همچنان که افت شمارگان به دلیل کاهش علاقه به مطالعه یا مشکلات دیگر، باعث شده‌است بازار کتاب کوچک‌تر شود، مشکلات اقتصادی دامنه‌دار به خصوص افزایش لجام‌گسیخته کاغذ و دیگر مواد مورد نیاز این صنعت با وجود برخی تلاش‌های دولت برای جایگزین کردن کاغذ داخلی به جای واردات، صنعت نشر را دچار دردسرهای بسیاری کرده‌است. اما این دیدگاه‌ها چقدر با واقعیت منطبق است؟ آیا بحران آن‌چنان که گاهی در برخی اظهارنظرها عنوان می‌شود، چنان عمیق و شدید است که باید شاهد مرگ این صنعت نه چندان قدرتمند بود؟ بهترین مسیر برای پیدا کردن پاسخ این پرسش‌ها، آمار و ارقام است. ما برای این‌که پاسخی روشن و درست به این پرسش‌ها بدهیم، سراغ آمار رسمی‌ اعلام شده از سوی خانه کتاب و ادبیات ایران رفتیم و سعی کردیم با مطابقت دادن آمار کتاب در دو بازه زمانی مانند هم، به این پرسش‌ها جواب روشنی بدهیم. آماری که به آنها استناد کرده‌ایم، در دو بازه زمانی استخراج شده‌اند و از مقایسه این دو بازه زمانی به استنتاج رسیده‌ایم. بازه زمانی انتخابی ما چهارماهه نخست دو سال 1401 و 1402 بوده‌است. برای یادآوری باید بگوییم این دو بازه زمانی دارای ویژگی‌های مشترک و شبیه هم ‌است. بهار در تقویم صنعت نشر ایران، طلایی‌ترین و مهم‌ترین ماه سال است؛ چرا که در این فصل، بزرگ‌ترین و تعیین‌کننده‌ترین رویداد سالانه صنعت نشر برگزار می‌شود: نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران. نمایشگاه کتاب در هر دو سال مورد بحث در این فصل برگزار شد. در هردو نمایشگاه علاوه بر برگزاری نمایشگاه حضوری، شاهد برگزاری نمایشگاه غیرحضوری و مجازی هم بودیم که امسال این نمایشگاه مجازی، علاوه بر ناشران، برخی کتابفروشان را هم شامل شد. استقبال از نمایشگاه در هر دوسال مورد توجه قرار گرفت و مسئولان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ‌در گزارش‌های خود از آن ابرازخشنودی کردند.  آماری که مسئولان نمایشگاه از فروش امسال دادند چیزی حدود 340میلیارد تومان است. البته باید دانست آماری که از فروش نمایشگاه داده می‌شود، به کتاب‌هایی اختصاص دارد که به فروش رسیده‌اند و این شامل کتاب‌های منتشر شده در سال‌های اخیر هم می‌شود ولی آماری که ما از آن صحبت می‌کنیم، به بررسی کتاب‌های منتشر شده در سه ماه بهار و تیر این دو سال اختصاص دارد؛ پس عجیب نیست آمار کتاب‌های انتشار یافته و کتاب‌های خریداری شده در نمایشگاه با هم تفاوت بسیاری داشته‌باشد. نکته مهم اما این است که بهار، زمان مهمی ‌در صنعت نشر محسوب می‌شود و بسیاری از کتاب‌های منتشر شده برای نمایشگاه در ماه نخست این فصل منتشر می‌شوند؛ پس اگر وضعیت این چهارماه را به درستی بررسی کنیم، می‌توانیم تصویر درستی از کلیت وضعیت نشر در طول سال هم داشته‌باشیم. 
   
در 4ماه اول سال1401 
نگاهی کلی به وضعیت کتاب در سه ماه بهار و ماه نخست تابستان1401 نشان می‌دهد در این چهار ماه در مجموع بیش از 33هزار و600 عنوان کتاب با شمارگان بیش از 33میلیون و 700هزار نسخه انتشار یافته که بیش از 20هزار و 800عنوان این کتاب‌ها چاپ اول بوده‌است. قیمت کل کتاب‌های منتشر شده در این چهار ماه نیز بیش از 22 میلیارد و 600 میلیون ریال بوده‌است. میانگین شمارگان کتاب در چهار ماه اول سال1401، کمی‌ بیش از 1000 نسخه و میانگین قیمت کتاب در این سال بیش از 67 هزار تومان بوده‌است. بیشترین گروه کتاب‌های منتشر شده به کتاب‌های ادبی اختصاص داشته‌است که 6800کتاب تألیفی با شمارگان حدود پنج میلیون نسخه را شامل می‌شود که از این میان 6607 عنوان کتاب تألیفی و حدود 2200 عنوان کتاب ترجمه بوده‌است. در رده بعد، کتاب‌های بخش علوم عملی قرار دارند که شمارگان کلی آنها 3 میلیون و 967 هزار نسخه بوده‌است. در بهار و تیر سال گذشته در این بخش بیش از 4500 عنوان کتاب منتشر شده‌است که 2900عنوان آن را نویسندگان ایرانی تألیف کرده‌بودند. کتاب‌های حوزه علوم اجتماعی در رده سوم قرار دارند. در این بخش 4375 عنوان چاپ شده که از میان 3300 عنوان کتاب تألیفی و 992عنوان کتاب، ترجمه بوده‌است. شمارگان کلی کتاب در این حوزه حدود سه میلیون و 300هزار نسخه را شامل می‌شود  در ماه‌های نخست سال1401، در کتاب‌های حوزه دین فاصله میان کتاب‌های تألیف و ترجمه زیاد است. درحالی‌که در این حوزه 2467 عنوان کتاب منتشر شده، تألیفی بوده‌؛ تنها 531عنوان کتاب ترجمه‌ای در این حوزه انتشار یافته‌است. شمارگان کتاب‌های دینی در این مدت بیش از سه میلیون و 141هزار نسخه شامل حدود 3000 عنوان کتاب بوده‌است.  در بهار و تیر ماه سال گذشته، در حوزه کودک و نوجوان شاهد انتشار 5324 عنوان کتاب بوده‌ایم که از این میان بیش از 3060 عنوان کتاب، تألیفی و بیش از 2200 عنوان کتاب، شامل ترجمه می‌شود. قیمت کل کتاب‌های منتشر شده در این حوزه سه‌میلیارد و 769میلیون و 562هزار و 50 ریال و شمارگان کتاب نیز بیش از 9 میلیون و 400هزار نسخه بوده‌است. به عبارت دیگر میانگین شمارگان کتاب در بخش کودک و نوجوان بیش از 1700 و میانگین قیمت حدود40 هزار تومان بوده‌است. در این مدت شمارگان کل کتاب‌های کمک درسی حدود سه میلیون و 500 هزار نسخه با میانگین شمارگان 1100 نسخه و میانگین قیمت 113 هزارتومان بوده‌است. 
   
افزایش قیمت کتاب در 1402
اما اگر به وضعیت کتاب در نخستین فصل سال1402 و ماه نخست فصل دوم سال نگاهی بیندازیم، مشاهده خواهیم کرد در این چهار ماه بیش از 31هزار و 562 عنوان کتاب منتشر شده که بیش از 20هزار عنوان از این کتاب‌ها، چاپ اول بوده‌است. شمارگان کل کتاب‌های منتشر شده در این چهار ماه، کمی بیشتر از 27 میلیون نسخه و قیمت کل کتاب‌های منتشر شده نیز حدود29میلیارد و 500 میلیون ریال بوده‌است. به عبارت دیگر میانگین شمارگان در این چهار ماه امسال به 855 نسخه و میانگین قیمت کتاب به بیش از 100هزارتومان رسیده‌است. در این چهار ماه همچنان کتاب‌های ادبی بیشترین کتاب‌های منتشر شده را به خود اختصاص داده‌اند. حدود 4000 عنوان کتاب تألیفی و 1750عنوان کتاب ترجمه و در مجموع حدود 5700 عنوان کتاب در این مدت منتشر شده‌اند. شمارگان کتاب‌های ادبی در این چهار ماه سه میلیون و 753هزار و نسخه بوده‌است که میانگین شمارگان662 نسخه را شامل می‌شود. 1977 عنوان از کتاب‌های ادبی در این چهار ماه، ترجمه بوده‌است. در حوزه علوم اجتماعی شاهد انتشار 4000 عنوان کتاب بوده‌ایم که3138عنوان از این کتاب‌ها، تألیفی و 862 عنوان ترجمه بوده‌اند. شمارگان کتاب در این حوزه حدود دو میلیون و600 هزار  کتاب و میانگین شمارگان 651 نسخه بوده‌است. در این مدت حوزه علوم عملی شاهد افت شدیدی نسبت به سال قبل بوده به گونه‌ای که شمارگان کتاب‌های این حوزه به دو میلیون و 400 هزار نسخه رسیده‌است. از این میان شاهد انتشار 3682عنوان کتاب شامل حدود 2400کتاب تألیفی و بیش از 1200 عنوان کتاب ترجمه بوده‌ایم. میانگین شمارگان حوزه یاد شده امسال 654 نسخه بوده‌است. شمارگان کتاب‌های حوزه دین دومیلیون و 482 هزار و326 نسخه بوده که میانگین شمارگان811 نسخه‌ای را برای این حوزه رقم زده‌است. این کتاب‌ها شامل حدود سه عنوان کتاب بوده که 2631 عنوان آنها تألیف و تنها 360 عنوان ترجمه بوده‌است. در بهار و تیر امسال در مجموع 4967 عنوان کتاب کودک و نوجوان منتشر شده که 3160عنوان کتاب آن تألیفی و 1807عنوان کتاب ترجمه بوده‌است. قیمت کل کتاب‌هایی که برای این گروه انتشار یافته پنج میلیارد و 136میلیون و 592هزارریال بوده که شمارگان حدود هفت میلیون و 200 میلیون نسخه‌ای را شامل می‌شده‌است. به عبارت دیگر در چهارماه نخست امسال، میانگین شمارگان کتاب در حوزه کودک و نوجوان 1461 نسخه و میانگین قیمت کتاب حدود 70هزار تومان بوده‌است.  در این مدت شمارگان کل کتاب‌های کمک درسی حدود سه میلیون و 600 هزار نسخه با میانگین شمارگان حدود هزار نسخه و میانگین قیمت 160 هزارتومان بوده‌است. 
   
تصویری روشن در برابر ماست
برای این‌که به درستی متوجه وضعیت فعلی بازار نشر نسبت به بهار سال قبل شویم، به نمودارهایی که در صفحه آورده شده‌است، دقت کنید. نتیجه خلاصه آنچه آمار به ما می‌گویند این است که کتاب در بهار امسال نسبت به بهار سال گذشته به طور محسوس و کم‌سابقه‌ای گران شده‌است. افزایش میانگین قیمت کتاب از 67هزار تومان به 100هزار تومان در حالی صورت می‌گیرد که در همین فاصله یکساله شاهد افت شدید شمارگان کتاب هم بوده‎‌ایم. به عبارت دیگر در این یک سال مشکلات در حوزه صنعت نشر از یک طرف باعث شده‌است، کتاب‌های کمتری منتشر شود و کتاب‌هایی هم که منتشر شده، گران‌تر بوده‌است. در این یک سال، شاهد تغییراتی در کتاب‌های منتشر شده در حوزه‌های مختلف نیز هستیم؛ به گونه‌ای که با وجود حفظ رتبه نخست بیشتری کتاب منتشر شده، برای کتاب‌های حوزه ادبیات؛ شاهد افت محسوسی در عناوین و شمارگان این کتاب‌ها هستیم. موقعیت نخست ادبیات هم در عنوان و هم در شمارگان کتاب نسبت به سال قبل، متزلزل‌تر شده‌است. کافی است توجه کنیم که میانگین شمارگان کتاب در این بخش از بیش از هزار نسخه به حدود 650 نسخه رسیده‌ که نشان دهنده کاهش اقبال نسبت به این بخش و افت شمارگان است.
اگر بخواهیم به دیگر بخش‌ها نگاهی بیفکنیم، باید به رقابت کتاب‌های علوم عملی و علوم‌اجتماعی برای کسب عنوان دوم در بازار کتاب اشاره کنیم. در این یک سال، ناشران کتاب‌های علوم‌اجتماعی توانسته‌است عقب‌ماندگی خود را به شکل محسوسی جبران کنند. آنها در چهارماه نخست سال گذشته افت اندکی در عنوان و شمارگان را تجربه کردند اما رقیب‌شان وضع خوبی نداشت و هم در عنوان و هم در شمارگان سهم بیشتری از بازار را به دیگر موضوعات واگذار کرد. کتاب‌های با موضوعات دینی با رشد در عناوین و حفظ سهم خود از شمارگان کتاب، کمترین افت و خیز را در بازار داشتند ضمن این‌که در این بخش، شاهد کمترین کتاب‌های ترجمه هستیم؛ به گونه‌ای که نسبت کتاب‌های ترجمه به تألیف در این بخش، امسال نسبت به سال قبل باز هم کاهش شدیدی داشته‌است.  در بخش کودک و نوجوان، کاهش شمارگان و افزایش قیمت کتاب خبر بدی است. میانگین شمارگان کتاب در این حوزه افت چشمگیری داشته اما میانگین قیمت کتاب 30هزارتومان افزایش یافته‌است. خبر خوب اما در این حوزه این است که شاهد رشد محسوس کتاب‌های تألیفی در بهار امسال نسبت به سال گذشته بوده‌ایم. در چهارماه ابتدایی پارسال، 57 درصد کتاب‌های کودک و نوجوان، تألیفی بود اما امسال این رقم به 63درصد رسیده‌است که رشد محسوس و قابل توجهی در کاهش غیرمنطقی تعداد کتاب‌های ترجمه برای گروه سنی کودک و نوجوان را نشان می‌دهد.  در این میان باید نگاهی ویژه به بخش کتاب‌های کمک‌درسی هم داشت که توانسته‌ در باراز آشفته کتاب، موقعیت خود را بهبود بخشد و بحران‌های صنعت نشر بر این بخش، تأثیر محسوسی نداشته‌است به گونه‌ای که این بخش هم در تعداد عناوین کتاب و هم در شمارگان توانسته‌است، سهم بیشتری از بازار کتاب را نسبت به سال گذشته از آن خود کند.

وضعیت نشر کتاب به روایت آمار

1- نسبت عناوین  کتاب در حوزه‌های مختلف در چهارماهه نخست 1401: 
ادبیات          20 درصد
علوم عملی    13.3درصد
دین             9 درصد
علوم اجتماعی 13 درصد
کمک درسی   8.4درصد

2- نسبت شمارگان کتاب در حوزه‌های مختلف در چهارماهه نخست 1401
ادبیات          14.8درصد
علوم عملی      7/11 درصد
علوم اجتماعی 9.8درصد
دین              9 درصد
کمک درسی   9.3درصد

3- نسبت عناوین کتاب در حوزه‌های مختلف در چهارماه نخست 1402
ادبیات           18  درصد
علوم عملی      11.7درصد
علوم اجتماعی  12.7 درصد
دین              9.5درصد
کمک درسی   12.2درصد

4- نسبت شمارگان کتاب در حوزه‌های مختلف در چهارماهه نخست 1402
ادبیات           13.4درصد
علوم عملی      9 درصد
علوم اجتماعی  9 درصد
دین              9درصد
کمک درسی   13.5 درصد

5- وضعیت کتاب در گروه کودک و نوجوان در چهارماه نخست 1401
تألیف              57.5درصد
ترجمه             42.5 درصد
میانگین شمارگان 1773نسخه
میانگین قیمت     40هزار تومان

6- وضعیت کتاب در گروه کودک و نوجوان در چهارماه نخست 1402
تألیف                63  درصد
ترجمه               37درصد
میانگین شمارگان  855 نسخه
میانگین قیمت      70هزار تومان

7- وضعیت کلی کتاب در چهارماه نخست 1401
تألیف                 70 درصد
ترجمه                30 درصد
میانگین شمارگان   هزار نسخه
میانگین قیمت       67 هزار تومان 

8- وضعیت کلی کتاب در چهارماه نخست 1402
تألیف             73 درصد
ترجمه           27 درصد
میانگین          855شمارگان 
میانگین قیمت   100هزارتومان

آرش شفاعی - گروه فرهنگ و هنر