آنچه ضروری است درباره علم جغرافیا بدانیم
سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح یک سازمان مهم و حیاتی در ساختار نظامی کشور است. این سازمان مسئول بررسی و تحلیل جغرافیایی مناطقی است که نیروهای مسلح در آنجا فعالیت می‌کنند. هدف اصلی این سازمان، ارائه اطلاعات جغرافیایی دقیق و به‌روز به نیروهای مسلح است تا بتوانند بهترین تصمیمات را در زمینه عملیات نظامی، نقشهبرداری و برنامه‌ریزی اتخاذ کنند.
سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح به طور معمول از تیمی تشکیل شده که شامل جغرافیدانان، نقشه‌برداران، متخصصان GIS (سامانه اطلاعات جغرافیایی) و دیگر متخصصان مرتبط است. این تیم با استفاده از داده‌های جغرافیایی مختلف، از جمله نقشه‌ها، تصاویر ماهواره‌ای و داده‌های میدانی، اطلاعات مفیدی را درباره مناطق مورد نظر جمع‌آوری و تحلیل می‌کند. این سازمان در بسیاری از زمینه‌های نظامی نقش بسیار مهمی دارد. این سازمان می‌تواند به نیروهای مسلح در برنامه‌ریزی عملیات نظامی، تعیین موقعیت دقیق هدف‌ها، تحلیل زمینه‌های جغرافیایی برای عملیات نظامی و حتی در تصمیم‌گیری‌های سیاسی کمک کند. این سازمان با تجهیزات پیشرفته و تیم متخصص خود به عنوان یکی از ستون‌های اصلی نیروهای مسلح در حفظ امنیت و دفاع از کشور عمل می‌کند. با توجه به مقدمه مطرح‌شده و اهمیت موضوع در ادامه نگاهی داریم به آنچه ضروری است درباره علم جغرافیا بدانیم.
تاریخچه علم جغرافیا در ایران:
علم جغرافیا در دوره سلطنت قاجار تا پیش از تأسیس دارالفنون چندان مورد توجه نبود، ولی پس از آن که رشته جغرافیا و نقشه‌کشی و مهندسی در دارالفنون زیر نظر معلمان اروپایی تأسیس و روحیه کنجکاو دانش‌آموزان و دانش‌آموختگان نسبت به اوضاع و احوال سایر کشورهای جهان بیدار شد، به خصوص پس از آن که رساله‌ها و جزوه‌های استادان اروپایی به فارسی ترجمه و سپس چاپ و منتشر شد، این علم مجدداً مورد توجه قرار گرفت و برای نخستین بار نقشه‌هایی از شهر تهران به وسیله گروهی از معلمان و محصلان رشته جغرافیا و مهندسی دارالفنون ترسیم شد و رساله‌هایی در مورد جغرافیا به دستور امیرکبیر چاپ و منتشر شد. مضافا این که با توسعه روابط سیاسی و بازرگانی ایران با کشورهای مختلف جهان و ضرورت آشنایی با جغرافیای آن ممالک، ارزش و موقعیت علم جغرافیا را میان طبقه باسواد و تحصیلکرده بالا برد. (خدری‌زاده 1379:59)
تاریخچه نقشهبرداری در کشور
در دوره قاجار با اهتمام عباس‌میرزا (ولیعهد فتحعلیشاه) افرادی برای فراگیری دانش جدید به اروپا اعزام شدند. در زمان میرزا تقی‌خان امیرکبیر (صدراعظم نامی دوران قاجار) به‌منظور گسترش و بهره‌گیری از علوم و فنون جدید، مدرسه دارالفنون تأسیس شد؛ در این مدرسه تازه‌تأسیس، ابتدا اساتید اتریشی به علاوه اساتید ایرانی که در اروپا تحصیلکرده بودند تدریس می‌کردند. یکی از دروسی که در دارالفنون تدریس می‌شد، نقشهبرداری بود. دانشجویان نقشهبرداری دارالفنون، همزمان با تحصیل، نقشه‌هایی از روستاهای اطراف تهران را تهیه می‌کردند. از آنجا که نقشهبرداری، پیش‌نیاز اقدامات عمرانی و دفاع به‌حساب می‌آمد، بر اثر آشنایی به دست‌آمده با کاربرد نقشهبرداری، به‌تدریج در تشکیلات نظامی، وزارتخانه‌ها و دستگاه‌هایی که نیاز به خدمات نقشهبرداری داشتند واحدهایی جهت رفع نیاز موردی در سطح کشور تشکیل شد که این واحدها به‌صورت پراکنده نقشه‌هایی را با روش برداشت زمینی تهیه می‌کردند. با تأسیس دانشگاه تهران، برخی دانشکده‌ها نظیردانشکده فنی، دانشکده نقشهبرداری و دانشکده علوم، درس نقشهبرداری را جزو دروس خود منظور نمودند. برای نخستین بار دو نفر از ایرانیان مورد اعتماد امیرکبیر مأموریت یافتند تا از اطراف تهران (ورامین، پشاپویه و شهریار) نقشه‌هایی با مقیاس (1:300000) تهیه نمایند، بنابراین در سال 1275ه.ش بود که نقشه‌ای با این مقیاس تهیه شد. در سال 1298ه.ش نیز هفت نفر از صاحب‌منصبان ایرانی از آبادی‌های اطراف تهران (دوشان‌تپه تا ازگل و سلطنت آباد، ونک، امیرآباد و امامزاده حسن) به طریق قدمی با مقیاس (1:25000) و به‌صورت قدم‌شمار و به وسیله قطب‌نما و ساعت نقشهبرداری کردند. سپس شخصی به نام نجم‌الدوله، مجدد همان نقشه را در سال 1306ه.ش کامل کرد. در سال 1307ه.ش دو نفر از مهندسین ایرانی از تهران، راهی فیروزآباد شیراز شدند و نقشه‌ای از راه‌ها و شهرها، روستاها، کوه‌ها و رودخانه‌های کشور تهیه کردند. در بین سال‌های 1308 تا 1311 ه.ش یکی از معلمان آلمانی پیاده‌نظام دارالفنون با کمک شاگردانش توانست از شمال تهران تا قصر قاجار، عباس‌آباد، بهجت‌آباد و جلالیه نقشه‌ای با مقیاس (1:12500) تهیه نماید. در سال1325 ه.ش، وزیر مالیه کشور به فکر تنظیم نقشه ممیزی (کاداستر) تهران افتاد و این مهم در سال 1328 ه.ش به دست مهندس بغایری انجام شد.
سازمان جغرافیایی از آغاز تا امروز
در 25 آبان 1300 ه. ش همزمان با یکپارچه‌شدن نیروهای نظامی کشور، شعبه نقشه‌کشی در رکن دوم ستاد ارتش تشکیل شد. در سال 1304 ه.ش با فارغ‌التحصیلی دانش‌آموختگان دوره نقشهبرداری ارتش که به گردان‌های مهندسی و سایر قسمت‌های صف منتقل شده بودند، همزمان شعبه نقشه‌کشی جزو رکن دوم ستاد ارتش شد. کار این شعبه تا سال 1314 ه.ش تهیه روگرفت از نقشه‌های 1:84000 روسی و 1:253440 انگلیسی بود که آنها را به مقیاس 1:5000 تبدیل می‌کردند.
در سال 1313ه.ش یکی از شرکت‌های خارجی پیشنهادی به منظور نقشهبرداری از کشور، از روی عکس‌های هوایی ارائه داد که به دلیل هزینه بسیار بالا مورد قبول مسئولان واقع نشد و در نهایت تهیه نقشه کامل کل کشور در دستور کار اداره نقشهبرداری ارتش قرار گرفت. در همان سال (دایره جغرافیای ارتش) با توسعه ساختار به اداره جغرافیایی ارتش ارتقاء یافت.
در 21 مرداد1347 ه.ش قانون تاسیس سازمان جغرافیایی کشور به تصویب مجلس سنا و شورای ملی رسید و ابلاغ شد. برابر مفاد این قانون با ادغام سازمان نقشهبرداری کشور با اداره جغرافیایی ارتش، سازمان جغرافیایی کشور بنیان نهاده شد. در ماده اول این قانون آمده: تشکیل سازمان جغرافیایی کشور در مهرماه سال1347 ه.ش به منظور تعیین و تهیه مبانی جغرافیایی و تهیه نقشه‌های عمومی و نظامی با رعایت جنبه‌های حفاظتی کار و هماهنگ‌کردن، کلیه فعالیت‌های نقشهبرداری کشور ایران (نقشهبرداری زمینی، دریایی و عکسبرداری هوایی) سازمانی به نام سازمان جغرافیایی کشور در وزارت جنگ تأسیس می‌گردد.
همزمان با پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی ایران در بهمن1357 ه.ش سازمان جغرافیایی وارد عرصه جدیدی شد، به گونه‌ای که پس از اشغال توسط منافقین، بسیاری از اسناد و نقشه‌ها در آتش سوخت و از بین رفت و برخی نیز به مکان نامعلومی انتقال یافتند. در همین اثنا بر اساس طرحی از پیش طراحی‌شده و برای ضربه‌زدن به نظام نوپای ج.ا.ایران و درحالی‌که هنوز نهادهای اصلی و ضروری کشور شکل نگرفته و انسجام نیافته بودند، براساس رأی شورای انقلاب، سازمان نقشهبرداری از سازمان جغرافیایی جدا شد.
با شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران در (شهریور59) و بر اساس نیاز ضروری به اطلاعات مکانی مورد توجه فرماندهان ارتش و سپاه و از آنجا که در سازمان جغرافیایی، اطلاعاتی هرچند قدیمی، اما با ارزش و کاربردی برای اقدامات عملیات اطلاعاتی در قالب نقشه‌های (1:50000) موجود بود، نگاه‌ها به سمت این سازمان معطوف گردید و ضرورت وجود نهادی برای تهیه اطلاعات مکانی، کاملا احساس شد ولی به دلیل جدا شدن بخشی از بدنه سازمان امکان تأمین تمامی نیازهای ارتش و سپاه فراهم نبود بنابراین اداره نقشهبرداری و جغرافیایی در وزارت سپاه ایجاد شد.
با پایان جنگ تحمیلی در سال1367 ه.ش، اداره جغرافیایی ارتش مجددا دستخوش تغییرات گردید به‌گونه‌ای که با ادغام وزارتخانه‌های جنگ و سپاه، مرکز نقشهبرداری جغرافیایی سپاه با اداره جغرافیایی ارتش، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح تشکیل و وارد مرحله جدیدی از دوره حیات خود گردید.
تاریخچه علم جغرافیا در ایران:
علم جغرافیا در دوره سلطنت قاجار تا پیش از تأسیس دارالفنون چندان مورد توجه نبود، ولی پس از آن که رشته جغرافیا و نقشه‌کشی و مهندسی در دارالفنون زیر نظر معلمان اروپایی تأسیس و روحیه کنجکاو دانش‌آموزان و دانش‌آموختگان نسبت به اوضاع و احوال سایر کشورهای جهان بیدار شد، به خصوص پس از آن که رساله‌ها و جزوه‌های استادان اروپایی به فارسی ترجمه و سپس چاپ و منتشر شد، این علم مجدداً مورد توجه قرار گرفت و برای نخستین بار نقشه‌هایی از شهر تهران به وسیله گروهی از معلمان و محصلان رشته جغرافیا و مهندسی دارالفنون ترسیم شد و رساله‌هایی در مورد جغرافیا به دستور امیرکبیر چاپ و منتشر شد. مضافا این که با توسعه روابط سیاسی و بازرگانی ایران با کشورهای مختلف جهان و ضرورت آشنایی با جغرافیای آن ممالک، ارزش و موقعیت علم جغرافیا را میان طبقه باسواد و تحصیلکرده بالا برد. (خدری‌زاده 1379:59)
تاریخچه نقشهبرداری در کشور
در دوره قاجار با اهتمام عباس‌میرزا (ولیعهد فتحعلیشاه) افرادی برای فراگیری دانش جدید به اروپا اعزام شدند. در زمان میرزا تقی‌خان امیرکبیر (صدراعظم نامی دوران قاجار) به‌منظور گسترش و بهره‌گیری از علوم و فنون جدید، مدرسه دارالفنون تأسیس شد؛ در این مدرسه تازه‌تأسیس، ابتدا اساتید اتریشی به علاوه اساتید ایرانی که در اروپا تحصیلکرده بودند تدریس می‌کردند. یکی از دروسی که در دارالفنون تدریس می‌شد، نقشهبرداری بود. دانشجویان نقشهبرداری دارالفنون، همزمان با تحصیل، نقشه‌هایی از روستاهای اطراف تهران را تهیه می‌کردند. از آنجا که نقشهبرداری، پیش‌نیاز اقدامات عمرانی و دفاع به‌حساب می‌آمد، بر اثر آشنایی به دست‌آمده با کاربرد نقشهبرداری، به‌تدریج در تشکیلات نظامی، وزارتخانه‌ها و دستگاه‌هایی که نیاز به خدمات نقشهبرداری داشتند واحدهایی جهت رفع نیاز موردی در سطح کشور تشکیل شد که این واحدها به‌صورت پراکنده نقشه‌هایی را با روش برداشت زمینی تهیه می‌کردند. با تأسیس دانشگاه تهران، برخی دانشکده‌ها نظیردانشکده فنی، دانشکده نقشهبرداری و دانشکده علوم، درس نقشهبرداری را جزو دروس خود منظور نمودند. برای نخستین بار دو نفر از ایرانیان مورد اعتماد امیرکبیر مأموریت یافتند تا از اطراف تهران (ورامین، پشاپویه و شهریار) نقشه‌هایی با مقیاس (1:300000) تهیه نمایند، بنابراین در سال 1275ه.ش بود که نقشه‌ای با این مقیاس تهیه شد. در سال 1298ه.ش نیز هفت نفر از صاحب‌منصبان ایرانی از آبادی‌های اطراف تهران (دوشان‌تپه تا ازگل و سلطنت آباد، ونک، امیرآباد و امامزاده حسن) به طریق قدمی با مقیاس (1:25000) و به‌صورت قدم‌شمار و به وسیله قطب‌نما و ساعت نقشهبرداری کردند. سپس شخصی به نام نجم‌الدوله، مجدد همان نقشه را در سال 1306ه.ش کامل کرد. در سال 1307ه.ش دو نفر از مهندسین ایرانی از تهران، راهی فیروزآباد شیراز شدند و نقشه‌ای از راه‌ها و شهرها، روستاها، کوه‌ها و رودخانه‌های کشور تهیه کردند. در بین سال‌های 1308 تا 1311 ه.ش یکی از معلمان آلمانی پیاده‌نظام دارالفنون با کمک شاگردانش توانست از شمال تهران تا قصر قاجار، عباس‌آباد، بهجت‌آباد و جلالیه نقشه‌ای با مقیاس (1:12500) تهیه نماید. در سال1325 ه.ش، وزیر مالیه کشور به فکر تنظیم نقشه ممیزی (کاداستر) تهران افتاد و این مهم در سال 1328 ه.ش به دست مهندس بغایری انجام شد.
سازمان جغرافیایی از آغاز تا امروز
در 25 آبان 1300 ه. ش همزمان با یکپارچه‌شدن نیروهای نظامی کشور، شعبه نقشه‌کشی در رکن دوم ستاد ارتش تشکیل شد. در سال 1304 ه.ش با فارغ‌التحصیلی دانش‌آموختگان دوره نقشهبرداری ارتش که به گردان‌های مهندسی و سایر قسمت‌های صف منتقل شده بودند، همزمان شعبه نقشه‌کشی جزو رکن دوم ستاد ارتش شد. کار این شعبه تا سال 1314 ه.ش تهیه روگرفت از نقشه‌های 1:84000 روسی و 1:253440 انگلیسی بود که آنها را به مقیاس 1:5000 تبدیل می‌کردند.
در سال 1313ه.ش یکی از شرکت‌های خارجی پیشنهادی به منظور نقشهبرداری از کشور، از روی عکس‌های هوایی ارائه داد که به دلیل هزینه بسیار بالا مورد قبول مسئولان واقع نشد و در نهایت تهیه نقشه کامل کل کشور در دستور کار اداره نقشهبرداری ارتش قرار گرفت. در همان سال (دایره جغرافیای ارتش) با توسعه ساختار به اداره جغرافیایی ارتش ارتقاء یافت.
در 21 مرداد1347 ه.ش قانون تاسیس سازمان جغرافیایی کشور به تصویب مجلس سنا و شورای ملی رسید و ابلاغ شد. برابر مفاد این قانون با ادغام سازمان نقشهبرداری کشور با اداره جغرافیایی ارتش، سازمان جغرافیایی کشور بنیان نهاده شد. در ماده اول این قانون آمده: تشکیل سازمان جغرافیایی کشور در مهرماه سال1347 ه.ش به منظور تعیین و تهیه مبانی جغرافیایی و تهیه نقشه‌های عمومی و نظامی با رعایت جنبه‌های حفاظتی کار و هماهنگ‌کردن، کلیه فعالیت‌های نقشهبرداری کشور ایران (نقشهبرداری زمینی، دریایی و عکسبرداری هوایی) سازمانی به نام سازمان جغرافیایی کشور در وزارت جنگ تأسیس می‌گردد.
همزمان با پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی ایران در بهمن1357 ه.ش سازمان جغرافیایی وارد عرصه جدیدی شد، به گونه‌ای که پس از اشغال توسط منافقین، بسیاری از اسناد و نقشه‌ها در آتش سوخت و از بین رفت و برخی نیز به مکان نامعلومی انتقال یافتند. در همین اثنا بر اساس طرحی از پیش طراحی‌شده و برای ضربه‌زدن به نظام نوپای ج.ا.ایران و درحالی‌که هنوز نهادهای اصلی و ضروری کشور شکل نگرفته و انسجام نیافته بودند، براساس رأی شورای انقلاب، سازمان نقشهبرداری از سازمان جغرافیایی جدا شد.
با شروع جنگ تحمیلی عراق علیه ایران در (شهریور59) و بر اساس نیاز ضروری به اطلاعات مکانی مورد توجه فرماندهان ارتش و سپاه و از آنجا که در سازمان جغرافیایی، اطلاعاتی هرچند قدیمی، اما با ارزش و کاربردی برای اقدامات عملیات اطلاعاتی در قالب نقشه‌های (1:50000) موجود بود، نگاه‌ها به سمت این سازمان معطوف گردید و ضرورت وجود نهادی برای تهیه اطلاعات مکانی، کاملا احساس شد ولی به دلیل جدا شدن بخشی از بدنه سازمان امکان تأمین تمامی نیازهای ارتش و سپاه فراهم نبود بنابراین اداره نقشهبرداری و جغرافیایی در وزارت سپاه ایجاد شد.
با پایان جنگ تحمیلی در سال1367 ه.ش، اداره جغرافیایی ارتش مجددا دستخوش تغییرات گردید به‌گونه‌ای که با ادغام وزارتخانه‌های جنگ و سپاه، مرکز نقشهبرداری جغرافیایی سپاه با اداره جغرافیایی ارتش، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح تشکیل و وارد مرحله جدیدی از دوره حیات خود گردید.
تاریخچه سازمان جغرافیایی
شعبه نقشهبرداری ارتش
اداره جغرافیایی ارتش
سازمان جغرافیایی کشور
اداره جغرافیایی ارتش
سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح
شعبه نقشهبرداری ارتش
اداره جغرافیایی ارتش
سازمان جغرافیایی کشور
اداره جغرافیایی ارتش
سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح