گزارش «جام جم» از تصویری که فروش نمایشگاه مجازی کتاب دربرابر ما گذاشته است
کوهی از کتاب،5برابر قله دماوند
این سؤال که چگونه می‌توان بازار غیرشفاف کتاب در ایران را به صورتی قابل تحلیل و روشن درآورد و براساس داده‌های واقعی، نه حدس و گمان‌ها، در باره این بازار صحبت کرد، همواره پرسشی بی‌پاسخ دربرابر فعالان عرصه نشر وحتی مخاطبان کتاب بوده است.
همیشه این سؤال که آیا آمارهایی که جسته و گریخته درباره کتاب‌های محبوب و نویسندگان پرفروش منتشر می‌شود، چقدر قابل ارجاع و تحلیل است، بی پاسخ مانده است اما اخیراً تلاش‌هایی برای ایجاد شفافیت در بازار کتاب ایران صورت گرفته که در این گزارش قصد داریم به آنها بپردازیم. تاکنون اطلاعات تولید مانند عنوان، شمارگان، قیمت و تعداد چاپ، مرجع اصلی تحلیل بازار کتاب بود. این اطلاعات براساس وصول کتاب‌ها در بانک اطلاعات خانه کتاب ثبت می‌شد. در این بانک اطلاعات مربوط به بیش از یک میلیون و 700هزارعنوان کتاب اعم ازچاپ نخست و چاپ مجدد از دهه 1340 ثبت شده است ولی این اطلاعات تنها به بخش تولید کتاب یعنی عملکرد ناشران می‌پرداخت و طرف دیگر بازار نشر یعنی مخاطب در آن دیده نشده بود. برای به دست آوردن اطلاعات مربوط به فروش، خانه کتاب در مقاطعی مانند فروش‌های فصلی دست به تهیه برخی آمارها می‌زد اما این آمارها نمایه دقیقی از بازار و فروش به دست نمی‌داد چرا که اساس به دست آوردن این آمار براساس خوداظهاری ناشران بود، نه آماری که به صورت مستقیم از بانک اطلاعات به دست بیاید به همین دلیل در سه دوره آخر منتشر نشد.
تولد تکتا
دقیق‌ترین اطلاعات موجود درباره بازار کتاب و رفتار مخاطب، از سامانه به دست می‌آید که به فروش مجازی کتاب اختصاص دارد و در صفحه اصلی سایت خانه کتاب با عنوان «بازار کتاب» مشخص است. این اطلاعات به کل کشور مربوط است و همه آثار منتشر شده در آن وجود دارد، به همین دلیل جامعیت لازم برای مرجعیت تحلیلی را داراست. دکتر سیاوش صلواتیان، عضو هیأت علمی‌دانشگاه صدا و سیما با داده‌کاوی این آمار در مجموعه‌ای آماری به نام «تکتا، تصویرکتاب ایران» نخستین بسته اطلاعاتی تحلیلی را درباره بازار کتاب ایران براساس داده‌های به دست آمده از نمایشگاه مجازی کتاب به صورت عمومی‌منتشر کرده است. اگرچه آنچه ارائه شده است، نسخه تفصیلی تکتا نیست ولی همان چیزی هم که منتشر شده است حاوی انتشارات جالبی است که تصویری روشن از بازار کتاب ایران را براساس داده‌هایی از رفتار دو سر بازارکتاب، یعنی تولیدکننده و مصرف‌کننده به دست آمده است.
هر ثانیه 196 هزارتومان خرید
تکتا در نخستین شماره همراه با پاسخ به این پرسش که «چرا گزارش این رویداد با اهمیت است؟» در چهار فصل با عناوین «داستانک نمایشگاه مجازی کتاب۱۴۰۲»، «تحلیل رفتار کتاب‌دوستان»، «ناشران وکتابفروشی‌ها» و «درباره بسته‌های ارسالی» تنظیم شده است.این گزارش داده از کلان‌داده‌هایی تشکیل شده است که اولاً امکان مداخله انسان در آن نیست به همین دلیل قابل اعتماد است، ثانیاً به صورت مستقیم از رفتار خریداران تهیه شده است، ثالثاً تصویری کشوری و ملی از رفتار همه مردم کشور به دست می‌دهد و رابعاً به دلیل اینکه جایگاه خرید مجازی در رفتار خرید مشتریان روز به روز بیشتر می‌شود، اهمیت مضاعفی می‌یابد.
بیش از 180هزار خریدار
تعداد مشتریان 180هزار و 328 نفر در طول مدت نمایشگاه 11روز در سامانه مجازی خرید کرده‌اند در چهاردوره نمایشگاه مجازی در سال99 که هنوز زیرساخت‌ها فراهم نبود وبه دلیل همه‌گیری بیماری کرونا وتعطیلی نمایشگاه حضوری، اجباری فوری در برگزاری نمایشگاه مجازی به وجود آمده بود، بیش از 161هزارنفر از نمایشگاه مجازی خرید کردند. در سال بعد یعنی سال1400 که هنوز نمایشگاه حضوری تعطیل بود اما مقداری از ایرادات زیرساختی اصلاح شده بود، خریداران نمایشگاه رشد محسوسی کردند و به بیش از 180هزارنفر رسیدند. سومین نمایشگاه درسال1401 در فاصله زمانی نزدیکی به نمایشگاه مجازی قبلی و همزمان با نمایشگاه حضوری برگزار شد و به دلیل برگزاری نمایشگاه بعد از دو سال تعطیلی، عطش مخاطبان برای خرید حضوری باعث شد شاهد افت در فروش نمایشگاه مجازی باشیم که به 176هزار نفر رسیدند اما در چهارمین دوره یعنی نمایشگاه چهارم، شاهد رشد دوباره خرید مجازی هستیم که رکوردی در این چهاردوره محسوب می‌شود. از سوی دیگر هرکدام از خریداران نمایشگاه مجازی به صورت متوسط 7جلد کتاب از این نمایشگاه سفارش دادهاند.
رکورد فروش کتاب
از نظر تعداد نسخه فروخته شده، تعداد یک میلیون و 396 هزار و 724 نسخه کتاب در یازده روز برگزاری نمایشگاه در اردیبهشت امسال به فروش رفت که از هر سه دوره قبلی نمایشگاه مجازی بیشتر است. جالب است بدانید اگر این کتاب‌ها هرکدام 180 صفحه باشند و روی کاغذ 80 گرمی‌منتشر شده باشند، ارتفاع این تعداد کتاب روی هم کوهی از کتاب به ارتفاعی حدود 5برابر قله دماوند را تشکیل خواهند داد! اما ناشران نیز دوره اخیر نمایشگاه را بیشتر از قبل جدی گرفته‌اند. در دوره اول نمایشگاه بیش از 163هزار عنوان، در دوره دوم بیش از 197هزار عنوان، در دوره سوم بیش از 217 هزار عنوان و در دوره چهارم بیش از 263 هزار عنوان کتاب در نمایشگاه مجازی از سوی ناشران عرضه شده است که رشد 23 درصدی را نسبت به دوره‌های پیشین نشان می‌دهد. از نظر ارزش فروش، در نمایشگاه امسال و دربخش حضوری شاهد فروش بیش از 400 میلیون تومان کتاب در طول یازده روز بودیم. درهمین مدت دربخش حضوری ارزش کتاب‌های فروخته شده حدود 170میلیارد تومان بوده است یعنی به طور تقریبی از هر سه کتاب فروخته شده در نمایشگاه، یک کتاب از بخش مجازی به فروش رفته و به عبارت دیگر در طول برگزاری نمایشگاه به طور میانگین در هر ثانیه، بیش از 196هزار تومان خرید صورت گرفته است.از نظر سهم در خرید کتاب استان‌های تهران، قم، خراسان رضوی، اصفهان و کرمان بیشترین خرید را از نمایشگاه کتاب مجازی صورت دادهاند و بیش از 61درصد کل خرید کتاب به این پنج استان اختصاص داشته است. داده‌های «تکتا» از این حکایت دارد که سبد خرید آقایان پرکتاب‌تر و سبد خرید بانوان بِه‌گزین‌تر است. آقایان 59درصد و خانم‌ها 41درصد خریداران کتاب را تشکیل دادهاند و جالب این است که آقایان تعداد نسخه‌های بیشتری نسبت به خانم‌ها خریده‌اند (مردان حدود 870 هزار نسخه و زنان حدود 500 هزار نسخه). همچنین ۹۲درصد از خرید کتاب‌ها از سوی جوانان و میانسالان انجام شده است. از این رو جوانان ۲۰ تا ۴۰ سال، حدود ۷۴ درصد و میانسالان ۴۱ تا ۶۰ سال، حدود ۱۸ درصد از جمعیت خریداران را تشکیل دادند.
اقبال به نویسندگان مذهبی و کودک و نوجوان
کتاب‌های «کتابخانه نیمه‌شب»، «مهارت‌های زندگی»، «ستاره‌ها چیدنی نیستند»، «خاتون و قوماندان»، «تکه‌هایی از یک کل منسجم»، «حکمت جاودانه»، «کهکشان نیستی»، «ترجمه الغارات»، «تسنیم؛ تفسیر قرآن کریم» و «حضرت حجت (عج)» از دیگر کتاب‌های پرمخاطب نمایشگاه مجازی چهارم بودند. آثار حجت‌الاسلام والمسلمین محسن عباسی ولدی ۸ هزار و ۸۱۱ نسخه به فروش رفته و او رکورددار پرمخاطب‌ترین پدیدآور است و پس از آن مهدی میرکیایی، علی صفائی حائری، مرتضی مطهری، سیدعلی خامنه‌ای، غلامرضا حیدری ابهری، کلر ژوبرت، سید محمدحسین راجی، محمدرضا حدادپور جهرمی، مت‌هیگ، فئودور داستایفسکی، عبدالله جوادی آملی، ناصر کشاورز، حسین فتاحی و مژگان شیخی در رده‌های بعدی قرار گرفته‌اند. ادبیات با 50.15 درصد و فروش ۲۱۲هزار و ۲۵۹ نسخه کتاب، دین با 57.13درصد و فروش ۱۸۵هزار و ۸۴۵ نسخه کتاب و علوم اجتماعی با 95.12درصد و فروش ۱۷۷هزار و ۳۲۰ نسخه کتاب، رتبه‌های بعدی را به خود اختصاص دادهاند.
پرفروش‌ترین نویسنده نمایشگاه کیست؟
آمارهای ارائه شده تکتا، یک نام جدید را به دوستداران کتاب معرفی کرد: محسن عباسی ولدی که عنوان پرفروش‌ترین نویسنده نمایشگاه مجازی را به خود اختصاص داد اما این نویسنده کیست و آثارش کدامند؟ حجت‌الاسلام محسن عباسی ولدی در ۱۳۵۵ و در تهران متولد شد. ولدی تحصیلات کلاسیک خود را با تحصیل در رشته ریاضی به پایان رساند و سپس در پاییز ۱۳۷۳ تحصیل در حوزه علمیه قم را آغاز کرد. محسن عباسی ولدی تحصیلات حوزی خود را تا سطح ۳ ادامه داد و با مدرک کارشناسی ارشد فقه و اصول فارغ‌التحصیل شد. وی تالیفات خود را درحوزه‌های مختلفی چون تعلیم و تربیت، ازدواج، تربیت فرزند، خانواده، سبک زندگی، ادبی و داستانی، اخلاقی و اعتقادی و… به چاپ رسانده است.او علاوه بر فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای خود، در طول تحصیل نیز فعالیت‌های پژوهشی و تبلیغی در شهرهایی چون قم و اصفهان را درکارنامه کاری خود دارد و دوره‌های مطالعاتی اینترنتی هم برگزار می‌کند. به عبارت دیگر او تنها به نوشتن اکتفا نکرده است و با مخاطبان آثار خود ارتباط مستقیم نیز برقرار کرده و در این دوره‌ها مباحث معرفتی و اجتماعی را تدریس می‌کند.
آرش شفاعی - گروه فرهنگ و هنرتولد تکتا
دقیق‌ترین اطلاعات موجود درباره بازار کتاب و رفتار مخاطب، از سامانه به دست می‌آید که به فروش مجازی کتاب اختصاص دارد و در صفحه اصلی سایت خانه کتاب با عنوان «بازار کتاب» مشخص است. این اطلاعات به کل کشور مربوط است و همه آثار منتشر شده در آن وجود دارد، به همین دلیل جامعیت لازم برای مرجعیت تحلیلی را داراست. دکتر سیاوش صلواتیان، عضو هیأت علمی‌دانشگاه صدا و سیما با داده‌کاوی این آمار در مجموعه‌ای آماری به نام «تکتا، تصویرکتاب ایران» نخستین بسته اطلاعاتی تحلیلی را درباره بازار کتاب ایران براساس داده‌های به دست آمده از نمایشگاه مجازی کتاب به صورت عمومی‌منتشر کرده است. اگرچه آنچه ارائه شده است، نسخه تفصیلی تکتا نیست ولی همان چیزی هم که منتشر شده است حاوی انتشارات جالبی است که تصویری روشن از بازار کتاب ایران را براساس داده‌هایی از رفتار دو سر بازارکتاب، یعنی تولیدکننده و مصرف‌کننده به دست آمده است.
هر ثانیه 196 هزارتومان خرید
تکتا در نخستین شماره همراه با پاسخ به این پرسش که «چرا گزارش این رویداد با اهمیت است؟» در چهار فصل با عناوین «داستانک نمایشگاه مجازی کتاب۱۴۰۲»، «تحلیل رفتار کتاب‌دوستان»، «ناشران وکتابفروشی‌ها» و «درباره بسته‌های ارسالی» تنظیم شده است.این گزارش داده از کلان‌داده‌هایی تشکیل شده است که اولاً امکان مداخله انسان در آن نیست به همین دلیل قابل اعتماد است، ثانیاً به صورت مستقیم از رفتار خریداران تهیه شده است، ثالثاً تصویری کشوری و ملی از رفتار همه مردم کشور به دست می‌دهد و رابعاً به دلیل اینکه جایگاه خرید مجازی در رفتار خرید مشتریان روز به روز بیشتر می‌شود، اهمیت مضاعفی می‌یابد.
بیش از 180هزار خریدار
تعداد مشتریان 180هزار و 328 نفر در طول مدت نمایشگاه 11روز در سامانه مجازی خرید کرده‌اند در چهاردوره نمایشگاه مجازی در سال99 که هنوز زیرساخت‌ها فراهم نبود وبه دلیل همه‌گیری بیماری کرونا وتعطیلی نمایشگاه حضوری، اجباری فوری در برگزاری نمایشگاه مجازی به وجود آمده بود، بیش از 161هزارنفر از نمایشگاه مجازی خرید کردند. در سال بعد یعنی سال1400 که هنوز نمایشگاه حضوری تعطیل بود اما مقداری از ایرادات زیرساختی اصلاح شده بود، خریداران نمایشگاه رشد محسوسی کردند و به بیش از 180هزارنفر رسیدند. سومین نمایشگاه درسال1401 در فاصله زمانی نزدیکی به نمایشگاه مجازی قبلی و همزمان با نمایشگاه حضوری برگزار شد و به دلیل برگزاری نمایشگاه بعد از دو سال تعطیلی، عطش مخاطبان برای خرید حضوری باعث شد شاهد افت در فروش نمایشگاه مجازی باشیم که به 176هزار نفر رسیدند اما در چهارمین دوره یعنی نمایشگاه چهارم، شاهد رشد دوباره خرید مجازی هستیم که رکوردی در این چهاردوره محسوب می‌شود. از سوی دیگر هرکدام از خریداران نمایشگاه مجازی به صورت متوسط 7جلد کتاب از این نمایشگاه سفارش دادهاند.
رکورد فروش کتاب
از نظر تعداد نسخه فروخته شده، تعداد یک میلیون و 396 هزار و 724 نسخه کتاب در یازده روز برگزاری نمایشگاه در اردیبهشت امسال به فروش رفت که از هر سه دوره قبلی نمایشگاه مجازی بیشتر است. جالب است بدانید اگر این کتاب‌ها هرکدام 180 صفحه باشند و روی کاغذ 80 گرمی‌منتشر شده باشند، ارتفاع این تعداد کتاب روی هم کوهی از کتاب به ارتفاعی حدود 5برابر قله دماوند را تشکیل خواهند داد! اما ناشران نیز دوره اخیر نمایشگاه را بیشتر از قبل جدی گرفته‌اند. در دوره اول نمایشگاه بیش از 163هزار عنوان، در دوره دوم بیش از 197هزار عنوان، در دوره سوم بیش از 217 هزار عنوان و در دوره چهارم بیش از 263 هزار عنوان کتاب در نمایشگاه مجازی از سوی ناشران عرضه شده است که رشد 23 درصدی را نسبت به دوره‌های پیشین نشان می‌دهد. از نظر ارزش فروش، در نمایشگاه امسال و دربخش حضوری شاهد فروش بیش از 400 میلیون تومان کتاب در طول یازده روز بودیم. درهمین مدت دربخش حضوری ارزش کتاب‌های فروخته شده حدود 170میلیارد تومان بوده است یعنی به طور تقریبی از هر سه کتاب فروخته شده در نمایشگاه، یک کتاب از بخش مجازی به فروش رفته و به عبارت دیگر در طول برگزاری نمایشگاه به طور میانگین در هر ثانیه، بیش از 196هزار تومان خرید صورت گرفته است.از نظر سهم در خرید کتاب استان‌های تهران، قم، خراسان رضوی، اصفهان و کرمان بیشترین خرید را از نمایشگاه کتاب مجازی صورت دادهاند و بیش از 61درصد کل خرید کتاب به این پنج استان اختصاص داشته است. داده‌های «تکتا» از این حکایت دارد که سبد خرید آقایان پرکتاب‌تر و سبد خرید بانوان بِه‌گزین‌تر است. آقایان 59درصد و خانم‌ها 41درصد خریداران کتاب را تشکیل دادهاند و جالب این است که آقایان تعداد نسخه‌های بیشتری نسبت به خانم‌ها خریده‌اند (مردان حدود 870 هزار نسخه و زنان حدود 500 هزار نسخه). همچنین ۹۲درصد از خرید کتاب‌ها از سوی جوانان و میانسالان انجام شده است. از این رو جوانان ۲۰ تا ۴۰ سال، حدود ۷۴ درصد و میانسالان ۴۱ تا ۶۰ سال، حدود ۱۸ درصد از جمعیت خریداران را تشکیل دادند.
اقبال به نویسندگان مذهبی و کودک و نوجوان
کتاب‌های «کتابخانه نیمه‌شب»، «مهارت‌های زندگی»، «ستاره‌ها چیدنی نیستند»، «خاتون و قوماندان»، «تکه‌هایی از یک کل منسجم»، «حکمت جاودانه»، «کهکشان نیستی»، «ترجمه الغارات»، «تسنیم؛ تفسیر قرآن کریم» و «حضرت حجت (عج)» از دیگر کتاب‌های پرمخاطب نمایشگاه مجازی چهارم بودند. آثار حجت‌الاسلام والمسلمین محسن عباسی ولدی ۸ هزار و ۸۱۱ نسخه به فروش رفته و او رکورددار پرمخاطب‌ترین پدیدآور است و پس از آن مهدی میرکیایی، علی صفائی حائری، مرتضی مطهری، سیدعلی خامنه‌ای، غلامرضا حیدری ابهری، کلر ژوبرت، سید محمدحسین راجی، محمدرضا حدادپور جهرمی، مت‌هیگ، فئودور داستایفسکی، عبدالله جوادی آملی، ناصر کشاورز، حسین فتاحی و مژگان شیخی در رده‌های بعدی قرار گرفته‌اند. ادبیات با 50.15 درصد و فروش ۲۱۲هزار و ۲۵۹ نسخه کتاب، دین با 57.13درصد و فروش ۱۸۵هزار و ۸۴۵ نسخه کتاب و علوم اجتماعی با 95.12درصد و فروش ۱۷۷هزار و ۳۲۰ نسخه کتاب، رتبه‌های بعدی را به خود اختصاص دادهاند.
پرفروش‌ترین نویسنده نمایشگاه کیست؟
آمارهای ارائه شده تکتا، یک نام جدید را به دوستداران کتاب معرفی کرد: محسن عباسی ولدی که عنوان پرفروش‌ترین نویسنده نمایشگاه مجازی را به خود اختصاص داد اما این نویسنده کیست و آثارش کدامند؟ حجت‌الاسلام محسن عباسی ولدی در ۱۳۵۵ و در تهران متولد شد. ولدی تحصیلات کلاسیک خود را با تحصیل در رشته ریاضی به پایان رساند و سپس در پاییز ۱۳۷۳ تحصیل در حوزه علمیه قم را آغاز کرد. محسن عباسی ولدی تحصیلات حوزی خود را تا سطح ۳ ادامه داد و با مدرک کارشناسی ارشد فقه و اصول فارغ‌التحصیل شد. وی تالیفات خود را درحوزه‌های مختلفی چون تعلیم و تربیت، ازدواج، تربیت فرزند، خانواده، سبک زندگی، ادبی و داستانی، اخلاقی و اعتقادی و… به چاپ رسانده است.او علاوه بر فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای خود، در طول تحصیل نیز فعالیت‌های پژوهشی و تبلیغی در شهرهایی چون قم و اصفهان را درکارنامه کاری خود دارد و دوره‌های مطالعاتی اینترنتی هم برگزار می‌کند. به عبارت دیگر او تنها به نوشتن اکتفا نکرده است و با مخاطبان آثار خود ارتباط مستقیم نیز برقرار کرده و در این دوره‌ها مباحث معرفتی و اجتماعی را تدریس می‌کند.