«جام‌جم» چالش حفر چاه‌های غیرمجاز و راهکارهای مقابله با آن را بررسی می‌کند
آب علیه زندگی!
تولید آب، چرخه حیات را فرآیندهای تجدید شونده قرار می‌دهد. این واقعیتی است که از بابت تغییر فرآیندهای دسترسی به منابع آب، ضد خود را برنمی‌تابد. اگر در گذشته آب‌انبارها و قنات‌ها آب را حفظ و در شریان‌های زیرزمینی منتقل می‌کردند، امروز جریان آب با چاه‌های عمیق و آب‌برداری از لایه‌های ژرف در حال انجام است.
ابتکار حفر قنات، برعکس چاه‌هایی که تن زمین را حفره حفره زخم کرده‌اند، آب را از یک چاه مادر به محل‌های دیگر منتقل می‌کرد. امروز دیگر از چاه‌های مادر خبری نیست و هر مزرعه و زمین زراعی یک یا چند چاه عمیق را میزبانی می‌کند. صاحبان این نوع اموال غیرمنقول، بی‌حساب و کتاب، آب تجدید شونده را در لایه‌های خاکی زمین می‌بلعند تا وقتی که دیگر آبی برای تجدید نباشد.
گزارش آماری وزارت نیرو می‌گوید که نزدیک به ۹۸میلیارد مترمکعب از ۱۱۴میلیارد مترمکعب آب تجدیدپذیر کشور «سالانه» به مصرف می‌رسد. اختلاف آماری میان تولید و مصرف نشان می‌دهد هر ساله تنها 14درصد منابع از بلعیده‌شدن در امان می‌مانند. اما این یک خط آمار، تمام واقعیت‌ها را در مورد بهره‌برداری اقتصادی از زمین نشان نمی‌دهد. 55 درصد آبی که برداشت می‌شود، از سطح به ژرفا می‌رود. برخلاف منابع سطحی که احتمال تجدید آنها با سرعتی به مراتب کمتر از گذشته، ممکن است، آب‌های ژرف تا میلیون‌ها سال دیگر جایگزین نخواهندداشت. در چنین شرایطی تنها 45 درصد منابع که از سطح و به وسیله حفر چاه برداشت می‌شود، احیا می‌شوند. بنابر گزارش دفتر حفاظت و مدیریت زیست‌محیطی آب و خاک، ذخیره آب‌های زیرزمینی سالانه پنج‌میلیارد متر مکعب افت می‌کند. همین گزارش می‌گوید کشور ایران با مساحت تقریبی یک میلیون و 648هزارکیلومترمربع دارای بارش متوسط 243میلی‌متر در سال است. این مقدار تقریبا معادل یک‌سوم مقدار بارش متوسط در جهان است. اما در همین زمین خشک در 50سال گذشته به ازای هر 1.6کیلومتر، یک چاه حفر شده‌است. تعداد چاه‌های حفر شده پیش از انقلاب و در طول برنامه سوم عمرانی توسعه پیش از انقلاب اسلامی 1346-1341 افزایش یافت. این برنامه با تغییر ساختار مالکیت زمین به اجرا گذاشته‌شد.
با برهم ریختن نظم مالکانه زمین در ایران، هزاران چاه حفر شد؛ طوری که سال 1350 تعداد چاه‌های حفر شده به 47 هزار حلقه رسید. پس از انقلاب اسلامی در دهه 60 تعداد چاه‌ها 3.4برابر شد. در سال 1360تعداد 162 هزار حلقه چاه به بهره برداری رسید. سال 1400 اما تعداد چاه‌ها به بیش از یک میلیون حلقه رسید. این در شرایطی است که تعداد قنات‌های کشور در سال 96-95 به تعداد 41هزار و 11حلقه گزارش شده بود. همان زمان تعداد چاه‌های غیرمجاز به 100هزار حلقه می‌رسید و امروز هم با فرض برخورداری از یک میلیون چاه، نزدیک به 400هزار حلقه چاه غیرمجاز وجود دارد؛ یعنی 42درصد چاه‌های کشور. در نتیجه 9.2برابر قنات‌ها، چاه غیرمجاز وجود داشت.
طبق گزارش سازمان جنگل‌ها، سالانه 10 تا 31سانتی‌متر فرونشست در زمین به دلیل وجود این چاه‌ها اتفاق می‌افتد. در حال حاضر راهکارهایی مانند احیای قنات‌ها، نصب کنتورهای هوشمند و اصلاح الگوی کشت در دست سیاست‌گذار است تا زمین را از چنگ چاه‌ها نجات‌دهد.
سابقه حفاری چاه در ایران
بهره‌برداری از ۹۸ میلیارد مترمکعب آب
برداشت 55 درصد منابع آب از ژرفا
افت 5 میلیارد متر‌مکعبی آب‌‌زیرزمینی
حفاری چاه در هر 1.6 کیلومتر از اراضی کشور
3.4برابر شدن حفر چاه در دهه60
وجود بیش از 1میلیون حلقه چاه
گزارش آماری وزارت نیرو می‌گوید که نزدیک به ۹۸میلیارد مترمکعب از ۱۱۴میلیارد مترمکعب آب تجدیدپذیر کشور «سالانه» به مصرف می‌رسد. اختلاف آماری میان تولید و مصرف نشان می‌دهد هر ساله تنها 14درصد منابع از بلعیده‌شدن در امان می‌مانند. اما این یک خط آمار، تمام واقعیت‌ها را در مورد بهره‌برداری اقتصادی از زمین نشان نمی‌دهد. 55 درصد آبی که برداشت می‌شود، از سطح به ژرفا می‌رود. برخلاف منابع سطحی که احتمال تجدید آنها با سرعتی به مراتب کمتر از گذشته، ممکن است، آب‌های ژرف تا میلیون‌ها سال دیگر جایگزین نخواهندداشت. در چنین شرایطی تنها 45 درصد منابع که از سطح و به وسیله حفر چاه برداشت می‌شود، احیا می‌شوند. بنابر گزارش دفتر حفاظت و مدیریت زیست‌محیطی آب و خاک، ذخیره آب‌های زیرزمینی سالانه پنج‌میلیارد متر مکعب افت می‌کند. همین گزارش می‌گوید کشور ایران با مساحت تقریبی یک میلیون و 648هزارکیلومترمربع دارای بارش متوسط 243میلی‌متر در سال است. این مقدار تقریبا معادل یک‌سوم مقدار بارش متوسط در جهان است. اما در همین زمین خشک در 50سال گذشته به ازای هر 1.6کیلومتر، یک چاه حفر شده‌است. تعداد چاه‌های حفر شده پیش از انقلاب و در طول برنامه سوم عمرانی توسعه پیش از انقلاب اسلامی 1346-1341 افزایش یافت. این برنامه با تغییر ساختار مالکیت زمین به اجرا گذاشته‌شد.
با برهم ریختن نظم مالکانه زمین در ایران، هزاران چاه حفر شد؛ طوری که سال 1350 تعداد چاه‌های حفر شده به 47 هزار حلقه رسید. پس از انقلاب اسلامی در دهه 60 تعداد چاه‌ها 3.4برابر شد. در سال 1360تعداد 162 هزار حلقه چاه به بهره برداری رسید. سال 1400 اما تعداد چاه‌ها به بیش از یک میلیون حلقه رسید. این در شرایطی است که تعداد قنات‌های کشور در سال 96-95 به تعداد 41هزار و 11حلقه گزارش شده بود. همان زمان تعداد چاه‌های غیرمجاز به 100هزار حلقه می‌رسید و امروز هم با فرض برخورداری از یک میلیون چاه، نزدیک به 400هزار حلقه چاه غیرمجاز وجود دارد؛ یعنی 42درصد چاه‌های کشور. در نتیجه 9.2برابر قنات‌ها، چاه غیرمجاز وجود داشت.
طبق گزارش سازمان جنگل‌ها، سالانه 10 تا 31سانتی‌متر فرونشست در زمین به دلیل وجود این چاه‌ها اتفاق می‌افتد. در حال حاضر راهکارهایی مانند احیای قنات‌ها، نصب کنتورهای هوشمند و اصلاح الگوی کشت در دست سیاست‌گذار است تا زمین را از چنگ چاه‌ها نجات‌دهد.
سابقه حفاری چاه در ایران
بهره‌برداری از ۹۸ میلیارد مترمکعب آب
برداشت 55 درصد منابع آب از ژرفا
افت 5 میلیارد متر‌مکعبی آب‌‌زیرزمینی
حفاری چاه در هر 1.6 کیلومتر از اراضی کشور
3.4برابر شدن حفر چاه در دهه60
وجود بیش از 1میلیون حلقه چاه