مروری بر ساخت زیردریاییهای ایرانی
«فاتح»؛ سربازِ پنهان دریاها
متخصصان صنعت دریایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح با تلاش و همت خود بهرغم تمام تحریمها در حوزه طراحی و ساخت زیردریاییها که از جمله صنایع همهجانبه و دارای اهمیت در دنیاست توانستهاند زیرسطحیهای متنوعی را متناسب با نیاز نیروهای مسلح کشورمان طراحی و تولید کنند.
با پیدایش زیردریاییها بُعد جدیدی به نبردهای دریایی افزوده شد و توانست تاثیر بسزایی در تعیین سرنوشت اینگونه درگیریها داشته باشد. مهمترین خصوصیت و ویژگی زیردریاییها، نمایان کردن و مخفی ماندن از دید دوربینها و چشمهاست و از طرفی سلاحها و موشکهای مرسوم و سطح به سطح برای آنها تهدیدی به حساب نمیآید.بیش از یکصد سال است که طراحی و تولید زیردریاییها برای اهداف نظامی در حال انجام است و با پیشرفت فناوری در زمینه مهندسی مکانیک دریا و همچنین بهره بردن از سامانههای دیجیتال و موشکهای مختلف، قدرت اثرگذاری این ماشین جنگی بهشدت افزایش یافته است.
زیردریاییها در نبردهای دریایی از گذشته تاکنون نقش بیبدیلی داشتهاند و تبدیل به یک سلاح استراتژیک شده است که حتی در اختیار داشتن تعداد اندکی از آن میتواند در زمان صلح، نقش بازدارندگی مؤثر و در زمان جنگ، برتریهای رزمی مؤثری بهدنبال داشته باشد.باتوجه به تولید زیردریاییهای اتمی در دنیا اما همچنان عمده زیردریاییهای مورد استفاده در جهان از نوع دیزل الکتریک هستند، هرچند که طرحهایی نیز برای زیردریاییهای تهاجمی اتمی با دوره عمر 30سال و بدون نیاز به سوختگیری ارائه شده است و قابل ذکر است که تنها شش کشور در دنیا فناوری ساخت زیردریاییهای اتمی را در دست دارند.از بزرگترین ویژگیهای زیردریاییهای غیراتمی نسبت به اتمی، سروصدای کمتر و مخفی بودن آنها است که در چند کلاس طبقهبندی شدهاند.
از طرفی هر کشوری متناسب با شرایط و ماموریتهایی که برای نیروی دریایی خود متصور است سراغ تولید یا تهیه زیردریاییهای متنوع میرود و از همین رو متخصصان صنعت دریایی جمهوری اسلامی ایران نیز در اوزان و کلاسهای مختلف، اقدام به طراحی و ساخت نمونههای متناسب با شرایط اقلیمی و تهدیدات احتمالی کردهاند.اوایل دوران جنگ تحمیلی بود که ایده و تصمیم ساخت زیردریایی ایرانی با طرحی توسط شهید چمران برای این کار در دست اقدام قرار گرفت اما با وجود تلاشهایی که صورت گرفت به دلیل شرایط کشور در آن مقطع و همچنین پیچیدگیهای ساخت زیردریاییها، این امر به نتیجه نهایی نرسید.لذا برای اینکه در این حوزه از دیگر کشورها جا نمانیم بعد از پایان جنگ تحمیلی سه فروند زیردریایی کیلو کلاس از روسیه خریداری شد که در دهه 1990 به ایران تحویل داده شدند.
این زیردریاییها در رده بهترین نمونههای دیزل الکتریک دنیا بودند که با 2300 تن وزن جابهجایی روی آب و تا 3950 تن زیر آب قابلیت حمل 18 اژدر یا 24مین دریایی را دارند. شش محفظه اژدر در جلوی این زیردریایی 74متری وجود دارد. دو ژنراتور دیزل 1000کیلوواتی و یک موتور 5500 تا 6800 اسب بخار در زیردریایی کیلو بهکار گرفته شده است. زیردریاییهای کیلو جزو کمسروصداترین نمونههای دنیا هستند. پس از مدتی و استفاده از این زیردریاییها زمان تعمیرات نیمهاساسی آنها فرا رسید و متخصصان صنایع دریایی و دیگر صنایع وزارت دفاع به همراه متخصصان نیروی دریایی ارتش اولین فروند از این زیردریاییها با نام طارق را با همت و تلاش خود تعمیر کردند.در همین راستا سامانهها و قطعات و تجهیزات زیادی در این تعمیر اساسی زیردریایی به دست متخصصان دریایی کشورمان تولید شد از جمله باتریهای مختلف موجود در این زیردریایی بود که نقشی اساسی را در مدت زمان دریانوردی آن زیر آب دارد. از نظر تسلیحاتی نیز تغییرات مثبتی در زیردریاییهای کلاس طارق در ایران صورت گرفت که مهمترین آن توانایی شلیک موشک کروز ضدکشتی از زیر آب است.شرایط خلیجفارس و عمق چند ده متری آن و تنگه هرمز و آبهای ساحلی ایران، متخصصان دریایی کشور را بر آن داشت تا زیردریایی متناسب با این محیط را طراحی کنند که نهنگ اولین طرحی بود که در داخل با مشارکت وزارت دفاع و دانشگاهها به ثمر رسیده بهعنوان گام اول، بهصورت تحقیقاتی وارد خدمت در نیروی دریایی ارتش شد.
زیردریاییهای کلاس غدیر
با تجربیاتی که از ساخت نهنگ کسب شد و تلاش بیشتر متخصصان صنعت دریایی، زیردریایی «غدیر» در خط تولید قرار گرفت و تعداد زیادی از آن به خدمت ارتش درآمد. روند تکامل این زیردریایی ادامه داشت و در سالهای متمادی، نمونههای جدیدتر غدیر به تجهیزات پیشرفتهتر مجهز شد امروز این زیردریایی مجهز به سامانههای شناسایی پیشرفته است و توان شلیک موشکهای کروز ضدکشتی را نیز دارد.زیردریاییهای کلاس غدیر بهدلیل طراحی خاص خود و وزن سبک خود برای منطقه خلیجفارس بسیار مناسب هستند و توانایی عملیاتی بالایی را در اختیار نیروی دریایی ارتش گذاشتهاند هرچند این زیردریایی توانایی استفاده در دریای عمان را نیز دارد.زیردریایی غدیر 29 متر طول و توان جابهجایی 115 تن را داراست، دو محفظه اژدر برد بلند با قطر 533میلیمتر قابلیت شلیک موشک کروز ضدکشتی جلوی زیردریایی غدیر تعبیه شده است، این زیردریایی قابلیت قرارگیری در بستر دریا را دارد و در این وضعیت سامانههای راداری توانایی ردگیری آن را ندارند.
فاتح؛ دست بلند ایران در دریا
اما تلاش متخصصان صنعت دریایی کشور به همینجا ختم نشد و برای رفع نیازهای دیگر، طراحی زیردریایی بومی فاتح را در دستور کار قرار دادند. طبق اطلاعات مطرح شده فاتح توان دریانوردی بهمدت 35روز را دارد و یک زیردریایی نیمهسنگین 527تنی است، البته تناژ آن در زیرسطح 593تن است. فاتح از نظر مشخصات عملیاتی بسیار برتر از غدیر است و توانایی حرکت در عمق 200 متر را بهصورت عادی دارد و بیشینه عمق قابل دستیابی برای آن نیز 250متر است. این زیردریایی سنگین ایرانی 43.5متر طول و 4.5متر عرض دارد و از 4 مقر پرتاب اژدرهای 533میلیمتری برخوردار است و توانایی حمل هشت مین دریایی را نیز دارد.
زیردریایی فاتح به لحاظ کوچک بودن ابعاد بدنه و پروانه، هوشمندی دستگاهها و سامانهها و حرکت آهسته در زیر آب، بسیار کمصدا بوده و کشف آن با سونارهای غیرعامل بسیار دشوار و استفاده از سونار عامل برای کشف آنها چندان سودمند نبوده، چراکه سطح مقطع سوناری آنها نسبت به سایر زیردریاییها اندک است. زیردریایی فاتح هرچند تنها 23درصد وزن روی آب زیردریاییهای رده کیلو را دارد اما در عمده مشخصات عملکردی به 75درصد تا بیش از 80درصد از توانایی زیردریایی مطرح کیلو دست یافته است. زیردریایی فاتح با بهرهمندی از 76 عنوان فناوری روز دنیا از سامانههای پیشرفته سوناری، رانت الکتریکی، مدیریت نبرد ترکیبی، سامانه هدایت موشک زیرسطحی به سطح، هدایت اژدر، جنگ الکترونیکی و مخابراتی، سامانه مخابراتی امن و یکپارچه و دهها سامانه مدرن دیگر برخوردار است که موجب افزایش قدرت دفاعی و آفندی نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران شد. در ساخت زیردریایی فاتح بیش از 412هزار قطعه توسط متخصصان صنعت دریایی بهکار رفته است. این فرآیند بیش از چهار میلیون و 200هزار نفرساعت کار را به خود اختصاص داده است. شبکهای از 48 مرکز طراحی، 120 مرکز صنعتی، 80شرکت دانشبنیان و 57 مرکز دانشگاهی و 195 مرکز پژوهشی کشور در ساخت زیردریایی فاتح نقش داشتهاند.
پروژه زیردریایی بعثت
گام بعدی صنعت دریایی وزارت دفاع، دستیابی به زیردریایی سنگین با تعریف نیروی دریایی ارتش با قابلیت حمل تسلیحات بیشتر و برد عملیاتی بالاتر در دریاهای دورتر بود که پروژه زیردریایی بعثت در این راستا مطرح شد.در ابتدا از بعثت بهعنوان زیردریایی 1200 تنی یاد میشد که از این لحاظ، یک پله بالاتر از فاتح قرار میگرفت اما بعدا اعلام شد قرار است بعثت زیردریایی با تناژ جابهجایی بیش از 3000 تن باشد. در اینصورت باید گفت که این زیردریایی، حتی 30درصد سنگینتر از رده کیلوی روسی بوده و حدود شش برابر سنگینتر از فاتح خواهد بود.با این تفاسیر برای ساخت و عملیاتیکردن زیردریایی بعثت، توان دانشی و فنی صنایع مرتبط در کشور نیز مستلزم یکجهش قابل توجه بوده است، موضوعی که در سالهای گذشته و در راستای فراهم کردن مقدمات ساخت پروژه عظیم زیردریایی بعثت صورت پذیرفته است. باید بدانید که در دنیا مدت زمان ساخت زیردریاییهایی در رده 4000 تن بهطور معمول بین 50 تا 60 ماه بهطول میانجامد.بعثت بهواسطه تناژ و قاعدتا ابعاد بزرگتر، توان حمل تعداد و حجم تسلیحات بیشتر و متنوعتر را نسبت به کیلو خواهد داشت ضمن اینکه پیشرفتهای صنایع دفاعی کشورمان در ساخت زیرسامانه پیشرفته و با حجم کمتر و قابلیت اطمینان بیشتر نیز به کمک زیردریایی بعثت در افزایش هرچه بیشتر توانمندیهای شناسایی، رزمی، برد و طول مدت عملیات و بقاپذیری در میدان رزم خواهد آمد.
از دیگر نکات مهمی که در مورد ویژگیهای زیردریایی بعثت اعلام شده، استفاده از موتورهای الکتریکی بدون جاروبک یا براشلس و بهکارگیری پرتابگرهای عمودی موشک در این زیردریایی است.موتورهای الکتریکی دارای تعدادی قطعه مکانیکی است که علاوه بر تأثیر منفی در بازدهی، سبب ایجاد سروصدا یا نویز میشود و نیاز به بازبینیها و تعمیرات را نیز بیشتر میکند. موتورهای براشلس، از نتایج پیشرفت در صنعت ساخت موتورهای الکتریکی در دهههای اخیر بوده است.
دستیابی متخصصان دریایی کشورمان به این فناوری نیز بهصورت بومی صورت گرفته و سبب کاهش بیش از پیش سطح سروصدای تولیدی از موتور زیردریایی که از عوامل کشف آن توسط سامانههای شناسایی دشمن است، میشود.براساس تناژ، طول و عرض بدنه زیردریاییهای خارجی همرده با بعثت، میتوان براساس تناژ فرضی 3000 تا 3200 تن برای جدیدترین زیردریایی ایرانی، طول74.5 تا 75.8 متر و عرض بدنه 8.1 تا 8.3 متر را تخمین زد. در زیردریاییهای مشابه وزنی بعثت که از فناوریهای پیشرفته در زیرسامانههای آنها بهره گرفته شده تعداد خدمه مورد نیاز به 35 تا 45 نفر کاهش یافته است.
در زیردریایی فاتح، 12 نوع سونار مختلف نصب و بهکارگیری شده است. تجربیات عملکردی این سامانهها و نیز نمونههای بهکارگیریشده در زیردریایی غدیر، سبب میشود متخصصان کشور با تجربه بالاتری از کارکرد در محیط عملیاتی و سطح آمادگی فناوری بالاتر این سامانهها، برای تجهیز زیردریایی بعثت دست به کار شوند.
البته پوششهای عایق صوتی و ضدسونار ساخت داخل نیز که روی زیردریاییهای مختلف در کشور بهکار گرفته شده است، کمک فراوانی در افزایش بیش از پیش پنهانکاری زیردریایی بعثت خواهد کرد.با توجه به زیردریاییهای خارجی همرده با بعثت، احتمالا شش محفظه اژدر جلوی بعثت تعبیه خواهد شد که اژدرهای برد بلند والفجر و موشکهای کروز ضدکشتی فعلی ایرانی که تا برد 300 کیلومتر معرفی شدهاند قابلیت شلیک از این محفظهها را خواهند داشت.
بهگفته برخی مقامات، بعثت همچون زیردریاییهای تهاجمی پیشرفته خارجی، به سیلوهای پرتاب عمودی موشک مجهز میشود. سیلوهای عمودی سبب اشغال فضای کمتری در زیردریایی میشود و با توجه به آماده شلیک بودن موشکها در آن، نیاز به خدمه برای جابهجایی سلاح به محفظه پرتاب را آنطور که در محفظههای جلویی وجود دارد. نخواهد داشت. این موشکها میتواند از انواع ضدکشتی، ضدزیردریایی و از همه مهمتر ضداهداف زمینی باشد؛ در این صورت بعثت به یک سلاح راهبردی در دست نیروی دریایی راهبردی ارتش جمهوری اسلامی ایران تبدیل خواهد شد و قابلیت تأثیرگذاری بالایی چه در امر بازدارندگی نظامی و چه در زمان جنگ احتمالی برای ضربهزدن به دشمن را در خطوط دریانوردی، اهداف ساحلی و اهداف حیاتی در عمق سرزمین خواهد داشت.