غالب دهلوی نماد پیوند فرهنگی ایران و هند
میرزا اسدا... بیگخان، مشهور به میرزا غالب یا «غالِب دِهلَوی» ادیب، شاعر و نویسنده فارسی و اردوگوی ترک تبارسده سیزدهم هجری(قرن 19میلادی) در شبهقاره هند بود.
او سال۱۲۱۲ هـ .ق در شهر آگره زاده شد و بهسال ۱۲۸۵ق در73 سالگی چشم از این جهان فروبست و در نزدیکی آرامگاه خواجه نظامالدین اولیا در دهلی به خاک سپرده شد. وی از 8، 9سالگی سرایش شعر به اردو و در 11سالگی شعر به فارسی را آغاز کرد. در آغاز «اسد» و بعد «غالب» تخلص میکرد و شاخصترین شاعر دوزبانه شد. غالب در شعرسرایی پیرو سبک هندی و مکتب وقوع بود. افزون بر سرودن شعر، تاریخنگاری و نوشتن شرح حال در متون ادبی دوره پایانی حکومت مغولان هند جایگاهی ویژه دارد. وی پیشرو سبک نو در شعر اردوست و نخستین شاعری است که عقاید و نظرات فلسفی را در شعر اردو وارد کرده، از این رو او را پدر شعر اردو مینامند. با سلطه انگلیسها بر هند، قلمرو زبان فارسی تنگتر و مربیان و مشوقان کمشدند از این رو شعرای فارسی بسیار همچون گذشته، ظهور نکردند. در این دوره شاعرانی داریم که به دو زبان اردو و فارسی، شعر میگفتند. شاعر نامآور این دوره غالب دهلوی است. او در نوشتههای خود از واژههای فارسی سره و نیز واژههای دساتیری استفاده کرده است. ادب، فلسفه و عرفان موضوعات بیشتر نوشتههای غالب را تشکیل میدهد. او به دو زبان فارسی و اردو آثار متعددی به نظم و نثر از خود به یادگار گذاشته و با آثار متعددی که به زبان فارسی پدیدآورده و شاگردانی که تربیت کرده است به عنوان پاسدار زبان فارسی در شبهقاره یاد میشود.غالب به ایران علاقه شدید داشت و پیوند او با ایران پیوندی فرهنگی، معنوی و ناگسستنی بود. از این رو اغلب آثارش را به زبان فارسی درآورد. او نهفقط به نظم و نثر فارسی پرداخت، بلکه برای ترویج و پیشرفت این زبان همت نیز گماشته بود. او رساله ای مختصر در اردو به نام «قادرنامه» سروده و در آن لغات مهم و لازم فارسی را با معادل اردو به نظم کشیده. این کتاب یکی از کتابهای درسی فارسی در شبهقاره هند بوده است. کتاب دیگر، «پنج آهنگ» است به فارسی که برای آموختن شیوه نگارش تألیف کرد. آثار غالب از عشق و علاقه او به ایران مملو است و تعبیرات، تشبیهات، استعارات، تلمیحات، عقاید، آداب و سنن ایرانی در سراسر آثار او دیده میشود.غالب گاهی خودش را از شهرهای ایران احساس میکند و میگوید:
غالب ز هند نیست، نوایی که میکشم / گویی ز اصفهان و هرات و قمیم ما
گرفته خاطر غالب ز هند و اعیانش / بر آن سر است که آواره عجم گردد
غالب از خاک کدورت خیز هندم دل گرفت / اصفهان هی، یزد هی، شیراز هی، تبریز هی
غالب، شیعه دوازده امامی و از دوستداران امیرمومنان علی بن ابی طالب و ائمه اطهار علیهم السلام بود و با اینکه دوست داشت در ایران زندگی کند اما دلش میخواست در خاک پاک نجف بدرود حیات گوید:
غالب از هندوستان بگریز، فرصت مفت توست / در نجف مردن خوش است و در صفاهان زیستن
فرهنگستان زبان و ادب فارسی فردا با هدف معرفی هرچه بیشتر غالب دهلوی و خدماتی که به زبان فارسی کرده است، همایش بینالمللی یکروزه «غالب دهلوی؛ پاسدار زبان فارسی» را با دعوت از غالب پژوهان برگزار خواهد کرد.
فرهاد پالیزدار | پژوهشگر روابط فرهنگی؛ مدیر اسبق خانه فرهنگ ایران ــ دهلی