«جام‌جم» فرامتن ارسال سیگنال‌های هشدارآمیز ازسوی تهران را بررسی می‌کند
«ایران» بازیگر موازنه بخش منطقه قفقاز جنوبی
گرچه جامعه بین‌الملل قره‌باغ را بخشی از خاک جمهوری آذربایجان می‌داند اما در سه دهه گذشته بخش‌های بزرگی از آن تحت کنترل ارمنی‌های ساکن قره‌باغ بوده است. قره‌باغ کوهستانی که در منطقه قفقاز جنوبی واقع شده است. تهران معتقد است، پس از الحاق مجدد سرزمین‌های قره‌باغ به باکو دیگر هیچ جنگی در منطقه قابل‌قبول نیست.
درچنین شرایطی انتخاب گزینه دیپلماسی میان کشورهای منطقه علاوه بر کمک به حل‌وفصل مسالمت‌آمیز مناقشه، جلوی افزایش نقش‌آفرینی بازیگران فرامنطقه‌ای را مسدود خواهد کرد. هم‌اکنون آمریکا، اتحادیه اروپا، فرانسه و نیز رژیم صهیونیستی با سوءاستفاده از شرایط جاری در منطقه سعی می‌کنند به طرف‌های منازعه نزدیک شوند و پایگاه نفوذ خود را در این منطقه گسترش دهند. موافقت نیکول پاشینیان با برگزاری نشست 3+3 در تهران نشان‌دهنده تغییر مسیر تحولات منطقه به سمت گفت‌و‌گو و همکاری چندجانبه است. پیشتر الهام علی‌اف نیز از برگزاری نشست منطقه‌ای استقبال کرده بود. البته سلسله تحولات دو هفته گذشته حاکی از افزایش تماس‌های دیپلماتیک میان بازیگران مؤثر در مناقشه میان ایروان و باکو و تلاش برای تکمیل کریدور جنجالی زنگزور است. در حالی که جمهوری آذربایجان در قالب عملیات مبارزه با تروریسم اقدام به پاکسازی منطقه قره‌باغ از حضور نیروهای ارمنی کرد؛ بسیاری از کارشناسان از احتمال خیز این کشور برای حمله استان سیونیک و بازگشایی کریدور زنگزور سخن به میان آورده‌اند.
در این طرف ماجرا اما تهران به‌عنوان یکی از مخالفان اصلی شکل‌گیری این مسیر و از بین رفتن مرزهای بین‌المللی، علاوه بر اعلام حمایت از عملیات باکو در خاک قانونی خود، خواستار حفظ حقوق ارامنه و ازسرگیری مذاکرات سیاسی برای حل‌وفصل نهایی این مناقشه ژئوپلیتیک ــ کریدوری شده است. درچنین شرایطی سران ترکیه و جمهوری آذربایجان با تأکید بر تکمیل مسیر ارتباطی میان جمهوری آذربایجان ــ نخجوان، خواستار مشارکت ایران در این طرح اقتصادی شدند. هرچند انفجار مین در منطقه خوجاوند و کشته شدن هفت‌نفر از سربازان ارتش جمهوری آذربایجان بهانه آغاز عملیات باکو در ماه گذشته بود و در بیانیه ارتش جمهوری آذربایجان این عملیات نظامی با هدف پیشگیری و مقابله با اقدامات ضدتروریستی محلی عنوان شد و تنها چند ساعت پس از آغاز درگیری‌ها آسمان جمهوری آذربایجان بر روی هواپیماهای ارمنی بسته شد و تبادل آتش میان دو طرف به بالاترین سطح خود رسید. به‌طوری که در حملات ترکیبی باکو آسیب جدی به نیروهای ارمنی باقی مانده در منطقه وارد و زمینه آغاز مذکرات سیاسی در منطقه تسهیل شد. پس از دستگیری ساموئل شاهرامانیان، رئیس منطقه خودخوانده آرتساخ از سوی نیروهای امنیتی باکو، مقام‌های این دولت محلی از انحلال و پایان کار آن خبر دادند. پس از اتمام این عملیات نوع آرایش نظامی و اظهارات مقام‌های ترکی ــ آذری از برنامه‌ریزی محور تورانی بر کنترل کریدور زنگزور در جنوب ارمنستان خبر می‌داد. در چنین شرایطی ارسال سیگنال‌های هشدارآمیز از سوی تهران و سپس توافقات نظامی ــ امنیتی جدید میان پاریس و ایروان موجب تجدیدنظر ترک‌ها در سیاست‌های تهاجمی در پرونده زنگزور شد. دقیقا در چنین شرایطی رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه با عقب‌نشینی از اظهارنظرهای قبلی خود اعلام کرد، اگر ایروان اجازه بازگشایی کریدور را ندهد، ترک‌ها این پروژه را با ایران ادامه خواهند داد.
اردوغان در این غائله به دنبال چیست؟
به نظر می‌آید حلقه مفقوده این طرح ترانزیتی، اتصال خاک جمهوری آذربایجان به منقطه نخجوان باشد. پیشتر بومیان این منطقه با عبور از خاک ایران به راحتی وارد بخش دیگر از خاک کشورشان می‌شدند، اما جنگ دوم قره‌باغ و پیروزی باکو، موجب چشم دوختن این جمهوری به خاک ارمنستان و برنامه‌ریزی برای ایجاد خاک زنگزور شد.
ازسوی دیگر هدف اصلی دولت محافظه‌کار اردوغان افزایش نرخ رشد اقتصادی در این کشور با تمرکز بر تکمیل مسیرهای کریدور زمینی، ریلی، بندری و هوایی برای اتصال میان قاره آسیا به اروپا و آفریقاست. عبور مسیر آهنی یا کریدور میانی از آسیای مرکزی به سمت قفقاز جنوبی، زمینه اتصال چین را به بازارهای اروپایی در سریع‌ترین زمان ممکن فراهم خواهدکرد.
بازیگران مهم و تأثیرگذار در بحران قره‌باغ
تهران در کنار روسیه و ترکیه از بازیگران مهم و تأثیرگذار در بحران قره‌باغ هستند. از ابتدای شکل‌گیری این بحران تاریخی، تهران طبق قطعنامه‌های 882، 853، 874 و 884 شورای امنیت سازمان ملل متحد از حق قانونی باکو بر بازپس‌گیری سرزمین‌های قره‌باغ دفاع کردهاست. در جنگ نخست قره‌باغ، هنگامی که روسیه حامی ایروان بود و ترکیه تنها در جایگاه تماشاگر قرار داشت، جمهوری اسلامی ایران با کمک مستشاری جلوی پیشروی طرف ارمنی و سقوط حکومت آذری در منطقه را گرفت. باوجود این، در 15سال اخیر هیأت حاکمه باکو تصمیم گرفتند با گسترش روابط راهبردی با ترکیه و رژیم‌صهیونیستی به محلی برای فعالیت‌های ضدایرانی و قوم‌گرایانه در منطقه بدل شوند. در سال‌های اخیر و پس از پیروزی آذربایجانی‌ها در جنگ 44 روزه قره‌باغ، این موضع تهاجمی افزایش یافته است.
فاز منفی باکو
دستگیری شیعیان، ایجاد امکان خرابکاری برای عناصر موساد در عمق خاک ایران، تولید محتواهای سیاسی ــ رسانه‌ای توهین‌آمیز علیه مرجعیت دینی و حادثه مشکوک تروریستی علیه سفارت جمهوری آذربایجان در تهران، نشان‌دهنده روابط تیره دو کشور در ماه‌های اخیر بوده‌است. با وجود رویکرد گاهی خصمانه دولت آذربایجان علیه تهران، ایران همواره برحق این کشور برای بازپس‌گیری زمین‌های تصرف‌شده از سوی ارمنستان تأکید کردهاست. خط قرمز ایران در منطقه قفقاز‌جنوبی حفظ حقوق ارامنه، تغییر نیافتن مرزهای بین‌المللی و همکاری مشترک کریدوری میان کشورهای منطقه بوده‌است. سفر هفته گذشته وزیر راه و شهرسازی کشورمان به باکو و توافق بر سر ایجاد مسیر جاده‌ای ــ ریلی «راهگذر ارس» برای اتصال جمهوری آذربایجان و نخجوان میان دو طرف در این زمینه بوده است.
دیدار رئیس‌جمهور کشورمان با خلف خلف‌اف، دستیار رئیس‌جمهور آذربایجان در امور روابط تهران ــ باکو و آرمن گریگوریان، دبیر شورای عالی امنیت ملی ارمنستان نشان‌دهنده افزایش نقش مثبت ایران برای کنترل تنش‌ها در منطقه و حرکت به سمت ایجاد سازوکار مشترک میان بازیگران ذی‌نفع در حوزه قفقاز جنوبی است. پیشتر حمایت قاطع آنکارا و تل‌آویو از باکو و افزایش ارتباطات امنیتی میان ایروان با واشنگتن و پاریس موجب افزایش احتمال درگیری در منطقه شده‌بود. حال با ورود فعال ایران در این بحران ژئوپلیتیک، به نظر می‌آید بازیگر «صلح‌ساز» و موازنه‌بخش در منطقه قفقاز جنوبی جمهوری اسلامی ایران باشد.
در این طرف ماجرا اما تهران به‌عنوان یکی از مخالفان اصلی شکل‌گیری این مسیر و از بین رفتن مرزهای بین‌المللی، علاوه بر اعلام حمایت از عملیات باکو در خاک قانونی خود، خواستار حفظ حقوق ارامنه و ازسرگیری مذاکرات سیاسی برای حل‌وفصل نهایی این مناقشه ژئوپلیتیک ــ کریدوری شده است. درچنین شرایطی سران ترکیه و جمهوری آذربایجان با تأکید بر تکمیل مسیر ارتباطی میان جمهوری آذربایجان ــ نخجوان، خواستار مشارکت ایران در این طرح اقتصادی شدند. هرچند انفجار مین در منطقه خوجاوند و کشته شدن هفت‌نفر از سربازان ارتش جمهوری آذربایجان بهانه آغاز عملیات باکو در ماه گذشته بود و در بیانیه ارتش جمهوری آذربایجان این عملیات نظامی با هدف پیشگیری و مقابله با اقدامات ضدتروریستی محلی عنوان شد و تنها چند ساعت پس از آغاز درگیری‌ها آسمان جمهوری آذربایجان بر روی هواپیماهای ارمنی بسته شد و تبادل آتش میان دو طرف به بالاترین سطح خود رسید. به‌طوری که در حملات ترکیبی باکو آسیب جدی به نیروهای ارمنی باقی مانده در منطقه وارد و زمینه آغاز مذکرات سیاسی در منطقه تسهیل شد. پس از دستگیری ساموئل شاهرامانیان، رئیس منطقه خودخوانده آرتساخ از سوی نیروهای امنیتی باکو، مقام‌های این دولت محلی از انحلال و پایان کار آن خبر دادند. پس از اتمام این عملیات نوع آرایش نظامی و اظهارات مقام‌های ترکی ــ آذری از برنامه‌ریزی محور تورانی بر کنترل کریدور زنگزور در جنوب ارمنستان خبر می‌داد. در چنین شرایطی ارسال سیگنال‌های هشدارآمیز از سوی تهران و سپس توافقات نظامی ــ امنیتی جدید میان پاریس و ایروان موجب تجدیدنظر ترک‌ها در سیاست‌های تهاجمی در پرونده زنگزور شد. دقیقا در چنین شرایطی رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه با عقب‌نشینی از اظهارنظرهای قبلی خود اعلام کرد، اگر ایروان اجازه بازگشایی کریدور را ندهد، ترک‌ها این پروژه را با ایران ادامه خواهند داد.
اردوغان در این غائله به دنبال چیست؟
به نظر می‌آید حلقه مفقوده این طرح ترانزیتی، اتصال خاک جمهوری آذربایجان به منقطه نخجوان باشد. پیشتر بومیان این منطقه با عبور از خاک ایران به راحتی وارد بخش دیگر از خاک کشورشان می‌شدند، اما جنگ دوم قره‌باغ و پیروزی باکو، موجب چشم دوختن این جمهوری به خاک ارمنستان و برنامه‌ریزی برای ایجاد خاک زنگزور شد.
ازسوی دیگر هدف اصلی دولت محافظه‌کار اردوغان افزایش نرخ رشد اقتصادی در این کشور با تمرکز بر تکمیل مسیرهای کریدور زمینی، ریلی، بندری و هوایی برای اتصال میان قاره آسیا به اروپا و آفریقاست. عبور مسیر آهنی یا کریدور میانی از آسیای مرکزی به سمت قفقاز جنوبی، زمینه اتصال چین را به بازارهای اروپایی در سریع‌ترین زمان ممکن فراهم خواهدکرد.
بازیگران مهم و تأثیرگذار در بحران قره‌باغ
تهران در کنار روسیه و ترکیه از بازیگران مهم و تأثیرگذار در بحران قره‌باغ هستند. از ابتدای شکل‌گیری این بحران تاریخی، تهران طبق قطعنامه‌های 882، 853، 874 و 884 شورای امنیت سازمان ملل متحد از حق قانونی باکو بر بازپس‌گیری سرزمین‌های قره‌باغ دفاع کردهاست. در جنگ نخست قره‌باغ، هنگامی که روسیه حامی ایروان بود و ترکیه تنها در جایگاه تماشاگر قرار داشت، جمهوری اسلامی ایران با کمک مستشاری جلوی پیشروی طرف ارمنی و سقوط حکومت آذری در منطقه را گرفت. باوجود این، در 15سال اخیر هیأت حاکمه باکو تصمیم گرفتند با گسترش روابط راهبردی با ترکیه و رژیم‌صهیونیستی به محلی برای فعالیت‌های ضدایرانی و قوم‌گرایانه در منطقه بدل شوند. در سال‌های اخیر و پس از پیروزی آذربایجانی‌ها در جنگ 44 روزه قره‌باغ، این موضع تهاجمی افزایش یافته است.
فاز منفی باکو
دستگیری شیعیان، ایجاد امکان خرابکاری برای عناصر موساد در عمق خاک ایران، تولید محتواهای سیاسی ــ رسانه‌ای توهین‌آمیز علیه مرجعیت دینی و حادثه مشکوک تروریستی علیه سفارت جمهوری آذربایجان در تهران، نشان‌دهنده روابط تیره دو کشور در ماه‌های اخیر بوده‌است. با وجود رویکرد گاهی خصمانه دولت آذربایجان علیه تهران، ایران همواره برحق این کشور برای بازپس‌گیری زمین‌های تصرف‌شده از سوی ارمنستان تأکید کردهاست. خط قرمز ایران در منطقه قفقاز‌جنوبی حفظ حقوق ارامنه، تغییر نیافتن مرزهای بین‌المللی و همکاری مشترک کریدوری میان کشورهای منطقه بوده‌است. سفر هفته گذشته وزیر راه و شهرسازی کشورمان به باکو و توافق بر سر ایجاد مسیر جاده‌ای ــ ریلی «راهگذر ارس» برای اتصال جمهوری آذربایجان و نخجوان میان دو طرف در این زمینه بوده است.
دیدار رئیس‌جمهور کشورمان با خلف خلف‌اف، دستیار رئیس‌جمهور آذربایجان در امور روابط تهران ــ باکو و آرمن گریگوریان، دبیر شورای عالی امنیت ملی ارمنستان نشان‌دهنده افزایش نقش مثبت ایران برای کنترل تنش‌ها در منطقه و حرکت به سمت ایجاد سازوکار مشترک میان بازیگران ذی‌نفع در حوزه قفقاز جنوبی است. پیشتر حمایت قاطع آنکارا و تل‌آویو از باکو و افزایش ارتباطات امنیتی میان ایروان با واشنگتن و پاریس موجب افزایش احتمال درگیری در منطقه شده‌بود. حال با ورود فعال ایران در این بحران ژئوپلیتیک، به نظر می‌آید بازیگر «صلح‌ساز» و موازنه‌بخش در منطقه قفقاز جنوبی جمهوری اسلامی ایران باشد.