قهر خزر با ساحل!
چند وقتی است که اخبار زیادی در مورد عقب‌نشینی سطح آب خزر منتشر می‌شود، به‌طوری‌که براساس گزارش‌ها در سال۱۴۰۱ نسبت به سال قبل‌تر معادل ۲۶سانتیمتر آب این دریاچه کاهش یافت. این کاهش در شرایطی است که در سال۱۴۰۰ نیز سطح آب خزر ۲۴سانتیمتر کاهش یافته بود.
درمجموع از سال1400 سطح آب خزر حدود ۵۰ سانتیمتر پایین رفته اما اگر وضعیت حدود سه دهه اخیر دریاچه را مورد بررسی قرار دهیم، مشخص می‌شود سطح آن نزدیک به دو متر کم شده و این یعنی این‌که اگر امروز چاره‌ای برای آن اندیشیده نشود، شاید خزر هم به حال و روز ارومیه دچار شود. دریای خزر ۶۰۰هزار و ۳۸۴ کیلومتر مربع وسعت دارد که طول سواحل آن به ۷۰۰۰ کیلومتر می‌رسد. کشورهای ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، جمهوری‌های ترکمنستان و قزاقستان این دریاچه را دربرگرفته‌اند؛ دریاچه‌ای که این روزها با کاهش سطح آب روبه‌روست. براساس پژوهش‌هایی که طی سال‌های اخیر روی دریاچه خزر انجام شده، مشخص شده رفتار صورت گرفته در این پهنه خارج از تصور بوده است. در این مدت مطالعات و اطلاع‌رسانی لازم برای اتخاذ تدابیر مناسب در مواجهه با کاهش تراز آب دریای خزر صورت گرفته است. سرعت تغییرات دریاچه‌های بسته، بیشتر از سایر مناطق جهان است و تغییرات خزر ۱۰۰برابر تغییرات اقیانوس‌ها قلمداد می‌شود و تغییرات اقلیم در حوزه آن نیز بیشتر از سطح دریاهای آزاد است. با توجه به گسترش زیرساخت‌ها و فعالیت‌ها در سواحل دریای خزر لازم است تدابیر لازم برای مواجهه با رفتارها و نوسانات رژیم دریای خزر اعمال شود.
وابستگی اقتصاد به دریا
«نتایج بررسی‌های این مرکز نشان می‌دهد سطح آب در سال1401 نسبت به سال1400 حدود 26سانتیمتر کاهش یافته و سال1400 نیز سطح آب این دریا 24سانتیمتر نسبت به سال قبل‌تر پایین رفته بود. در مجموع طی دو سال اخیر 50 سانتیمتر افت سطح تراز اتفاق افتاده است.»
اینها بخشی از حرف‌های مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر است که با بیان این‌که مطالعه روی رفتار نوسانی خزر بیانگر این موضوع است که از حدود 17سال پیش یعنی 1385 تاکنون سطح آب دریا، سالانه 10سانتیمتر کاهش یافته، به جام‌جم می‌گوید: «حوضه آبریز خزر 3.5میلیون کیلومتر مربع وسعت دارد و حدود 5 درصد از آن سهم ایران است. مهم‌ترین عوامل منابع تامین‌کننده آب دریاچه مسائل اقلیمی است و حالا وقتی نگاه می‌کنیم سایر محدوده حوضه آبریز در هشت کشور دیگر قرار دارد، متوجه می‌شویم که همسایگان و وضعیت آب و هوایی و رفتاری آنها سهم زیادی در تامین آب دریاچه دارد.»
سیده‌معصومه بنی‌هاشمی با اشاره به این‌که تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌ها، کاهش بارندگی، دست‌اندازی به طبیعت و منابع آبی بیش از دیگر عوامل سبب شده تا خزر بیش از هر زمانی دیگر طی دو دهه اخیر به عقب کشیده شود و این درحالی است که کاهش آب ورودی به دریای خزر که بخش عمده‌ای از آن از طریق رودخانه ولگا تأمین می‌شود نیز این دریاچه بسته را دستخوش چالش‌هایی کرده، ادامه می‌دهد: «وجود ذخایر فراوان موجب شده تا دریای خزر برای کشورهای حاشیه آن ازجمله ایران و استان‌های شمالی مزیت‌های فراوانی داشته باشد، از این‌رو توجه به اقتصاد دریا پایه سبب می‌شود تا توسعه اقتصادی استان‌های حاشیه شتاب بیشتری به خود گیرد.»
باید با اقلیم سازگار شویم
یک نکته در مورد ساحل‌نشینان شمال ایران حائزاهمیت است و آن هم این‌که، آنها تغییرات دوره‌ای خزر را به‌عنوان یکی از ویژگی‌های بارز و پدیده‌ای قبول کرده‌اند. بر همین اساس بررسی نوسانات آب این دریاچه از سال 1837 میلادی برمبنای قدیمی‌ترین ایستگاه تراز‌سنجی آغاز شد. سطح آب دریاچه طی سال‌های 1320 تا 1356 به‌طور کلی روندی کاهشی داشته و به پایین‌ترین سطح خود در سال56 رسید. پس از آن در دهه 60 و 70 سطح آب نزدیک به 2.5متر افزایش یافت که این روند تا سال1374 ادامه پیدا کرد. پس از آن تا امروز سطح تراز آب دریای خزر دو متر کاهش یافته است.
مدیرکل هواشناسی مازندران با بیان این‌که عمده رودخانه‌های تأمین‌کننده آب دریای خزر در کشور خشک شده‌اند، معتقد است که دو‌سوم آب دریاچه‌های جهان در دریای خزر وجود دارد و خطر پسروی همواره وجود دارد و مطالعات نشان می‌دهد که خزر آن‌قدر کوچک شده که به دو قسمت تقسیم شده و بیشترین خسارت آن مربوط به ایران می‌شود.
محمد رضوی با تاکید بر این‌که اگر نخواهیم با اقلیم سازگار شویم، آسیب‌های بیشتری خواهیم دید، می‌گوید: «چرا باید در گرمای هوا و شرایط کم‌آبی به کشت دوم بپردازیم و به منابع زیرزمینی فشار بیاوریم. باید پذیرفت که کشورهای حوزه شرق دریای خزر از این تغییرات و نوسانات آسیب بیشتری می‌بینند و ایران در لبه و مرز خشکسالی و اقلیم بیابانی قرار دارد و در نتیجه به اعتقاد هواشناسان، دمای هوا هرسال گرم‌تر می‌شود.»
احمد هاشمی | گروه ایرانوابستگی اقتصاد به دریا
«نتایج بررسی‌های این مرکز نشان می‌دهد سطح آب در سال1401 نسبت به سال1400 حدود 26سانتیمتر کاهش یافته و سال1400 نیز سطح آب این دریا 24سانتیمتر نسبت به سال قبل‌تر پایین رفته بود. در مجموع طی دو سال اخیر 50 سانتیمتر افت سطح تراز اتفاق افتاده است.»
اینها بخشی از حرف‌های مدیر مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر است که با بیان این‌که مطالعه روی رفتار نوسانی خزر بیانگر این موضوع است که از حدود 17سال پیش یعنی 1385 تاکنون سطح آب دریا، سالانه 10سانتیمتر کاهش یافته، به جام‌جم می‌گوید: «حوضه آبریز خزر 3.5میلیون کیلومتر مربع وسعت دارد و حدود 5 درصد از آن سهم ایران است. مهم‌ترین عوامل منابع تامین‌کننده آب دریاچه مسائل اقلیمی است و حالا وقتی نگاه می‌کنیم سایر محدوده حوضه آبریز در هشت کشور دیگر قرار دارد، متوجه می‌شویم که همسایگان و وضعیت آب و هوایی و رفتاری آنها سهم زیادی در تامین آب دریاچه دارد.»
سیده‌معصومه بنی‌هاشمی با اشاره به این‌که تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌ها، کاهش بارندگی، دست‌اندازی به طبیعت و منابع آبی بیش از دیگر عوامل سبب شده تا خزر بیش از هر زمانی دیگر طی دو دهه اخیر به عقب کشیده شود و این درحالی است که کاهش آب ورودی به دریای خزر که بخش عمده‌ای از آن از طریق رودخانه ولگا تأمین می‌شود نیز این دریاچه بسته را دستخوش چالش‌هایی کرده، ادامه می‌دهد: «وجود ذخایر فراوان موجب شده تا دریای خزر برای کشورهای حاشیه آن ازجمله ایران و استان‌های شمالی مزیت‌های فراوانی داشته باشد، از این‌رو توجه به اقتصاد دریا پایه سبب می‌شود تا توسعه اقتصادی استان‌های حاشیه شتاب بیشتری به خود گیرد.»
باید با اقلیم سازگار شویم
یک نکته در مورد ساحل‌نشینان شمال ایران حائزاهمیت است و آن هم این‌که، آنها تغییرات دوره‌ای خزر را به‌عنوان یکی از ویژگی‌های بارز و پدیده‌ای قبول کرده‌اند. بر همین اساس بررسی نوسانات آب این دریاچه از سال 1837 میلادی برمبنای قدیمی‌ترین ایستگاه تراز‌سنجی آغاز شد. سطح آب دریاچه طی سال‌های 1320 تا 1356 به‌طور کلی روندی کاهشی داشته و به پایین‌ترین سطح خود در سال56 رسید. پس از آن در دهه 60 و 70 سطح آب نزدیک به 2.5متر افزایش یافت که این روند تا سال1374 ادامه پیدا کرد. پس از آن تا امروز سطح تراز آب دریای خزر دو متر کاهش یافته است.
مدیرکل هواشناسی مازندران با بیان این‌که عمده رودخانه‌های تأمین‌کننده آب دریای خزر در کشور خشک شده‌اند، معتقد است که دو‌سوم آب دریاچه‌های جهان در دریای خزر وجود دارد و خطر پسروی همواره وجود دارد و مطالعات نشان می‌دهد که خزر آن‌قدر کوچک شده که به دو قسمت تقسیم شده و بیشترین خسارت آن مربوط به ایران می‌شود.
محمد رضوی با تاکید بر این‌که اگر نخواهیم با اقلیم سازگار شویم، آسیب‌های بیشتری خواهیم دید، می‌گوید: «چرا باید در گرمای هوا و شرایط کم‌آبی به کشت دوم بپردازیم و به منابع زیرزمینی فشار بیاوریم. باید پذیرفت که کشورهای حوزه شرق دریای خزر از این تغییرات و نوسانات آسیب بیشتری می‌بینند و ایران در لبه و مرز خشکسالی و اقلیم بیابانی قرار دارد و در نتیجه به اعتقاد هواشناسان، دمای هوا هرسال گرم‌تر می‌شود.»