printlogo


«تنهاتر از مسیح» و مسأله حقیقت‌گرایی
نمایش میدانی «تنهاترازمسیح» این شب‌ها برای پنجمین سال متوالی دربوستان ولایت تهران روی صحنه رفته وبا توجه به ویژگی‌های قابل‌توجهی که از آن سود می‌برد توانسته است مخاطبان بسیاری را در دور تازه اجرا با خود همراه کند.

اثری که بروز مؤلفه‌هایی همچون نوع مختصات تولیدی، شیوه ساختاری و شکل روایی در آن باعث شده تا علاوه‌بر جذابیت عمومی، از منظر زیبایی‌شناسی نیز حاوی موارد قابل بحثی باشد. برای بسیاری از مخاطبان، تماشای هرساله این نمایش به‌مثابه یک سوگواری و روضه جمعی عمل کرده و به یک سنت دائمی تبدیل شده است. تنهاتر از مسیح به‌عنوان یک نمایش پرزحمت و فکر شده، تحولی چشمگیر در مفهوم نمایش‌ میدانی ایجاد کرده است. مطابق با اهداف داستانی و کارکردهای در‌نظر گرفته شده برای این اثر، صحنه در قابی وسیع و سه سویه شکل گرفته و المان‌ها و جزئیات بسیاری را در خود جای داده است. همچنین شیوه صحنه‌پردازی این نمایش به‌گونه‌ای شگفت‌انگیز صورت گرفته و این عنصر از نخستین مواردی است که می‌تواندتوجه مخاطبان را به خود جلب کند.  برخلاف بسیاری از نمایش‌های مذهبی و آیینی که با تکیه بر تعزیه، گونه نمایش سنتی ایرانی مراحل پرداخت شخصیت‌ها و قصه را شکل می‌دهند، تنها‌تر از مسیح رویکردی دیگر در پیش گرفته و با خلاقیت بسیار موفق می‌شود علاوه بر بهره‌گیری از جوهره درونی و شمای ظاهری تعزیه در قالبی دراماتیک، عناصر وکیفیات تئاتر به شیوه کلاسیک را نیز رعایت کرده و با تلفیق موارد یاد شده، اثری درخور توجه پیش‌روی مخاطبان پرتعداد خود قراردهد. تاکید صرف برمؤلفه‌های جاری در آیین‌واره‌ها و نمایش‌های سنتی و آیینی با توجه به ذات مینی‌مال نهفته در آنها و همچنین به‌کارگیری ازقواعد سنت کلاسیک در تئاتر، هیچ‌یک به‌تنهایی نمی‌توانند اهداف موجود در یک اثر نمایشی مذهبی را برآورده کنند و عوامل تنهاتر از مسیح با هوشمندی بسیار مسیری دیگر در پیش گرفته وبا تلفیق این دو شیوه، به‌گونه‌ای متفاوت سعی درجذب مخاطبان جدی تئاتر وهمچنین تماشاگر عام داشته‌اند. به علاوه، تنها‌تر از مسیح به لحاظ مفهومی و پیامی که حامل آن است نیز دارای اهمیت بسیارزیادی بوده و روی مسأله‌ای حساس و مهم، یعنی دشمنی ریشه‌دار قوم یهود با مسلمانان دست گذاشته است. موضوعی که توجه به بنیان‌های آن اصلی مهم و اساسی است که تا حد زیادی در روزگار معاصر مورد غفلت قرار گرفته و حالا این نمایش میدانی بزرگ، با تاکید و مکثی عمیق روی موضوع، تصویری شفاف و قابل‌فهم از آن ارائه می‌کند. این دشمنی ریشه‌دار مسأله‌ای است که تا به امروز نیز ادامه پیدا کرده و ناآگاهی بخش زیادی از جامعه نسبت به زمینه‌‌ها و مبادی آن می‌تواند سبب پدیدآمدن گسست‌های اجتماعی شود. از این منظر تنهاتر از مسیح حکم یک یادآوری تاریخی مهم را داشته و این موضوع را به شکلی گیرا و قابل‌ فهم برای طیف‌های مختلف اجتماعی و در سنین گوناگون بازگو می‌کند. این نمایش میدانی با بهره‌گیری از ساختار روایی منسجم و مطابق با حقیقتی تاریخی، افزون بر نقش آگاهی‌بخش خود، می‌تواند به لحاظ نمایشی سرگرم‌کننده برای عامه مردم نیز مورد پرداخت دقیق قرار بگیرد؛ نمایشی که دقت و زحمت بسیاری صرف اجزای مختلف آن شده است و پس از سال‌ها اجرا،حالابه یک برند شناخته شده ومعتبر تبدیل شده که می‌تواند درهرفصل تازه، با پرداخت به نقاط مغفول‌مانده تاریخ اسلام و تشیع، نقشی بیانگر برعهده گرفته و موجب افزایش آگاهی عمومی در جامعه شود. حسن برزا، کارگردان تنهاتر از مسیح بابهره‌گیری ازصحنه‌ای سه‌سویه که دشواری‌های بسیاری رابه لحاظ ارائه میزانسن وشیوه اجرایی براثرتحمیل می‌کند، توانمندی خود را به رخ کشیده و تصویری درخور توجه ارائه می‌کند.اصولا نمایش‌هایی با تولید عظیم، به لحاظ بهره‌گیری از المان‌های بصری جذاب در صحنه، بیش از کارکرد روایی تئاتر، بر ساخت و پرداخت دیداری تکیه دارند اما برزا موفق می‌شود با محوریت یک روایت جذاب و بکر، اثری را خلق کند که علاوه بر وجوه داستان‌گو، دارای ابعاد بصری چشمگیری باشد و ارزش‌های زیبایی‌شناسانه و هنری خاص خود را بازتاب دهد. به بیانی دیگر، المان‌های به‌کار گرفته شده در تنهاتر از مسیح، همگی همسو با وجوه داستان‌گو این اثر سامان یافته‌اند و به همین دلیل است که حتی موسیقی نیز کارکردی چندوجهی پیدا کرده و علاوه بر تحریک و برانگیختن احساس مخاطب و اثر‌گذاری بر او، دارای نقشی روایتی است. حق‌طلبی و حقیقت‌گرایی از‌جمله مباحث ازلی و ابدی است که انسان معاصر راهی دشوار را برای رسیدن به آن پیش روی خود دارد. دنیای امروز بیش از هرچیز تحت‌تاثیر حاکمیت رسانه‌هایی جهت‌دار قرار دارد و به همین دلیل رسیدن به حقایق تاریخی اصیل، چندان ساده به نظر نمی‌رسد. تنهاتر ازمسیح‌ کوشش‌کرده تا به شکلی داستان‌گو، راوی بخش مهمی از تاریخ پرتلاطم اسلام باشد.

محمدعرفان صدیقیان - منتقد تئاتر و سینما