به بهانه تولد عزیز ساعتی، فیلمبردار و عكاسی که اسمش پای خیلی از فیلم‌هاست
تولدی كه عزیز است
دیروز زادروز استاد عزیز ساعتی، عزیز سینمای ایران است. یك انسان و استاد تمام عیار در فیلمبرداری و عكاسی كه اهل خودنمایی نیست، ادا در‌نمی‌آورد، دنبال سبك‌های عجیب و غریب و آنچنانی نیست، حس و حال شخصی‌اش تاثیری در عكس‌هایش ندارد، موضوع را مچاله یا فانتزی نمی‌بیند، دنبال زاویه‌های خیره كننده و تاثیرگذار نیست و در عكس‌هایش خود را به رخ نمی‌كشد. ساعتی به قول دوستانش هیچ گاه برای گرفتن عكسی زانو نزده یا روی زمین شیرجه نزده یا از نردبام خانه و سقف و دیواره خودرویی خود را نیاویخته. او باید روی زمین محكم بایستد و خلاقیت جلوی چشمش اتفاق بیفتد تا بتواند آنها را ثبت كند.
كمتر حرفه‌ای در سینماست كه عزیز ساعتی تجربه‌اش نكرده باشد. او علاوه بر عكاسی و فیلمبرداری، فعالیت‌هایی مثل دستیاری كارگردان و برنامه‌ریزی، صدابرداری، طراحی پوستر، طراحی صحنه و طراحی لباس را نیز تجربه كرده و نزدیكانش از خط زیبا و سلیقه‌ای كه در نگارش دارد می‌گویند و كسانی كه گاهی از او مطالبی در نشریات تخصصی خوانده‌اند، باور دارند كه اگر عزیز ساعتی بیشتر می‌نوشت، نویسندگی نیز به فهرست تجربه‌هایش افزوده می‌شد. عزیز ساعتی درس‌خوانده مدرسه عالی سینما و تلویزیون در حدود 45سالگی برای نخستین بار پشت دوربین فیلمبرداری قرار گرفت. «یك مرد، یك خرس» فیلم مهجور مسعود جعفری‌جوزانی و «هنرپیشه» فیلم پرحاشیه محسن مخملباف، اولین تجربیات ساعتی در مقام مدیر فیلمبرداری بودند. او برای «هنرپیشه» در همان سال جایزه منتقدان مجله فیلم را گرفت و چند سال بعد برای «آژانس شیشه‌ای» در جشن دنیای تصویر برگزیده شد. از آن زمان او با فیلمسازانی مانند رخشان بنی‌اعتماد (روسری آبی)، ابراهیم حاتمی‌كیا (برج مینو، بوی پیراهن یوسف، آژانس شیشه‌ای)، همایون اسعدیان (مرد آفتابی)، كمال تبریزی (مهر مادری)، حمید جبلی (پسر مریم)، بهرام بیضایی (گفت‌وگو با باد) و بسیاری از فیلمسازان برجسته دیگر همكاری كرد و آثار شاخصی را برای سینمای ایران از خود به یادگار گذاشت. به بهانه تولد این هنرمند با مسعود سلامی، همكار و دوست عزیز ساعتی گفت‌وگو كرده و پای صحبت او نشسته‌ایم.
قاب‌های ماندگار
مسعود سلامی، مدیر فیلمبرداری سینمای ایران درباره تفاوت فیلمبرداری در گذشته با زمان كنونی به جام‌جم می‌گوید: زندگی كنونی در تمام ابعاد نسبت به گذشته راحت‌تر شده و تكنولوژی در این راحتی بسیار كمك رسان بوده. در فیلمبرداری هم همین اتفاق افتاده. در گذشته كار با فیلم نگاتیو سختی‌ها و در كنار آن لذت‌های خودش را داشت و امروز با وجود دیجیتال كار در حوزه عكاسی و فیلمبرداری مدرن‌تر و بهتر شده.
مدیر فیلمبرداری فیلم‌هایی چون «آشفته‌گی»، «زیر سقف دودی»، «مصادره» درباره موانع و مشكلات فیلمبرداری توضیح می‌دهد: ما امروز با به روزترین امكانات سینمای ایران كار می‌كنیم، اما كماكان مشكلاتی گریبانگیر ما هست. امیدوارم روزی بتوانیم مانند سینمای دنیا استودیو در اختیار داشته باشیم و دیگر مجبور نباشیم در منازل مردم فیلمبرداری كنیم. در سینمای روز دنیا فیلمبردارها هر آنچه را بخواهند در اختیار دارند، اما در اینجا ما طبق بودجه تهیه‌كننده گام برمی‌داریم.
او در پاسخ به این سوال كه مدیران فیلمبرداری ما معمولا بر دو قسمت هستند، دسته اول آنهایی كه نورپردازی فیلمشان را خودشان انجام می‌دهند و گروه دوم فیلمبردارانی كه مسؤولیت فیلمبرداری فیلم را در اختیار یك نورپرداز حرفه‌ای قرار می‌دهند، شما جزو كدام دسته هستید، گفت: من بینابین هستم. بر این باورم كه باید نورپرداز و مجری نور داشته باشیم، اما همه چیز تحت كنترل مدیر فیلمبرداری باشد. ایده نورپردازی را باید مدیرفیلمبرداری بدهد و آن ایده را به نورپرداز بدهد تا آن را انجام دهد. اهمیت حرفه یك فیلمبردار این است كه بر كلیت كار خود مدیریت داشته باشد و از نظر نورپردازی نیز با كمك گروه فیلمبرداری به نقطه نظر مطلوب خود دست پیدا كند. یكی از عوامل شكل دهنده این امر مسؤولان نورپردازی هستند كه باید از جانب فیلمبردار هدایت شوند و این موضوع هنگامی محقق می‌شود كه از عوامل نورپرداز در گروه فیلمبرداری اصولی استفاده شود.
سلامی درباره تحرك دوربین در فیلم‌های سینمایی گفت: بعد از فیلم‌های اصغر فرهادی معضل دوربین روی دست گریبان سینمای ایران را گرفته و متاسفانه خیلی‌ها تحرك را در استفاده نادرست از دوربین روی دست می‌بینند. من خودم مگر در مواردی كه ضرورت ایجاب می‌كند از دوربین روی دست پرهیز می‌كنم. حركت دوربین كلا به فیلمنامه بستگی دارد و فیلمنامه است كه می‌گوید حركت كنم یا بایستیم.
او درباره عزیز ساعتی توضیح داد: عزیز ساعتی از استادان و پیشكسوتان فیلمبرداری و عكاسی هستند كه ارادت بسیاری به ایشان دارم. متاسفانه در زمانی كه دستیار فیلمبرداری بودم هیچ‌گاه فرصت نشد در كنار ایشان باشم، اما همیشه از ایشان آموختم. عاشق كارهایشان هستم، به‌خصوص فیلم «ناصرالدین شاه آكتور سینما». به این دلیل كه فیلمبرداری این فیلم در زمان خودش بسیار مدرن بود. ایشان از عكاسان بنام ایران هستند كه بدون شك قاب‌هایشان در سینما ماندگار می‌شود. من كوچك‌تر از آن هستم كه بخواهم درباره ایشان حرفی بزنم، اما عزیز ساعتی، عزیز سینمای ماست كه امیدوارم همیشه سلامت باشند.
عزیز ساعتی، عكاس و مدیر فیلمبرداری
متولد ۱۳۲۷ تهران. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در تهران می‌گذراند و ضمن تحصیل به عكاسی می‌پردازد. در سال ۱۳۵۱ وارد مدرسه عالی تلویزیون و سینما می‌شود و سال ۱۳۵۳ در رشته تصویربرداری و فیلمبرداری فارغ‌التحصیل می‌شود و به‌عنوان استاد عكاسی و لابراتوار در همین مدرسه به تدریس می‌پردازد. دو سال بعد تدریس را رها می‌كند و به‌عنوان عكاس صحنه وارد سینمای حرفه‌ای می‌شود و با بسیاری از كارگردانان مشهور سینمای ایران همكاری می‌كند.
عزیز ساعتی اكنون از عكاسان و فیلمبرداران صاحبنام سینمای ایران و عضو هیأت مدیره انجمن فیلمبرداران سینمای ایران است.
فیلم‌شناسی به‌عنوان عكاس
چریكه تارا (1358) / خط قرمز و مرگ یزدگرد (1361) / كمال الملك (1363)
«تیغ و ابریشم» و دستفروش (برنده سیمرغ بلورین از جشنواره فیلم فجر) و ماموریت و حاجی واشنگتن (1366) / پاییزان و جعفرخان از فرنگ برگشته و سایه‌های غم و شاید وقتی دیگر (1367) / بای سیكل ران (برنده سیمرغ بلورین از جشنواره فیلم فجر) و برهوت (1368) / دندان مار و زمان از دست رفته و مادر (1369) / سایه خیال و بانو و سفر جادویی (1370) / دلشدگان و ردپای گرگ و سریال‌های هزاردستان (1371) / سریال‌های هزاردستان (1359ـ 64) و پاییز صحرا (1364)
به‌عنوان فیلمبردار
فیلم‌های كوتاه: گزیده تصاویر قاجار و سنگ و شیشه (1373) و گفت‌وگو با باد (1378)
فیلم‌های بلند: یك مرد یك خرس و هنرپیشه (1372) / من زمین را دوست دارم و الو الو من جوجوام و كلاه‌قرمزی و پسرخاله (1373) / روسری آبی (1374) / بوی پیراهن یوسف و برج مینو (1375) و آژانس شیشه‌ای و مرد آفتابی و مهر مادری (1377) و پسر مریم (1378) و مسافر ری (1380) و كلاه قرمزی و سروناز و دختر شیرینی فروش (1381) و زیر درخت هلو (1385)
به‌عنوان كارگردان
مستند «فیلمبرداران سینمای ایران» (1385) / فیلم كوتاه «به یاد علی حاتمی» (1386) / مستند «مهندس بدیع، صنعتگر سینما» (1378)
فعالیت‌های فرهنگی و صنفی
نمایشگاه عكس‌های «رواق‌های قدیمی طهران» در گالری نشر نقره (۱۳۶۳)
از بنیانگذاران انجمن عكاسان سینمای ایران و ریاست آن (۱۳۷۱)
عضو هیأت مدیره انجمن فیلمبرداران سینمای ایران (از سال ۱۳۸۸-۱۳۷۹)
عضو شورای برپایی موزه سینمای ایران (از سال ۱۳۸۲- ۱۳۷۴)
عضو هیأت داوری اولین نمایشگاه عكس سینمای ایران (۱۳۷۷)
عضو هیأت داوران بخش مواد تبلیغی سیزدهمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۷۳)
عضو هیأت انتخاب فیلم‌های سینمای ایران در هجدهمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۷۸)
عضو هیأت انتخاب فیلم‌های سینمای ایران در نوزدهمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۷۹)
عضو هیأت داوران مسابقه سینمای ایران در بیست و سومین جشنواره فیلم فجر (۱۳۸۳)
رئیس انجمن فیلمبرداران سینمای ایران (از سال 1383-1379)
عضو هیأت مدیره انجمن فیلمبرداران (از سال 1388-1383)
چاپ مجموعه عكس‌های تهران در سالنمای طهران با همكاری پرویز دوایی (۱۳۸۸)
عضو هیأت داوران مسابقه فیلم‌های كوتاه در نمایشگاه تصویر (۱۳۸۹)
عضو شورای‌عالی داوری خانه سینما (1390-1389)
نمایشگاه عكس با عنوان «با حاتمی در طهران» در گالری 6 (اردیبهشت ۱۳۹۱)
جوایز
جایزه منتقدان مجله سینمایی فیلم برای فیلمبرداری فیلم «هنرپیشه»
جایزه منتقدان مجله سینمایی دنیای تصویر برای فیلمبرداری فیلم «آژانس شیشه‌ای»
جایزه ویژه برای مستند «فیلمبرداران سینمای ایران» از بخش فرهنگی و هنری شهرداری تهران (۱۳۸۵)
مسعود سلامی، مدیر فیلمبرداری سینمای ایران درباره تفاوت فیلمبرداری در گذشته با زمان كنونی به جام‌جم می‌گوید: زندگی كنونی در تمام ابعاد نسبت به گذشته راحت‌تر شده و تكنولوژی در این راحتی بسیار كمك رسان بوده. در فیلمبرداری هم همین اتفاق افتاده. در گذشته كار با فیلم نگاتیو سختی‌ها و در كنار آن لذت‌های خودش را داشت و امروز با وجود دیجیتال كار در حوزه عكاسی و فیلمبرداری مدرن‌تر و بهتر شده.
مدیر فیلمبرداری فیلم‌هایی چون «آشفته‌گی»، «زیر سقف دودی»، «مصادره» درباره موانع و مشكلات فیلمبرداری توضیح می‌دهد: ما امروز با به روزترین امكانات سینمای ایران كار می‌كنیم، اما كماكان مشكلاتی گریبانگیر ما هست. امیدوارم روزی بتوانیم مانند سینمای دنیا استودیو در اختیار داشته باشیم و دیگر مجبور نباشیم در منازل مردم فیلمبرداری كنیم. در سینمای روز دنیا فیلمبردارها هر آنچه را بخواهند در اختیار دارند، اما در اینجا ما طبق بودجه تهیه‌كننده گام برمی‌داریم.
او در پاسخ به این سوال كه مدیران فیلمبرداری ما معمولا بر دو قسمت هستند، دسته اول آنهایی كه نورپردازی فیلمشان را خودشان انجام می‌دهند و گروه دوم فیلمبردارانی كه مسؤولیت فیلمبرداری فیلم را در اختیار یك نورپرداز حرفه‌ای قرار می‌دهند، شما جزو كدام دسته هستید، گفت: من بینابین هستم. بر این باورم كه باید نورپرداز و مجری نور داشته باشیم، اما همه چیز تحت كنترل مدیر فیلمبرداری باشد. ایده نورپردازی را باید مدیرفیلمبرداری بدهد و آن ایده را به نورپرداز بدهد تا آن را انجام دهد. اهمیت حرفه یك فیلمبردار این است كه بر كلیت كار خود مدیریت داشته باشد و از نظر نورپردازی نیز با كمك گروه فیلمبرداری به نقطه نظر مطلوب خود دست پیدا كند. یكی از عوامل شكل دهنده این امر مسؤولان نورپردازی هستند كه باید از جانب فیلمبردار هدایت شوند و این موضوع هنگامی محقق می‌شود كه از عوامل نورپرداز در گروه فیلمبرداری اصولی استفاده شود.
سلامی درباره تحرك دوربین در فیلم‌های سینمایی گفت: بعد از فیلم‌های اصغر فرهادی معضل دوربین روی دست گریبان سینمای ایران را گرفته و متاسفانه خیلی‌ها تحرك را در استفاده نادرست از دوربین روی دست می‌بینند. من خودم مگر در مواردی كه ضرورت ایجاب می‌كند از دوربین روی دست پرهیز می‌كنم. حركت دوربین كلا به فیلمنامه بستگی دارد و فیلمنامه است كه می‌گوید حركت كنم یا بایستیم.
او درباره عزیز ساعتی توضیح داد: عزیز ساعتی از استادان و پیشكسوتان فیلمبرداری و عكاسی هستند كه ارادت بسیاری به ایشان دارم. متاسفانه در زمانی كه دستیار فیلمبرداری بودم هیچ‌گاه فرصت نشد در كنار ایشان باشم، اما همیشه از ایشان آموختم. عاشق كارهایشان هستم، به‌خصوص فیلم «ناصرالدین شاه آكتور سینما». به این دلیل كه فیلمبرداری این فیلم در زمان خودش بسیار مدرن بود. ایشان از عكاسان بنام ایران هستند كه بدون شك قاب‌هایشان در سینما ماندگار می‌شود. من كوچك‌تر از آن هستم كه بخواهم درباره ایشان حرفی بزنم، اما عزیز ساعتی، عزیز سینمای ماست كه امیدوارم همیشه سلامت باشند.
عزیز ساعتی، عكاس و مدیر فیلمبرداری
متولد ۱۳۲۷ تهران. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در تهران می‌گذراند و ضمن تحصیل به عكاسی می‌پردازد. در سال ۱۳۵۱ وارد مدرسه عالی تلویزیون و سینما می‌شود و سال ۱۳۵۳ در رشته تصویربرداری و فیلمبرداری فارغ‌التحصیل می‌شود و به‌عنوان استاد عكاسی و لابراتوار در همین مدرسه به تدریس می‌پردازد. دو سال بعد تدریس را رها می‌كند و به‌عنوان عكاس صحنه وارد سینمای حرفه‌ای می‌شود و با بسیاری از كارگردانان مشهور سینمای ایران همكاری می‌كند.
عزیز ساعتی اكنون از عكاسان و فیلمبرداران صاحبنام سینمای ایران و عضو هیأت مدیره انجمن فیلمبرداران سینمای ایران است.
فیلم‌شناسی به‌عنوان عكاس
چریكه تارا (1358) / خط قرمز و مرگ یزدگرد (1361) / كمال الملك (1363)
«تیغ و ابریشم» و دستفروش (برنده سیمرغ بلورین از جشنواره فیلم فجر) و ماموریت و حاجی واشنگتن (1366) / پاییزان و جعفرخان از فرنگ برگشته و سایه‌های غم و شاید وقتی دیگر (1367) / بای سیكل ران (برنده سیمرغ بلورین از جشنواره فیلم فجر) و برهوت (1368) / دندان مار و زمان از دست رفته و مادر (1369) / سایه خیال و بانو و سفر جادویی (1370) / دلشدگان و ردپای گرگ و سریال‌های هزاردستان (1371) / سریال‌های هزاردستان (1359ـ 64) و پاییز صحرا (1364)
به‌عنوان فیلمبردار
فیلم‌های كوتاه: گزیده تصاویر قاجار و سنگ و شیشه (1373) و گفت‌وگو با باد (1378)
فیلم‌های بلند: یك مرد یك خرس و هنرپیشه (1372) / من زمین را دوست دارم و الو الو من جوجوام و كلاه‌قرمزی و پسرخاله (1373) / روسری آبی (1374) / بوی پیراهن یوسف و برج مینو (1375) و آژانس شیشه‌ای و مرد آفتابی و مهر مادری (1377) و پسر مریم (1378) و مسافر ری (1380) و كلاه قرمزی و سروناز و دختر شیرینی فروش (1381) و زیر درخت هلو (1385)
به‌عنوان كارگردان
مستند «فیلمبرداران سینمای ایران» (1385) / فیلم كوتاه «به یاد علی حاتمی» (1386) / مستند «مهندس بدیع، صنعتگر سینما» (1378)
فعالیت‌های فرهنگی و صنفی
نمایشگاه عكس‌های «رواق‌های قدیمی طهران» در گالری نشر نقره (۱۳۶۳)
از بنیانگذاران انجمن عكاسان سینمای ایران و ریاست آن (۱۳۷۱)
عضو هیأت مدیره انجمن فیلمبرداران سینمای ایران (از سال ۱۳۸۸-۱۳۷۹)
عضو شورای برپایی موزه سینمای ایران (از سال ۱۳۸۲- ۱۳۷۴)
عضو هیأت داوری اولین نمایشگاه عكس سینمای ایران (۱۳۷۷)
عضو هیأت داوران بخش مواد تبلیغی سیزدهمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۷۳)
عضو هیأت انتخاب فیلم‌های سینمای ایران در هجدهمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۷۸)
عضو هیأت انتخاب فیلم‌های سینمای ایران در نوزدهمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۷۹)
عضو هیأت داوران مسابقه سینمای ایران در بیست و سومین جشنواره فیلم فجر (۱۳۸۳)
رئیس انجمن فیلمبرداران سینمای ایران (از سال 1383-1379)
عضو هیأت مدیره انجمن فیلمبرداران (از سال 1388-1383)
چاپ مجموعه عكس‌های تهران در سالنمای طهران با همكاری پرویز دوایی (۱۳۸۸)
عضو هیأت داوران مسابقه فیلم‌های كوتاه در نمایشگاه تصویر (۱۳۸۹)
عضو شورای‌عالی داوری خانه سینما (1390-1389)
نمایشگاه عكس با عنوان «با حاتمی در طهران» در گالری 6 (اردیبهشت ۱۳۹۱)
جوایز
جایزه منتقدان مجله سینمایی فیلم برای فیلمبرداری فیلم «هنرپیشه»
جایزه منتقدان مجله سینمایی دنیای تصویر برای فیلمبرداری فیلم «آژانس شیشه‌ای»
جایزه ویژه برای مستند «فیلمبرداران سینمای ایران» از بخش فرهنگی و هنری شهرداری تهران (۱۳۸۵)