طلای کثیف و منفوری به نام زباله
مدیریت پسماند و بحث ساماندهی زباله در ایران گاهی چنان رو به داغی می‌رود که حتی به ابزاری برای تسویه حساب‌های حزبی تبدیل می‌شود اما در عمل هنوز اقدام جدی در مورد آن انجام نشده است.
بر اساس آمارها تولیدسالانه زباله‌های شهری ایران بیش از ۱۰میلیون‌تن شده و متوسط سرانه تولید زباله‌های شهری ۲۴۰کیلوگرم در سال است که بیشترین تولید سرانه مربوط به پایتخت‌نشینان می‌شود. تهرانی‌ها به ازای هر نفر تا ۴۵۰ کیلوگرم زباله در سال تولید می‌کنند. در خصوص زباله‌های صنعتی، تولید زباله در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی هم به‌طور خاص چالشی کلیدی است. بعضا این زباله‌ها در رده خطرناک قرار می‌گیرند و لازم است فرآیندهای خاص تصفیه و بازیافت در مورد آنها انجام شود. اما هیهات که مسئولان هنوز اندر خم جمع‌آوری، بازیافت و از بین بردن زباله‌های خانگی مانده‌اند.
تولید زباله به یکی از چالش‌های بزرگ کره زمین تبدیل شده و حالا در تمام کشورهای دنیا برنامه‌ریزی‌های مدون و حساب شده‌ای برای مدیریت آن صورت می‌گیرد. شاید واژه طلای کثیف برای زباله آن‌قدرها هم درست نباشد، چون حداقل در ایران این طلای کثیف موجب از بین رفتن درختان، جانوران و محیط زیست شده و مسئولان نمی‌دانند کجا و چطور باید از دست این همه طلا خلاص شوند. در کشورهای پیشرفته، دفع پسماند آخرین مرحله فرآیند مدیریت زباله‌هاست که بعد از جمع‌آوری، انتقال، پردازش و بازیافت، دفع پسماند با روشهایی از قبیل دفن، سوزاندن، دپوی روباز و راه‌های دیگر انجام می‌شود. اما در ایران هنوز موضوع پردازش و بازیافت به‌خوبی انجام نمی‌شود و به همین علت زباله‌هایی که برای دفن یا دپو منتقل می‌شوند به‌شدت زیاد بوده و ضررهای زیادی هم برای محیط زیست به همراه دارند. میانگین درصد بازیافت زباله و تولید کمپوست در جهان حدود ۱۹درصد است و در مقیاس جهانی به‌طور میانگین حدود ۳۷درصد دفن زباله، ۳۱درصد دپوی روباز و ۱۱درصد زباله‌سوزی انجام می‌شود. دپوی روباز زباله بدترین روش دفع محسوب می‌شود که این میزان در کشورهای کم درآمد، حدود ۹۳درصد و در کشورهای با درآمد بالا حدود ۲درصد اتفاق میافتد.
همه جا بوی زباله می‌دهد
انگار معضل زباله در ایران هیچ وقت حل شدنی نیست. این روزها به هر شهر کوچک و بزرگ یا هر روستا و آبادی که سر بزنید با مشکلی به نام مدیریت پسماند و زباله روبه‌رو هستند. این موضوع وقتی بیشتر اهمیت می‌یابد که بدانیم اغلب این زباله‌ها از جوی‌ها، رودخانه‌های فصلی، دائمی، جنگل و مراتع سر در می‌آورد. از سوی دیگر سوء مدیریت این زباله‌ها امنیت اجتماعی و سلامت مردم را نشانه رفته و دستخوش آلودگی می‌کند، زیرا همه این شیرابه‌ها و آلودگی‌های حاصل از زباله در مخازن و منابع آب زیرزمینی و سطحی جمع می‌شود. در حال حاضر در ایران ۸۰ درصد کل مخارج مدیریت پسماندها، مربوط به جمع‌آوری است که ۶۰درصد آن صرف حقوق و دستمزد کارگران می‌شود. اهمیت این موضوع از آن جهت است که بهبود اندکی در عملیات جمع‌آوری می‌تواند تاثیر فراوانی در کاهش هزینه‌های کل داشته باشد. هزینه‌های اقتصادی مدیریت جمع‌آوری شامل سرمایه لازم برای خرید تجهیزات، هزینه‌های کارکنان، سوخت، تعمیر، نگهداری و سایر موارد است. مطالعاتی که در شهرهای مختلف ایران صورت گرفته، نشان می‌دهد که میانگین هزینه جمع‌آوری هر تن زباله در سال نزدیک ۶۰دلار محاسبه شده و این در حالی است که کشورهای پیشرفته و برخی کشورهای در حال توسعه نزدیک به ۷۰درصد زباله‌های تولیدی خود را بازیافت می‌کنند که این میزان در کشور ما نزدیک به 10درصد است. در طول دهه‌های گذشته بسیاری از کشورها نسبت به مضرات این معضل آگاه شده و مدیریت آن را در دستور کار قرار داده‌اند. این اقدامات نتایج خوبی داشته و حالا زباله در حکم طلایی است که به منبع درآمد بسیاری از کشورها و حتی خانواده‌ها تبدیل‌شده اما آمارها وضعیت خوبی از ایران در این حوزه نشان نمی‌دهد. هنوز بسیاری از ابتدایی‌ترین اقدامات مدیریت پسماند که یکی از آنها تفکیک از مبدأ است در کشور اجرایی نمی‌شود. این در حالی است که تولید روزانه زباله هم روزبه‌روز در حال افزایش است.
سجاد مرسلی - گروه ایرانتولید زباله به یکی از چالش‌های بزرگ کره زمین تبدیل شده و حالا در تمام کشورهای دنیا برنامه‌ریزی‌های مدون و حساب شده‌ای برای مدیریت آن صورت می‌گیرد. شاید واژه طلای کثیف برای زباله آن‌قدرها هم درست نباشد، چون حداقل در ایران این طلای کثیف موجب از بین رفتن درختان، جانوران و محیط زیست شده و مسئولان نمی‌دانند کجا و چطور باید از دست این همه طلا خلاص شوند. در کشورهای پیشرفته، دفع پسماند آخرین مرحله فرآیند مدیریت زباله‌هاست که بعد از جمع‌آوری، انتقال، پردازش و بازیافت، دفع پسماند با روشهایی از قبیل دفن، سوزاندن، دپوی روباز و راه‌های دیگر انجام می‌شود. اما در ایران هنوز موضوع پردازش و بازیافت به‌خوبی انجام نمی‌شود و به همین علت زباله‌هایی که برای دفن یا دپو منتقل می‌شوند به‌شدت زیاد بوده و ضررهای زیادی هم برای محیط زیست به همراه دارند. میانگین درصد بازیافت زباله و تولید کمپوست در جهان حدود ۱۹درصد است و در مقیاس جهانی به‌طور میانگین حدود ۳۷درصد دفن زباله، ۳۱درصد دپوی روباز و ۱۱درصد زباله‌سوزی انجام می‌شود. دپوی روباز زباله بدترین روش دفع محسوب می‌شود که این میزان در کشورهای کم درآمد، حدود ۹۳درصد و در کشورهای با درآمد بالا حدود ۲درصد اتفاق میافتد.
همه جا بوی زباله می‌دهد
انگار معضل زباله در ایران هیچ وقت حل شدنی نیست. این روزها به هر شهر کوچک و بزرگ یا هر روستا و آبادی که سر بزنید با مشکلی به نام مدیریت پسماند و زباله روبه‌رو هستند. این موضوع وقتی بیشتر اهمیت می‌یابد که بدانیم اغلب این زباله‌ها از جوی‌ها، رودخانه‌های فصلی، دائمی، جنگل و مراتع سر در می‌آورد. از سوی دیگر سوء مدیریت این زباله‌ها امنیت اجتماعی و سلامت مردم را نشانه رفته و دستخوش آلودگی می‌کند، زیرا همه این شیرابه‌ها و آلودگی‌های حاصل از زباله در مخازن و منابع آب زیرزمینی و سطحی جمع می‌شود. در حال حاضر در ایران ۸۰ درصد کل مخارج مدیریت پسماندها، مربوط به جمع‌آوری است که ۶۰درصد آن صرف حقوق و دستمزد کارگران می‌شود. اهمیت این موضوع از آن جهت است که بهبود اندکی در عملیات جمع‌آوری می‌تواند تاثیر فراوانی در کاهش هزینه‌های کل داشته باشد. هزینه‌های اقتصادی مدیریت جمع‌آوری شامل سرمایه لازم برای خرید تجهیزات، هزینه‌های کارکنان، سوخت، تعمیر، نگهداری و سایر موارد است. مطالعاتی که در شهرهای مختلف ایران صورت گرفته، نشان می‌دهد که میانگین هزینه جمع‌آوری هر تن زباله در سال نزدیک ۶۰دلار محاسبه شده و این در حالی است که کشورهای پیشرفته و برخی کشورهای در حال توسعه نزدیک به ۷۰درصد زباله‌های تولیدی خود را بازیافت می‌کنند که این میزان در کشور ما نزدیک به 10درصد است. در طول دهه‌های گذشته بسیاری از کشورها نسبت به مضرات این معضل آگاه شده و مدیریت آن را در دستور کار قرار داده‌اند. این اقدامات نتایج خوبی داشته و حالا زباله در حکم طلایی است که به منبع درآمد بسیاری از کشورها و حتی خانواده‌ها تبدیل‌شده اما آمارها وضعیت خوبی از ایران در این حوزه نشان نمی‌دهد. هنوز بسیاری از ابتدایی‌ترین اقدامات مدیریت پسماند که یکی از آنها تفکیک از مبدأ است در کشور اجرایی نمی‌شود. این در حالی است که تولید روزانه زباله هم روزبه‌روز در حال افزایش است.