. اشك سیلاب‌وار جاری شد. او را برد. سیلاب اشك گذشته‌هایش را با خود می‌برد، می‌شست، پاك می‌كرد و چیزی باقی نمی‌گذاشت. سر از سجده بر نمی‌داشت. همچنان پیشانی بر مهر مانده بود. احساس می‌كرد پلك‌هایش باد كرده، بینی‌اش گرفته و با دهان نفس می‌كشد.
ـ آقاقاقا، پاشوشو!
و دستی شانه‌هایش را تكان داد. سر از مهر برداشت. از پشت پرده اشك، مرد میانسالی را دید كه شال بر گردن انداخته بود. با چشم‌های سرخ نگاهش می‌كرد. شبستان خالی بود. او بود و آن مرد میانسالی كه مشكوك نگاهش می‌كرد. گیج بود هنوز. گویا از خواب سنگین و طولانی بلند شده باشد. مرد پا به پا شد.
_ ت... ت... تعطیل... ب... ب... ب... بفرمان!
مشغول پوشیدن جوراب‌هایش شد.
ـ چشم، الان.
پنكه از دور افتاده بود. پره‌های بزرگش بی‌حال پشت سر هم چرخ چرخ می‌زدند. مهر را در جامهری گذاشت، اما پشیمان شد. آن را برداشت، بوسید و دوباره سر جایش گذاشت. كفش‌هایش را پا كرد و از شبستان بیرون آمد.
با عجله مشتی آب از حوض نقره فیروزه‌ای برداشت، به صورتش زد و از حیاط خارج شد. احساس كرد سبك شده است، سینه‌اش تنگ نیست، قلبش فشرده نمی‌شود، راحت نفس می‌كشد، تندتر گام برمی‌دارد، دیگر آن سایه‌های شوم پشت سرش كشیده نمی‌شود.
در حال تماشای قفسه‌ها بود كه جوان با دو استكان چای از آبدارخانه برگشت. یكی از صندلی‌ها را پیش كشید و رویش نشست.
- خیلی خوش اومدین!
- اینها فروشیه؟
به كتاب‌هایی كه توی قفسه‌ها چیده شده بود، اشاره كرد.
- نه، فروشی نیستن. امانتند. بچه‌ها می‌برند، می‌خوانند و برمی‌گرداند.
- پس كرایه میدین!
- كرایه؟ نه به اون صورت. تقریبا مجانی. باید عضو بشن. كارت بگیرن. سالی هم صنار سی شاهی پول عضویت بدن. همین. آهان باید خوش قول هم باشند. یعنی كتاب رو به موقع بیارن تحویل بدن.
اسماعیل با لذت چایش را خورد و گفت: میشه ما هم عضو بشیم؟
- قدمتون روی چشم، چرا كه نشه؟
- جدا؟
- بی‌شوخی، خونه خداست، مثل خونه خودتون.
هر دو خندیدند، اول آهسته و بعد بلند. پرسید: تا مدارك بیارم، امشب میتونم یك كتاب بردارم؟ نمی‌خوام دست خالی برم.
- كسی كه خونه خدا بیاد، دست خالی برنمی‌گرده!
هر كدوم كه دوست دارید بردارید.