طی سالهای گذشته مجموعههای تلویزیونی روایتهای متفاوتی از مفهوم عاشورا را به تصویر کشیدند
رستاخیز عظیم در قابکوچک
یکی از مناسبتهای خاصی که صداوسیما هر ساله ویژهبرنامههایی را برای آن تدارک میبیند، محرم است. یکی از کارویژههای رسانهملی به ویژه طی دو دهه اخیر، تولید آثار نمایشی در قالب سریال است. هر چند در مقطعی، این کار متوقف یا محدود شد و هر سال تلویزیون در ایام محرم، به بازپخش «مختارنامه» مشغول میشد، اما خوشبختانه باز هم موتور تولیدات دراماتیک سیما برای این مناسبت روشن شدهاست.
وقایع محرم سال 61 قمری، یک ظرفیت کم نظیر برای خلق آثار نمایشی است. قیام امامحسین(ع) و حماسه عاشورا گرچه در نقطهای از تاریخ و در بخشی از جغرافیا ـ کربلا ـ رخ داد، اما بدون تردید بزرگ ترین انقلاب تاریخ بشری بود که همه تحولات سیاسی، اجتماعی و اعتقادی پس از خود را تحت تأثیر قرار داد. به همین دلیل هم «عاشورا» نبرد ابدی حق و باطل محسوب میشود و در همه مکانها و زمانها در حال اتفاق افتادن است.
نکته مهم این است که درامپردازان همواره تأکید کردهاند نقطه ثقل و موتور محرک هر اثر دراماتیک، مبارزه خیر و شر است. این نظریه تنها در تئوری درام و قصهپردازیهای رایج نیست که مهم تلقی میشود بلکه به صورت علمی هم ثابت شده نبرد خیر و شر یا تقابل حق و باطل، پرکششترین فعل تاریخی - اجتماعی محسوب میشود. عاشورا، بهترین مرجع، منبع و سرچشمه الهامبخش برای خلق هر اثر هنری با درونمایه حماسه و مبارزه است. این حقیقت، در همان حال که الگویی برای آفرینشهای ادبی و هنری پرجاذبه است، زمینه را برای پرداختن به مسائل روز فراهم میکند.
کار عظیم میرباقری در مختارنامه
نمونه بارز استفاده از چنین سوژه بزرگ و سترگی، سریال «مختارنامه» است؛ سریالی که طی سالهای اخیر و به بهانههای مختلف از سیما به نمایش درآمدهاست. آنچه باعث تأثیرگذاری بینظیر مختارنامه بر مردم شد، شباهت زیاد ماجراها و کشمکشهای متن آن با واقعیتهای سیاسی و اجتماعی زمانه ماست. طوری که در حین تماشای آن، گاه فراموش میکنیم مختارنامه به دورهای دور از ما برمیگردد و دچار این پندار میشدیم که این روایت، شرح حال ماست. بدون تردید این مهم به قابلیت بینظیر و ذاتی عاشورا برمیگردد.
همچنین مجموعه «شب دهم» دیگر تجربه گرانسنگ رسانهملی در زمینه ترسیم دراماتیک قیام عاشوراست. این سریال به کارگردانی حسن فتحی نیز با درنوردیدن زمان و مکان، و در بستر عشق زمینی ـ به عنوان مقدمه عشقی آسمانی و حسینی ـ مرام جوانمردی، پاکبازی و عدالتجویی، به طور غیرمستقیم به مفاهیم عاشورایی پرداختهاست. در این سریال همچنین شاهد بهره از ظرفیت بی بدیل هنر یکتا و شیعی تعزیه هستیم.
«سفر سبز» به کارگردانی محمدحسین لطیفی هم از دیگر آثار مهم در زمینه به روز رسانی مفاهیم عاشورایی است. این سریال، درباره مرد جوانی است که در کودکی توسط خانوادهای آلمانی به فرزندخواندگی پذیرفته و نزد آنان بزرگ شدهاست. او از آلمان به زادگاهش ایران بازمیگردد تا خانواده واقعی خود را پیدا کند. این سریال در بستر یک روایت جستوجوگرانه و مواجهه شخصیتی بیگانه با فرهنگ و آداب اسلامی با فرهنگ عاشورایی و انقلاب اسلامی، زمینه را برای هویتیابی و شناخت دوباره مبانی فرهنگی و تمدنی کشورمان فراهم میکند.
معصومیتی از دل تاریخ
یکی دیگر از آثار مهم عاشورایی سیما سریال «معصومیت از دست رفته» است. این سریال به کارگردانی داوود میرباقری نیز با تمرکز بر روایتی واقعی از تاریخ نهضت حسینی، ماجرای یک شکوفایی و یک انحطاط را نمایش میدهد؛ ماجرایی که در هر موقعیت تاریخی و جغرافیایی دیگر هم امکان وقوع دارد. از یک طرف، شوذب، از عاشقان اهلبیت(ع) است که به خاطر پیوستن به اردوگاه امویان، روز به روز در فساد غرق میشود و به سرنوشت تباهی میرسد و از آن طرف همسرش ماریا که قبلا یک مسیحی بوده، در عشق حسین(ع) ذوب میشود و به رستگاری میرسد.
«طفلان مسلم» هم دیگر مجموعه تلویزیونی با الهام از وقایع مرتبط با عاشوراست. این سریال در توجه به مسائل روز کم نیاورد. بازسازی شخصیتی به نام قاضی شریح، اقدامی هوشمندانه برای طرح یک مسأله سیاسی و اجتماعی است. این شخصیت، که با بازی روان و نزدیک به واقع جهانگیر الماسی خلق شده، به خوبی نماد نیروهای سرگشتهای است که گرچه در باطن گرایشی هم به حق دارند، اما به قول معروف عضو «حزب باد» هستند و به خاطر تعلق به جاه و مال دنیا، با جریان غالب و ظالم همراه میشوند و در عمل علیه حق قرار میگیرند.
پریدخت، شب آخر، زخم و خنجر، یه تیکه زمین، پردهنشین، یلدا، مرضیه، روایت عشق، آخرین دعوت و ... از دیگر مجموعههای تلویزیونی با موضوع عاشورا یا مفاهیم عاشورایی هستند.
آرش فهیم - سردبیر قاب کوچک