این وضعیت هم پوشش‌های حمایتی از نیروی کار را در قالب خدمات بیمه اجتماعی (بازنشستگی، بیمه بیکاری و...) و دریافت حداقل درآمد قانونی تقویت می‌کند و هم این‌که به دولت این امکان را می‌دهد که از محل دریافت مالیات بر درآمد اشخاص غیرحقوقی، منابع عمومی را افزایش دهد. در نتیجه یک رابطه برد ــ برد بین دولت و نیروی کار رسمی شکل می‌گیرد. با همه این احوال، به‌دلیل رشد بالاتر تورم سالانه نسبت به دستمزد قانونی، جذابیت‌های اشتغال رسمی برای جمعیت در سن کار کاهش یافته است.

متوسط نرخ تورم در بازه 90تا99، حدود 22.3درصد بود اما متوسط افزایش دستمزد در همین بازه زمانی روی 19.9درصد تثبیت شد. در نتیجه افرادی که باید در بازار کار به فعالیت بپردازند یا از آن خارج شده‌اند و دنبال مشاغلی با درآمدهای روزانه متغیر می‌گردند.
   
غلبه غیرفعالان بر فعالان 
تازه‌ترین گزارش مرکز آمار از تغییرات جمعیت شاغل و بیکار در سال 1401 گویای همین تاثیر عقب‌ماندگی دستمزد از تورم رسمی است. بر این اساس، فقط 40.9درصد از جمعیت 15ساله و بیشتر کشور در اقتصاد مشارکت می‌کنند و در عوض 59.1درصد از جمعیت از همین بازه سنی، در جست‌وجوی وضعیت بهتری هستند یا از محل‌های غیررسمی درآمد دارند؛ این یعنی به ازای 26میلیون و 65‌هزار نفر جمعیت فعال، 37میلیون و 729‌هزار نفر غیرفعال وجود دارد. می‌توان استنباط کرد که از این جمعیت غیرفعال درصدی در حال تحصیل باشند، عده‌ای خانه‌دار باشند و عده دیگری دارای درآمد (درآمد دلالی، سود بانکی، سرمایه‌گذاری در بازارها، اینفلوئنسری (کار در شبکه‌های اجتماعی)، کار برای کارفرمایان خارجی از خانه با کامپیوتر (فریلنسری و...) و بدون اشتغال رسمی باشند؛ یعنی شغلی که از بابت آن بیمه و مالیات پرداخت نمی‌شود. تا سال 1384 حدود یک‌میلیون و 968 هزار و 72 نفر بدون داشتن شغل رسمی درآمد داشتند.
   
افزایش صدها هزار نفری 
شروع دهه 90 با تورم بالاتر از 20درصد (21.5درصد) رقم خورد؛ در حالی که تورم دهه 80 به‌طور متوسط 14.73درصد بود. بر همین مبنا از دهه 90، جمعیت دارای درآمد بدون شغل رسمی از حدود سه میلیون نفر در سال 1389 به حدود چهار میلیون نفر در ابتدای دهه90 رسید. میانه‌های دهه 90 اما بسیاری شغل رسمی را بیشتر از گذشته به دیده تحقیر نگریستند؛ به‌طوری که در سال1394 بیشتر از چهار میلیون و 700هزار نفر به خیل بیکاران با درآمد پیوستند. تا سال 1395 نزدیک به پنج میلیون نفر به شغل غیررسمی روی آوردند. در یک دهه (94-84) تعداد این افراد 2.4برابر شد. در سال 1395 باشگاه بیکاران با درآمد به بیش از پنج میلیون عضو رسید. سال 1396 بیکاران درآمد بگیر، به بیش از پنج میلیون و 112 هزار نفر رسیدند. در نتیجه از سال 1384 تا 1396 جمعیت این باشگاه بیش از 2.5برابر شد. در این شرایط، از 95 تا 96، بیش از 295هزار نفر به تعداد آنها اضافه شد؛ در شرایطی که در بازه سال 94تا95، بیش از 47 زار نفر به این تعداد اضافه شده بود.
   
6 تا 7 میلیون غیرفعال 
به نظر می‌رسد که این آمارها در سال‌های اخیر هم دستخوش تغییر شده است؛ چرا که از نیمه دهه 90 به‌طور متوسط سالی 200 تا 300 هزار نفر به بیکاران با درآمد اضافه شدند. با توجه به این‌که از سال 1396 به بعد آماری در این زمینه منتشر نشده است اما بر مبنای داده‌های نیمه دوم دهه 90 و با فرض رشد ثابت تعداد اعضای این باشگاه، بین یک میلیون و 200 هزار تا یک میلیون و 800 هزار نفر به تعداد آنها اضافه شده است؛ یعنی در مجموع حدود شش تا هفت میلیون نفر از جمعیت غیرفعال کشور از درآمد غیررسمی هزینه‌های زندگی خود را تامین می‌کنند. بخشی از این افراد هم اینفلوئنسرها هستند. براساس اعلام سازمان امور مالیاتی 551 نفر از اینفلوئنسرها بیش از 500 هزار نفر دنبال‌کننده دارند. سازمان امور مالیاتی می‌گوید که در سال 1400، 123 نفر از آنها بیش از 2300میلیارد تومان تراکنش مالی داشته‌اند.
 
رشد 1.1 برابری جمعیت فعال 
محاسبه درآمد این افراد نشان می‌دهد که هر یک از آنها در سال بیش از 18 میلیارد تومان درآمد داشته‌اند. این در شرایطی است که کارکنان و بازنشستگان در همان سال 1400 بیشتر از 42میلیون تومان درآمد نداشته‌اند. 

جزئیات جمعیت فعال و غیرفعال کشور

63.8 میلیون نفر      کل جمعیت فعال و غیرفعال
26.6 میلیون نفر     جمعیت فعال کشور
37.7 میلیون نفر     جمعیت غیرفعال کشور
23.7 میلیون نفر     جمعیت شاغلان رسمی
2.3 میلیون نفر       جمعیت بیکاران
6 میلیون نفر          جمعیت غیرفعال دارای درآمد

پیام عابدی - گروه اقتصاد