كاركردهاي روان‌شناسانه كتابخواني در كودكان و نوجوانان
از قصه درماني تا تقويت مهارت‌هاي كلامي
نسرين صفري / روان‌شناس باليني
قصه و قصه گويي ورود به دنياي جالبي از وقايع مختلف زندگي است كه اغلب همچون آينه‌اي ما را در خود نشان مي‌دهد و گاهی فردايمان را مي‌سازد و درس زندگي مي‌دهد. قصه‌ها داستان زندگي ما را به تصوير مي‌كشند و راهي را كه در پيش داريم و هدفي كه مي‌خواهيم به آن برسيم را برايمان ترسيم مي‌كنند.
از همان زمان تولد هر انسان، قصه‌اي نو آغاز مي‌شود، داستاني كه حاكي از سرگذشت انسان و اتفاقات مسير زندگي اوست. اين قصه‌ها به انسان‌ها سبك درست زندگي كردن را ياد مي‌دهند، تجاربي را كه بايد به آنها توجه و از آنها استفاده شود، بنابراين به جرات مي‌توان گفت قصه و قصه گويي در تربيت و پرورش كودك بسيار حائز اهميت است و در آموزش بسياري از مهارت‌ها مي‌تواند راهگشا باشد. از همين روست كه شخصيت‌هاي داستاني خارجي تا حد زيادي مي‌تواند با انتقال نادرست ارزش‌ها و فرهنگ متفاوت آسيب زننده باشند و از طرفي شخصيت‌هاي ايراني و اصيل مي‌توانند از همان دوران كودكي فرزندمان را با مفاهيم ارزشمند مرتبط با پيشينه غني فرهنگي ما آشنا كند اما جداي اين مسائل خواندن كتاب قصه توسط كودكان، از نظر روان‌شناسي نيز به كارآمدي و توانمندي كودك در زمينه‌هاي مختلف نيز كمك مي‌كند كه امروز ما از اين زاويه به مطالعه و قصه‌خواني و قصه گويي پرداخته‌ايم.
ارتقای مهارت كلامي با قصه گويي
تاثيرپذيري كودك از شخصيت‌هاي قصه‌ها نه‌تنها باعث تقويت قدرت فهم، بيان و تجزيه و تحليل او مي‌شود بلكه بر افزايش گنجينه واژگان كودك و آموزش زبان او تاثيري مثبت دارد به‌طوري كه هنگام صحبت‌كردن و خواندن مسلط‌تر و روان‌تر مي‌شود. از سوي ديگر قصه‌گويي يا داستانگويي كودك را به كشف معناي منحصر به فرد بودنش در اين جهان ترغيب مي‌كند تا آنجا كه با ارتقای مهارت‌هاي كلامي كودك مي‌توان توانايي او را براي برقراري ارتباط واقعي بين افكار و احساساتش افزايش داد و براي بحث و گفت‌وگو راجع به مسائل و حل و فصل اختلافات بين فردي كودك را توانا ساخت.
قصه‌گويي و تقويت حافظه
وقتي كودك به داستان و قصه‌اي گوش مي‌دهد يا موقعيتي را كه در داستان به تصوير كشيده مي‌شود در ذهنش تصور مي‌كند، تمام حواس پنجگانه خود را براي انجام اين كار فعال و از تمامي توان خود براي ثبت و ضبط آن استفاده مي‌كند، به طوري كه يادآوري آن سهل و آسان مي‌شود. اگر بعد از چند روز كودك قادر به يادآوري و تصور توالي رويدادهاي موجود در شرح داستان باشد، بي ترديد توانايي او در يادآوري مطالب تقويت مي‌شود، بنابراين از قصه‌گويي مي‌توان براي پرورش و تقويت حافظه كودك استفاده كرد. مثلا وقتي داستان يا قصه‌اي را براي چندمين بار براي او تعريف مي‌كنيد، از او بخواهيد جريان داستان را براي شما بازگو كند، توجه او به جزئيات و ترتيب وقايع قصه نشان دهنده قوت حافظه اوست.
قصه بگو و کودک را خلاق كن
كودك با شنيدن قصه‌ها و حتي بيان آنها به ديگران به بهره گيري از قوه تخيلش تشويق مي‌شود. زماني كه كودك شنونده يك داستان است، چيزي را كه گوينده داستان می‌گوید، عينا تجربه و احساس مي‌كند. مثلا وقتي گوينده، قصه مطلبي را براي درباره خوش طعم و خوشمزه بودن غذايي تعريف مي‌كند، كودك قادر است ميزان خوشمزگي آن غذا را تصور كند كه براثر اين تصور، قشر حسي مغزي او فعال مي‌شود و به دنبال آن نيز كودك قادر مي‌شود به‌دنبال كشف و يافتن ايده‌هاي جديدي براي آن تصور باشد و اين عامل نقش مهمي در تبلور و تقويت خلاقيت و خيالبافي كودك دارد. خيالبافي و تخيل قوي اعتماد به نفس، قوه ابتكار، انگيزه و انديشه كودك را افزايش داده و او را براي نيل به اميال و آرزوهايشان توانا و هدفمند مي‌سازد.
مثلا داستان‌هاي مصور و دنياي شگفت‌انگيز آموزش و تاثير آنها بر خلاقيت كودك را نمي‌توان دست كم گرفت. داستان‌هاي مصور در كتاب‌هاي مصور اثربخشي آموزش به كودك را دو صد چندان مي‌كند؛ وقتي كودك از سنين خيلي پايين با اين نوع كتاب‌هاي داستان و مضامين آنها شود، از آنجا كه به هنگام مطالعه داستان‌ها همزمان هم گوش مي‌دهد، هم به عكس‌ها نگاه مي‌كند و هم سوال مي‌پرسد، قادر به كسب تجارب بسيار زيادي مي‌شود. اغلب كتاب‌هاي مصور داراي نقاشي‌هاي رنگي هستند كه متن مكالمات قهرمانان در بالاي سر تك‌تك آنها درج مي‌شود و آنچنان مسير داستان را جذاب و ديدني مي‌كند كه كودك حريصانه و با كنجكاوي بسيار خواهان آن است كه موضوع داستان را از روي تصاوير و گفت‌وگو حدس بزند و پيش‌بيني كند. همين ميل و اشتياق بسيار كودك در درك و شناخت مفهوم داستان، باعث برانگيختن تمام حواس و هوش كودك و حس دقت و كنجكاوي او مي‌شود كه بي ترديد اين عامل، بر‌توان و قدرت درك كودك در فهم مفاهيم پيچيده بسيار موثر و تاثيرگذار است.
اثر معجزه‌آسا و درماني قصه‌گويي
عادت دادن كودك به قصه‌گويي نه‌تنها سرگرم‌كننده است بلكه از نظر تربيت اجتماعي، عاطفي، اخلاقي و شخصيتي بسيار موثر و مفيد است. قصه گويي يا به تعبيري قصه درماني يكي از تدابير بازي درماني است كه در سال‌هاي اخير به‌عنوان فن درماني براي درمان بسياري از مشكلات روان‌شناختي كودكان كاربرد دارد. كودكان از طريق شنيدن داستان‌ها و افسانه‌ها با حقايق و تجربه‌هاي زندگي ديگران آشنا مي‌شوند. از طريق قصه‌گويي مي‌توان بسياري از مقررات، دستورالعمل‌هاي زندگي، هنجارهاي اجتماعي و خانوادگي و چگونگي روبه‌رو شدن با مسائل و مشكلات را به كودك آموخت. گرچه حتي مي‌توان با بيان قصه‌هايي كه مصداقي از زندگي كودك يا مشكلات اوست به طور غير مستقيم با دنياي درون، افكار سري و احساس‌هاي پنهان كودك آشنا شد و به‌دنبال آن در جهت رفع مسائل او گام برداشت. از سوي ديگر، كودك از طريق شنيدن داستان‌هاي مختلف و همذات‌پنداري با شخصيت‌هاي قهرمان داستان‌ها مي‌تواند درباره مسائل گوناگون تفكر كند و با طرق مختلف رويارويي با مسائل و مشكلات آشنا شود. قصه‌ها با گويش و راهكارمداري‌هاي كودكانه، عملكردها و راهنمايي‌هايي را به كودك ارائه مي‌دهند كه هميشه در حال شدن و مثبت هستند و كودك به يقين عملي شدن و حقيقي بودن آنها را قبول دارد؛ به همين دلیل، بسياري از درمانگران كودك از ادبيات، قصه و قصه درماني براي حل بسياري از مشكلات عاطفي و رفتاري كودكان بهره مي‌برند. همچنين آموزش بسياري از مهارت‌هاي ارتباطي و اجتماعي، ابراز خشم، مسؤوليت‌پذيري، صبوري، الگوي كلامي صحيح، رفتارهاي جامعه و خانواده پسند و... كه فراگيري آنها در گرو غني‌سازي آگاهي و شناخت كودك است، از طريق قصه‌گويي ميسر مي‌شود.
از همان زمان تولد هر انسان، قصه‌اي نو آغاز مي‌شود، داستاني كه حاكي از سرگذشت انسان و اتفاقات مسير زندگي اوست. اين قصه‌ها به انسان‌ها سبك درست زندگي كردن را ياد مي‌دهند، تجاربي را كه بايد به آنها توجه و از آنها استفاده شود، بنابراين به جرات مي‌توان گفت قصه و قصه گويي در تربيت و پرورش كودك بسيار حائز اهميت است و در آموزش بسياري از مهارت‌ها مي‌تواند راهگشا باشد. از همين روست كه شخصيت‌هاي داستاني خارجي تا حد زيادي مي‌تواند با انتقال نادرست ارزش‌ها و فرهنگ متفاوت آسيب زننده باشند و از طرفي شخصيت‌هاي ايراني و اصيل مي‌توانند از همان دوران كودكي فرزندمان را با مفاهيم ارزشمند مرتبط با پيشينه غني فرهنگي ما آشنا كند اما جداي اين مسائل خواندن كتاب قصه توسط كودكان، از نظر روان‌شناسي نيز به كارآمدي و توانمندي كودك در زمينه‌هاي مختلف نيز كمك مي‌كند كه امروز ما از اين زاويه به مطالعه و قصه‌خواني و قصه گويي پرداخته‌ايم.
ارتقای مهارت كلامي با قصه گويي
تاثيرپذيري كودك از شخصيت‌هاي قصه‌ها نه‌تنها باعث تقويت قدرت فهم، بيان و تجزيه و تحليل او مي‌شود بلكه بر افزايش گنجينه واژگان كودك و آموزش زبان او تاثيري مثبت دارد به‌طوري كه هنگام صحبت‌كردن و خواندن مسلط‌تر و روان‌تر مي‌شود. از سوي ديگر قصه‌گويي يا داستانگويي كودك را به كشف معناي منحصر به فرد بودنش در اين جهان ترغيب مي‌كند تا آنجا كه با ارتقای مهارت‌هاي كلامي كودك مي‌توان توانايي او را براي برقراري ارتباط واقعي بين افكار و احساساتش افزايش داد و براي بحث و گفت‌وگو راجع به مسائل و حل و فصل اختلافات بين فردي كودك را توانا ساخت.
قصه‌گويي و تقويت حافظه
وقتي كودك به داستان و قصه‌اي گوش مي‌دهد يا موقعيتي را كه در داستان به تصوير كشيده مي‌شود در ذهنش تصور مي‌كند، تمام حواس پنجگانه خود را براي انجام اين كار فعال و از تمامي توان خود براي ثبت و ضبط آن استفاده مي‌كند، به طوري كه يادآوري آن سهل و آسان مي‌شود. اگر بعد از چند روز كودك قادر به يادآوري و تصور توالي رويدادهاي موجود در شرح داستان باشد، بي ترديد توانايي او در يادآوري مطالب تقويت مي‌شود، بنابراين از قصه‌گويي مي‌توان براي پرورش و تقويت حافظه كودك استفاده كرد. مثلا وقتي داستان يا قصه‌اي را براي چندمين بار براي او تعريف مي‌كنيد، از او بخواهيد جريان داستان را براي شما بازگو كند، توجه او به جزئيات و ترتيب وقايع قصه نشان دهنده قوت حافظه اوست.
قصه بگو و کودک را خلاق كن
كودك با شنيدن قصه‌ها و حتي بيان آنها به ديگران به بهره گيري از قوه تخيلش تشويق مي‌شود. زماني كه كودك شنونده يك داستان است، چيزي را كه گوينده داستان می‌گوید، عينا تجربه و احساس مي‌كند. مثلا وقتي گوينده، قصه مطلبي را براي درباره خوش طعم و خوشمزه بودن غذايي تعريف مي‌كند، كودك قادر است ميزان خوشمزگي آن غذا را تصور كند كه براثر اين تصور، قشر حسي مغزي او فعال مي‌شود و به دنبال آن نيز كودك قادر مي‌شود به‌دنبال كشف و يافتن ايده‌هاي جديدي براي آن تصور باشد و اين عامل نقش مهمي در تبلور و تقويت خلاقيت و خيالبافي كودك دارد. خيالبافي و تخيل قوي اعتماد به نفس، قوه ابتكار، انگيزه و انديشه كودك را افزايش داده و او را براي نيل به اميال و آرزوهايشان توانا و هدفمند مي‌سازد.
مثلا داستان‌هاي مصور و دنياي شگفت‌انگيز آموزش و تاثير آنها بر خلاقيت كودك را نمي‌توان دست كم گرفت. داستان‌هاي مصور در كتاب‌هاي مصور اثربخشي آموزش به كودك را دو صد چندان مي‌كند؛ وقتي كودك از سنين خيلي پايين با اين نوع كتاب‌هاي داستان و مضامين آنها شود، از آنجا كه به هنگام مطالعه داستان‌ها همزمان هم گوش مي‌دهد، هم به عكس‌ها نگاه مي‌كند و هم سوال مي‌پرسد، قادر به كسب تجارب بسيار زيادي مي‌شود. اغلب كتاب‌هاي مصور داراي نقاشي‌هاي رنگي هستند كه متن مكالمات قهرمانان در بالاي سر تك‌تك آنها درج مي‌شود و آنچنان مسير داستان را جذاب و ديدني مي‌كند كه كودك حريصانه و با كنجكاوي بسيار خواهان آن است كه موضوع داستان را از روي تصاوير و گفت‌وگو حدس بزند و پيش‌بيني كند. همين ميل و اشتياق بسيار كودك در درك و شناخت مفهوم داستان، باعث برانگيختن تمام حواس و هوش كودك و حس دقت و كنجكاوي او مي‌شود كه بي ترديد اين عامل، بر‌توان و قدرت درك كودك در فهم مفاهيم پيچيده بسيار موثر و تاثيرگذار است.
اثر معجزه‌آسا و درماني قصه‌گويي
عادت دادن كودك به قصه‌گويي نه‌تنها سرگرم‌كننده است بلكه از نظر تربيت اجتماعي، عاطفي، اخلاقي و شخصيتي بسيار موثر و مفيد است. قصه گويي يا به تعبيري قصه درماني يكي از تدابير بازي درماني است كه در سال‌هاي اخير به‌عنوان فن درماني براي درمان بسياري از مشكلات روان‌شناختي كودكان كاربرد دارد. كودكان از طريق شنيدن داستان‌ها و افسانه‌ها با حقايق و تجربه‌هاي زندگي ديگران آشنا مي‌شوند. از طريق قصه‌گويي مي‌توان بسياري از مقررات، دستورالعمل‌هاي زندگي، هنجارهاي اجتماعي و خانوادگي و چگونگي روبه‌رو شدن با مسائل و مشكلات را به كودك آموخت. گرچه حتي مي‌توان با بيان قصه‌هايي كه مصداقي از زندگي كودك يا مشكلات اوست به طور غير مستقيم با دنياي درون، افكار سري و احساس‌هاي پنهان كودك آشنا شد و به‌دنبال آن در جهت رفع مسائل او گام برداشت. از سوي ديگر، كودك از طريق شنيدن داستان‌هاي مختلف و همذات‌پنداري با شخصيت‌هاي قهرمان داستان‌ها مي‌تواند درباره مسائل گوناگون تفكر كند و با طرق مختلف رويارويي با مسائل و مشكلات آشنا شود. قصه‌ها با گويش و راهكارمداري‌هاي كودكانه، عملكردها و راهنمايي‌هايي را به كودك ارائه مي‌دهند كه هميشه در حال شدن و مثبت هستند و كودك به يقين عملي شدن و حقيقي بودن آنها را قبول دارد؛ به همين دلیل، بسياري از درمانگران كودك از ادبيات، قصه و قصه درماني براي حل بسياري از مشكلات عاطفي و رفتاري كودكان بهره مي‌برند. همچنين آموزش بسياري از مهارت‌هاي ارتباطي و اجتماعي، ابراز خشم، مسؤوليت‌پذيري، صبوري، الگوي كلامي صحيح، رفتارهاي جامعه و خانواده پسند و... كه فراگيري آنها در گرو غني‌سازي آگاهي و شناخت كودك است، از طريق قصه‌گويي ميسر مي‌شود.