ماجرای حذف تلگرام طلایی و هاتگرام توسط گوگل
پوسته‌های خارج از دسترس
خبرسازترین اتفاق این روزهای فضای دیجیتال ایران، مربوط به حذف دو پوسته فارسی تلگرام طلایی و هاتگرام از سوی گوگل است، اما ماجرای پوسته‌های تلگرام از چه زمانی آغاز شد و دلیل اصلی پاك شدن این اپ‌های پركاربر از روی دستگاه‌های اندرویدی چه بود؟ بیایید كمی به گذشته برگردیم. زمانی كه تلگرام فیلتر نشده بود، پاول دورف به‌عنوان موسس این پیام‌رسان، توییت‌های زیادی در مورد تلگرام در ایران می‌كرد. پیام‌رسان تلگرام كه api خود را در اختیار توسعه‌دهندگان قرار داده بود تا بتوانند از امكانات این پیام‌رسان در اپ‌های خود استفاده كنند، خیلی زود شاهد عرضه پوسته‌های مختلفی (fork) از پیام‌رسان خود بود كه هركدام به نوعی تلگرام را شخصی‌سازی كرده بودند. ۷ مرداد ۹۶ دورف در پاسخ به سؤال یكی از كاربران ایرانی در مورد موبوگرام نوشت: «موبوگرام یك شاخه منسوخ شده و ناامن تلگرام در ایران است كه استفاده از آن را توصیه نمی‌كنم.» همچنین در ادامه به فیچر حالت روح این پوسته اشاره كرد كه به نوعی نقض حریم خصوصی كاربران بود. از همان زمان، بحث ناامن بودن فورك‌های تلگرام مطرح شد تا جایی كه وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در همان سال ۹۶ در توییتی از ناامن بودن تمام پوسته‌های تلگرام براساس جمع‌بندی شورای عالی فضای مجازی خبر داد. البته نهادهای مختلف قضایی و امنیتی کشور در همان زمان بارها برتعیین تکلیف این پوسته‌ها و حمایت کامل از پیام‌رسان‌های داخلی تاکید کردنداما خبرهای غیر رسمی حاکی از آن بود که ظاهرا در دولت مخالفت‌هایی با برچیدن این دو پوسته مطرح شده و شخصا وزارت ارتباطات مشکل چندانی با این پوسته‌ها ندارد، تاجایی که بارها مهلت‌های دستگاه قضایی برای تعیین تکلیف تلگرام طلایی و هاتلگرام به جایی نرسید و این دو با قوت به کارشان ادامه دادند.
آرش جهانگیری
وقت اضافه‌ای كه سوخت
كنار گذاشتن پوسته‌های فارسی تلگرام، خیلی پیش‌تر از حذف توسط گوگل مطرح شد، چراكه با وجود اشکالات فراوان در پیام‌رسان‌های داخلی و عملا عدم حمایت جدی از آنها، دو پوسته تلگرام طلایی و هاتگرام بیشترین مقبولیت را بین كاربران ایرانی پیدا كردند و تعداد كاربران این اپ‌ها به ۲۵ میلیون نفر رسید. پوسته‌های فارسی تلگرام، ارتباط كاربران با پیام‌رسان تلگرام را بدون نیاز به فیلترشكن حفظ می‌كردند و به نظر برخی این یكی از دلایل عدم مهاجرت كاربران ایرانی به پیام‌رسان‌های داخلی بود. عبدالصمد خرم‌آبادی، معاون سابق دادستان كل كشور در امور فضای مجازی، این پوسته‌ها را فیلترشكن‌هایی برای جلوگیری از كوچ كامل كاربران به پیام‌رسان‌های بومی دانست. بعد از آن سیدابوالحسن فیروزآبادی، دبیر شورای‌عالی فضای مجازی خبر داد كه قرار است این دو پیام‌رسان نیز به گروه پیام‌رسان‌های بومی اضافه شوند و دیگر ارتباطی با تلگرام اصلی نداشته باشند.
اولین هشدار برای بومی شدن تلگرام طلایی و هاتگرام به ۱۵ شهریور ۹۷ برمی‌گردد. اتفاقی كه هیچگاه عملی نشد و بارها تاریخ آن به آینده انتقال پیدا كرد. این پوسته‌ها تا حدی دغدغه‌های پیش آمده درباره تلگرام را برطرف می‌كردند، چراكه تا جای ممكن كانال‌های خارج از قواعد قانونی کشور را فیلتر می‌كردند و سرورهایشان نیز در داخل ایران بود، اما وقت اضافه‌ای كه به این دو‌پیام‌رسان داده شده بود، سرانجام كار دستشان داد و گوگل مستقیما وارد شد.
محافظ یا انحصارطلب؟
در ماجرای حذف پوسته‌های فارسی تلگرام از گوگل‌پلی مهم‌ترین سؤالی كه پیش می‌آید این است كه گوگل چرا تصمیم به این كار گرفت؟ همان‌طور كه می‌دانید اندروید یك‌سیستم‌عامل متن‌باز است و سختگیری‌های آی‌اواس اپل را ندارد. همین مساله باعث شده امنیت این سیستم‌عامل کمتر باشد و تعداد بدافزارهای آن سر به فلك بكشد، از این رو شركت گوگل سازوكاری امنیتی روی سیستم‌عامل خود راه‌اندازی كرده كه تا جای ممكن جلوی این مشكلات را بگیرد. این سرویس كه گوگل‌پلی پروتكت (Google Play Protect) نام دارد، درواقع یك‌آنتی‌ویروس رایگان روی تلفن همراه شماست. گوگل‌پلی پروتكت دستورالعمل‌های مختلفی برای محافظت از گوشی شما تعریف می‌كند و درواقع به‌صورت تمام‌وقت در حال پایش اپ‌های شماست. یكی از اصلی‌ترین مسائلی كه گوگل‌پلی پروتكت چك می‌كند این است كه اپ‌های روی گوشی شما در گوگل‌پلی منتشر شده است یا خیر. به محض چك‌كردن این مورد و اطلاع از عدم انتشار اپ در گوگل‌پلی، آن را مخرب تشخیص داده و به شما اطلاع می‌دهد، اما این امكان را به كاربر می‌دهد تا در صورت تمایل، اپ را راه‌اندازی كند.
از طرف دیگر گوگل خط قرمزهایی برای دسترسی تعریف كرده است، یعنی اگر یك‌اپ دسترسی به حافظه گوشی، پیامك یا لوكیشن را درخواست كند، حتما باید توجیهی برای آن داشته باشد، وگرنه باز هم از جانب گوگل، مخرب یا harmfull تشخیص داده می‌شود. این حساسیت‌ها زمانی بیشتر می‌شود كه تعداد رجوع به اپ بیشتر شود تا جایی كه دیگر گوگل‌پلی‌پروتكت به‌طور كامل اپ را مخرب تشخیص داده و به هیچ وجه اجازه راه‌اندازی آن را نمی‌دهد. در چنین حالتی یا باید گوگل پروتكت را از گوشیتان غیرفعال كنید كه توصیه نمی‌شود یا قید استفاده از آن اپ را بزنید. این همان سرنوشتی است كه برای تلگرام طلایی و هاتگرام افتاده است، یعنی ابتدا از گوگل‌پلی حذف شدند و سپس وارد چرخه گوگل‌پلی پروتكت شده و به این سرنوشت دچار شدند.
شایعه‌ها
همزمان با افزایش حساسیت‌های گوگل نسبت به اپلیكیشن‌ها كه تعدادی از آنها اپ‌های ایرانی بودند و همچنین بسته شدن تلگرام طلایی و هاتگرام روی گوشی‌های هوشمند، یك شایعه نیز شنیده شد كه از دست داشتن گروهی در پشت ماجرا خبر می‌داد. ادعا می‌شد كسی به گوگل گزارش داده كه این اپ‌ها را از دسترس خارج كند. حتی یكی از بازی‌سازان ایرانی كه گوگل بازی‌اش را مخرب شناسایی كرده بود، ادعا می‌كرد رقبایش به گوگل گزارش داده و باعث حذف بازی شده‌اند. گروهی دیگر، پیام‌رسان‌های بومی را دلیل مسدود شدن تلگرام طلایی و هاتگرام می‌دانستند.
اما برخی کارشناسان گفتند كه همه این ادعاها اشتباه است. عملكرد گوگلی‌پلی برای تشخیص یك اپ و قرار دادن آن در فهرست سیاه كاملا هوشمندانه است و هیچ فرآیند انسانی یا دستوری در آن نقش ندارد. یعنی گوگل‌پلی تنها به تعداد ریكوئست‌ها و ریپورت‌های كاربران نگاه می‌كند. حتی در بیشتر مواقع گوگل‌پلی پروتكت به تمام اپ‌ها حساس نیست و وقتی ریكوئست‌های یك اپ زیاد می‌شود، سیستم به‌طور خودكار به آن حساس شده و آن نسخه یا اپ را بررسی هوشمند دقیق‌تری می‌كند. در واقع شما می‌توانید یك اپ خارج از قوانین گوگل داشته باشید و مدت‌ها در اعماق اقیانوس عظیم اپ‌های اندرویدی به سر ببرید، اما به محض این‌كه كمی از اعماق بیرون بیایید و تعداد كاربرانتان زیاد شود، سرویس محافظ هوشمند گوگل به شما حساس می‌شود.
احتمال بازگشت، نزدیك به صفر
شاید بسیاری از كاربران پوسته‌های ایرانی تلگرام امیدوار باشند كه این اپ‌ها بعد از مدتی برگردند و به فعالیت خود ادامه دهند، اما عملكرد گوگل این‌گونه است كه وقتی یك اپ را در فهرست سیاه خود قرار می‌دهد، علاوه بر اكانت انتشاردهنده، پكیج نیم (packege name) اپ را هم از دسترس خارج می‌كند. پكیج نیم، یك نام اختصاصی برای هر اپ است كه چه از سوی گوشی و چه از طرف فروشگاه به‌عنوان امضا در نظر گرفته می‌شود، پس گوگل‌پلی اجازه انتشار دوباره تلگرام طلایی و هاتگرام را با همان پكیج نیم نخواهد داد. راه‌حلی كه به نظر می‌رسد سازندگان تلگرام طلایی سراغ آن رفته‌اند، انتشار اپ با نامی متفاوت است، چراكه در روزهای گذشته اپ جدیدی با نام mono را كه دراصل همان تلگرام طلایی است در اختیار كاربران قرار داده‌اند. اگر mono همان روند تلگرام طلایی را پیش بگیرد و به نوعی قوانین گوگل را زیر پا بگذارد، باز هم به همان سرنوشت دچار خواهد شد. جالب این‌كه قبل از گوگل‌پلی، فروشگاه ایرانی اپ‌های اندرویدی یعنی كافه بازار خیلی سریع mono را كمی بعد از انتشار حذف كرد. البته تلگرام طلایی و هاتگرام نیز از روی كافه بازار حذف شده‌اند.
كنار گذاشتن پوسته‌های فارسی تلگرام، خیلی پیش‌تر از حذف توسط گوگل مطرح شد، چراكه با وجود اشکالات فراوان در پیام‌رسان‌های داخلی و عملا عدم حمایت جدی از آنها، دو پوسته تلگرام طلایی و هاتگرام بیشترین مقبولیت را بین كاربران ایرانی پیدا كردند و تعداد كاربران این اپ‌ها به ۲۵ میلیون نفر رسید. پوسته‌های فارسی تلگرام، ارتباط كاربران با پیام‌رسان تلگرام را بدون نیاز به فیلترشكن حفظ می‌كردند و به نظر برخی این یكی از دلایل عدم مهاجرت كاربران ایرانی به پیام‌رسان‌های داخلی بود. عبدالصمد خرم‌آبادی، معاون سابق دادستان كل كشور در امور فضای مجازی، این پوسته‌ها را فیلترشكن‌هایی برای جلوگیری از كوچ كامل كاربران به پیام‌رسان‌های بومی دانست. بعد از آن سیدابوالحسن فیروزآبادی، دبیر شورای‌عالی فضای مجازی خبر داد كه قرار است این دو پیام‌رسان نیز به گروه پیام‌رسان‌های بومی اضافه شوند و دیگر ارتباطی با تلگرام اصلی نداشته باشند.
اولین هشدار برای بومی شدن تلگرام طلایی و هاتگرام به ۱۵ شهریور ۹۷ برمی‌گردد. اتفاقی كه هیچگاه عملی نشد و بارها تاریخ آن به آینده انتقال پیدا كرد. این پوسته‌ها تا حدی دغدغه‌های پیش آمده درباره تلگرام را برطرف می‌كردند، چراكه تا جای ممكن كانال‌های خارج از قواعد قانونی کشور را فیلتر می‌كردند و سرورهایشان نیز در داخل ایران بود، اما وقت اضافه‌ای كه به این دو‌پیام‌رسان داده شده بود، سرانجام كار دستشان داد و گوگل مستقیما وارد شد.
محافظ یا انحصارطلب؟
در ماجرای حذف پوسته‌های فارسی تلگرام از گوگل‌پلی مهم‌ترین سؤالی كه پیش می‌آید این است كه گوگل چرا تصمیم به این كار گرفت؟ همان‌طور كه می‌دانید اندروید یك‌سیستم‌عامل متن‌باز است و سختگیری‌های آی‌اواس اپل را ندارد. همین مساله باعث شده امنیت این سیستم‌عامل کمتر باشد و تعداد بدافزارهای آن سر به فلك بكشد، از این رو شركت گوگل سازوكاری امنیتی روی سیستم‌عامل خود راه‌اندازی كرده كه تا جای ممكن جلوی این مشكلات را بگیرد. این سرویس كه گوگل‌پلی پروتكت (Google Play Protect) نام دارد، درواقع یك‌آنتی‌ویروس رایگان روی تلفن همراه شماست. گوگل‌پلی پروتكت دستورالعمل‌های مختلفی برای محافظت از گوشی شما تعریف می‌كند و درواقع به‌صورت تمام‌وقت در حال پایش اپ‌های شماست. یكی از اصلی‌ترین مسائلی كه گوگل‌پلی پروتكت چك می‌كند این است كه اپ‌های روی گوشی شما در گوگل‌پلی منتشر شده است یا خیر. به محض چك‌كردن این مورد و اطلاع از عدم انتشار اپ در گوگل‌پلی، آن را مخرب تشخیص داده و به شما اطلاع می‌دهد، اما این امكان را به كاربر می‌دهد تا در صورت تمایل، اپ را راه‌اندازی كند.
از طرف دیگر گوگل خط قرمزهایی برای دسترسی تعریف كرده است، یعنی اگر یك‌اپ دسترسی به حافظه گوشی، پیامك یا لوكیشن را درخواست كند، حتما باید توجیهی برای آن داشته باشد، وگرنه باز هم از جانب گوگل، مخرب یا harmfull تشخیص داده می‌شود. این حساسیت‌ها زمانی بیشتر می‌شود كه تعداد رجوع به اپ بیشتر شود تا جایی كه دیگر گوگل‌پلی‌پروتكت به‌طور كامل اپ را مخرب تشخیص داده و به هیچ وجه اجازه راه‌اندازی آن را نمی‌دهد. در چنین حالتی یا باید گوگل پروتكت را از گوشیتان غیرفعال كنید كه توصیه نمی‌شود یا قید استفاده از آن اپ را بزنید. این همان سرنوشتی است كه برای تلگرام طلایی و هاتگرام افتاده است، یعنی ابتدا از گوگل‌پلی حذف شدند و سپس وارد چرخه گوگل‌پلی پروتكت شده و به این سرنوشت دچار شدند.
شایعه‌ها
همزمان با افزایش حساسیت‌های گوگل نسبت به اپلیكیشن‌ها كه تعدادی از آنها اپ‌های ایرانی بودند و همچنین بسته شدن تلگرام طلایی و هاتگرام روی گوشی‌های هوشمند، یك شایعه نیز شنیده شد كه از دست داشتن گروهی در پشت ماجرا خبر می‌داد. ادعا می‌شد كسی به گوگل گزارش داده كه این اپ‌ها را از دسترس خارج كند. حتی یكی از بازی‌سازان ایرانی كه گوگل بازی‌اش را مخرب شناسایی كرده بود، ادعا می‌كرد رقبایش به گوگل گزارش داده و باعث حذف بازی شده‌اند. گروهی دیگر، پیام‌رسان‌های بومی را دلیل مسدود شدن تلگرام طلایی و هاتگرام می‌دانستند.
اما برخی کارشناسان گفتند كه همه این ادعاها اشتباه است. عملكرد گوگلی‌پلی برای تشخیص یك اپ و قرار دادن آن در فهرست سیاه كاملا هوشمندانه است و هیچ فرآیند انسانی یا دستوری در آن نقش ندارد. یعنی گوگل‌پلی تنها به تعداد ریكوئست‌ها و ریپورت‌های كاربران نگاه می‌كند. حتی در بیشتر مواقع گوگل‌پلی پروتكت به تمام اپ‌ها حساس نیست و وقتی ریكوئست‌های یك اپ زیاد می‌شود، سیستم به‌طور خودكار به آن حساس شده و آن نسخه یا اپ را بررسی هوشمند دقیق‌تری می‌كند. در واقع شما می‌توانید یك اپ خارج از قوانین گوگل داشته باشید و مدت‌ها در اعماق اقیانوس عظیم اپ‌های اندرویدی به سر ببرید، اما به محض این‌كه كمی از اعماق بیرون بیایید و تعداد كاربرانتان زیاد شود، سرویس محافظ هوشمند گوگل به شما حساس می‌شود.
احتمال بازگشت، نزدیك به صفر
شاید بسیاری از كاربران پوسته‌های ایرانی تلگرام امیدوار باشند كه این اپ‌ها بعد از مدتی برگردند و به فعالیت خود ادامه دهند، اما عملكرد گوگل این‌گونه است كه وقتی یك اپ را در فهرست سیاه خود قرار می‌دهد، علاوه بر اكانت انتشاردهنده، پكیج نیم (packege name) اپ را هم از دسترس خارج می‌كند. پكیج نیم، یك نام اختصاصی برای هر اپ است كه چه از سوی گوشی و چه از طرف فروشگاه به‌عنوان امضا در نظر گرفته می‌شود، پس گوگل‌پلی اجازه انتشار دوباره تلگرام طلایی و هاتگرام را با همان پكیج نیم نخواهد داد. راه‌حلی كه به نظر می‌رسد سازندگان تلگرام طلایی سراغ آن رفته‌اند، انتشار اپ با نامی متفاوت است، چراكه در روزهای گذشته اپ جدیدی با نام mono را كه دراصل همان تلگرام طلایی است در اختیار كاربران قرار داده‌اند. اگر mono همان روند تلگرام طلایی را پیش بگیرد و به نوعی قوانین گوگل را زیر پا بگذارد، باز هم به همان سرنوشت دچار خواهد شد. جالب این‌كه قبل از گوگل‌پلی، فروشگاه ایرانی اپ‌های اندرویدی یعنی كافه بازار خیلی سریع mono را كمی بعد از انتشار حذف كرد. البته تلگرام طلایی و هاتگرام نیز از روی كافه بازار حذف شده‌اند.