نکته قابل‌توجه اینجاست که بر اساس آمارها 84‌درصد تجارت ایران با 10‌کشور انجام می‌شود و برخی از آنها در همسایگی کشورمان قرار دارند. درباره وضعیت تجارت ایران با همسایگان گزارشی تهیه کردیم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید. 

طبق اعلام گمرک ایران، چین، امارات، ترکیه، عراق، هند، پاکستان، روسیه، عمان، آلمان و افغانستان ۸۴درصد از ارزش کل مبادلات تجاری کشور را به خود اختصاص داده‌اند. از مجموع تجارت خارجی کشور در ۱۱ ماهه سال جاری، ۱۳۶ میلیون و ۶۴ هزار تن کالا به ارزش ۸۸ میلیارد و ۴۴۱ میلیون دلار مبادلات تجاری کشورمان با ۱۰ شریک تجاری ایران بوده است. در میان ۱۰ شریک تجاری کشورمان، مبادلات تجاری ایران با کشورهای چین، امارات، پاکستان، فدراسیون روسیه، عمان و افغانستان به لحاظ وزن و ارزش با افزایش رو‌به‌رو بوده‌است. همچنین مبادلات تجاری ایران با کشور ترکیه در این مدت نسبت به مدت مشابه سال قبل از حیث ارزش ۱۵درصد و به لحاظ وزن ۳۰‌درصد کاهش و با عراق به لحاظ ارزش ۵‌درصد و از نظر وزن یک‌درصد کاهش داشته است. مبادلات تجاری ایران با کشور آلمان نیز به لحاظ وزن ۴۶‌درصد کاهش ولی از حیث ارزش ۹‌درصد افزایش نشان می‌دهد. در همین مدت مبادلات تجاری ایران و هند نیز از حیث ارزش کاهش ۱۶‌درصدی و به لحاظ وزن با افزایش ۲۰‌درصدی روبه‌رو بوده است.در ۱۱ ماهه سال جاری در بین ۱۰ شریک تجاری اول کشورمان، بیشترین افزایش مبادلات تجاری به لحاظ وزن و ارزش به فدراسیون روسیه اختصاص داشت که از حیث وزن ۵۴‌درصد و به لحاظ ارزش ۲۴‌درصد افزایش نشان می‌دهد. شایان ذکر است، از میان ۱۰‌شریک تجاری نخست کشور، هفت کشور همسایه و فقط یک کشور از قاره اروپا بوده است. 
     
تراز تجاری منفی با همسایگان
از مجموع مبادلات تجاری ایران با کشورهای همسایه 25 میلیارد و 844 میلیون دلار آن به صادرات و 29میلیارد و 431 میلیون دلار به واردات اختصاص داشته است. صادرات ایران به کشورهای همسایه در 11ماهه سال جاری نسبت به مدت مشابه سال قبل از لحاظ وزن 3‌درصد و از حیث ارزش 9‌درصد کاهش و واردات از کشورهای همسایه در این مدت از حیث وزن و ارزش به ترتیب 11 و 15‌درصد افزایش نشان می‌دهد. در 11ماهه سال جاری ارزش صادرات ایران به هشت کشور همسایه با کاهش و با هفت‌کشور دیگر همسایه با افزایش روبه‌رو بوده‌است. در این مدت ارزش صادرات ایران به کشور‌های عراق، ترکیه، جمهوری آذربایجان، ترکمنستان، ارمنستان، کویت، قطر و عربستان‌سعودی با کاهش و با کشورهای همسایه امارات، پاکستان، افغانستان، عمان، فدراسیون روسیه، قزاقستان و بحرین با افزایش روبه‌رو بوده‌است. در 11 ماهه سال جاری در میان کشورهای همسایه واردات کالا به لحاظ ارزش از کشورهای بحرین، قزاقستان، پاکستان و کویت کاهش داشته است، در این مدت بیشترین میزان ‌درصد افزایش واردات به لحاظ ارزشی از بین کشورهای همسایه به ارمنستان، عراق، ترکمنستان، قطر و فدراسیون روسیه اختصاص داشت. میزان وزنی واردات از کشورهای همسایه در 11 ماهه سال جاری 21 میلیون و 432‌هزار تن و میزان وزنی صادرات به کشورهای همسایه 67‌میلیون و 108‌هزار تن بوده‌است.

برنامه‌های لازم اما ناکافی
کارشناسان بر این باورند واردات به این دلیل از همسایگان افزایش یافته که اغلب کالاهایی که قبلا با واسطه به ایران می‌رسیدند اکنون از طریق همسایگان وارد می‌شوند. برخی دیگر نیز معتقدند دولت باید برنامه‌ریزی خود را در زمینه تجارت تغییر دهد. شیوه تجارت در ایران همچنان سنتی است و باید برای صادرات و سرمایه‌گذاری در کشورهای همسایه برنامه‌ریزی داشت. اکنون عراق به کشورهای واردکننده اعلام کرده اگر سرمایه‌گذاری در این کشور انجام ندهند میزان تجارت با آنها را کاهش خواهد داد و ایران باید برای این موضوع برنامه‌ریزی دقیق داشته باشد، به این دلیل که ترکیه و امارات اکنون آماده انجام این کار هستند. کارشناسان تجارت معتقدند برنامه‌ریزی دولت برای افزایش تجارت با همسایگان مطلوب بوده اما کافی نیست و باید استراتژی تجاری با این کشورها داشته باشد؛ به این صورت که در کشورهایی که صادرات دارد وارداتی انجام ندهد و برعکس. هرچه تجارت با کشورهای همسایه بیشتر باشد کنار‌گذاشتن آنها توسط کشورهای تحریم‌کننده برای مراوده با ایران سخت‌تر خواهد شد و چند سال به طول می‌انجامد. شاید اقدام ترامپ، رئیس‌جمهور سابق برای تحریم فروش نفت ایران بهترین مثال در این زمینه باشد. وی زمانی که رئیس‌جمهور آمریکا شد اعلام کرد صادرات نفت ایران را به صفر می‌‎رساند اما طی چهار سال نتوانست به این هدف برسد و تنها دلیل این موضوع زیان کشورهایی بود که از ایران نفت خریداری می‌کردند. البته نفت قابلیت تحریم دارد اما تجارت غیرنفتی مانند نفت قابل تحریم نیست.