مراسم آیینی؛ ظرفیتی کشف نشده برای جذب گردشگر
سرزمینی بکر برای گردشگری مذهبی
گردشگری در جهان به اندازه وسعتی كه برایش وجود دارای انواع مختلف است. انواعی كه خود باعث رونق بیشتر این صنعت در جهان شده و سالانه میلیون‌ها گردشگر را بر آن می‌دارد تا چمدان‌شان را ببندند و راهی مقاصدی شوند كه شاید تا به حال آنجا را ندیده و مشاهدات برایشان كاملا تازگی دارد. اما یكی از قدیمی‌ترین و پرطرفدارترین سبك‌های گردشگری موجود در جهان گردشگری مذهبی (Religious tourism) است. «گردشگری مذهبی به آن نوع گردشگری اطلاق می‌شود كه مردم به صورت انفرادی یا جمعی و به منظور زیارت، تبلیغ مذهبی یا حتی گذران اوقات فراغت به اماكن و مناطق مذهبی سفر می‌كنند.» این تعریف، ساده‌ترین تعریفی است كه درباره این سبك از گردشگری در ویكی‌پدیا آمده و گفته شده. به گزارش سازمان جهانی گردشگری، سالانه 300 میلیون گردشگر مذهبی در سراسر جهان وجود دارد.
آزاده باقری
شاید نتوان برای آغاز گردشگری مذهبی چه در جهان و چه در ایران، تاریخ دقیقی را در نظر گرفت؛ اما می‌توان گفت، گردشگری مذهبی جزو قدیمی‌ترین سبك‌ها و انواع گردشگری بوده كه از دیرباز تا به امروز انجام می‌گرفته و این موضوع به قشر، طبقه و دسته خاصی نیز اختصاص پیدا نمی‌كرده؛ چون از زمانی كه بشر بار سفر به قصد مقصدی بسته، یكی از مهم‌ترین دلایلش سفر به مناطق مذهبی بوده است. برای همین هم بسیاری از شهرهای مذهبی جهان مانند مكه، مدینه، كربلا، اورشلیم و بنارس جزو مشهورترین، قدیمی‌ترین و پر رفت و آمدترین شهرهایی است كه گردشگر به ویژه گردشگر مذهبی می‌پذیرد.
البته بهتر است بدانید كه گردشگر مذهبی تنها گردشگری نیست كه با هدف زیارت یا انجام اعمال مذهبی سفر كند، بلكه بسیاری از گردشگران هستند كه با وجود دین متفاوت، اما دوست دارند مراسم و اعمال مذهبی سایر ادیان را در كشورهای متنوع مشاهده كنند. چون به دلیل ادیان گوناگون در جهان، هر كشوری، حتی هر شهری و دیاری در كشورهای مختلف دارای آداب و رسوم و مراسم مذهبی خاصی است و برای بسیاری كه از این آداب و رسوم بی‌اطلاع هستند جذابیت دارد. به عنوان مثال مراسم حج كه در ماه مشخصی در مكه و مدینه برگزار می‌شود یكی از باشكوه‌ترین و پرجمعیت‌ترین مراسم مذهبی است كه مسلمانان جهان آن را به وجود می‌آورند. در كنار گردشگران مذهبی مسلمانی كه به قصد زیارت و انجام فرایض دینی حج به این دو شهر سفر می‌كنند برخی از گردشگرانی كه مسلمان نیستند برای دیدن این سبك باشكوه از زیارت، بار سفر بسته و به عربستان می‌روند.
جذابیت مراسم مذهبی ادیان گوناگون
این موضوع تنها برای دین اسلام صدق نمی‌كند بلكه ادیان گوناگون دیگری هم وجود دارند كه مراسم مذهبی آنها برای مردمی كه با آن دین آشنایی ندارند هم جذابیت داشته و هم دیدنی است. به عنوان مثال در هندوستان دو دین از ادیان مهم جهان وجود دارند به نام‌های هندوئیسم و بودیسم كه باعث شده دین‌های سیك و بودایی بعد از اسلام از جمله ادیانی باشند كه بیشترین پیروان را در هندوستان به خود اختصاص داده. چنین ادیانی به دلیل آداب و رسوم و سبك‌های خاص مذهبی مورد توجه خیل عظیمی از گردشگران قرار می‌گیرد. برای همین سالانه میلیون‌ها نفر گردشگر مذهبی كه به آن دین هم گرایش ندارند و حتی شاید از مراسم آن بی‌اطلاع باشند را به سمت خود سرازیر می‌كنند. همچنین بودیسم و كنفوسیوس مهم‌ترین مذاهب كشور چین هستند كه معابد و مراسم‌های خاص آنها گردشگران بسیاری را كنجكاو می‌كند برای آن‌كه یك‌بار هم شده چنین مراسمی را در كشور پهناوری مانند چین مشاهده كنند.
نبود حساب‌های اقماری در ایران
متاسفانه در ایران به دلیل نبود سیستم حساب‌های اقماری كه به تفكیك و به صورت دقیق و آماری مشخص می‌كند اهداف گردشگر ورودی كه به كشور می‌آید چیست، نمی‌توان آمار دقیقی درباره میزان ورود گردشگر مذهبی به دست آورد. با این‌حال به گفته فعالان گردشگری در سال‌های اخیر میزان گردشگرانی كه با نیت گردشگری مذهبی وارد شده‌اند رو به افزایش است. به خصوص از سال گذشته كه به دلیل نوسانات ارزی و این‌كه ایران مقصدی ارزان برای گردشگران خارجی محسوب می‌شود بسیاری از گردشگران به‌ویژه از كشورهای همسایه مانند عراق و آذربایجان را بر آن داشته تا به ایران بیایند؛ به‌خصوص شیعیانی كه به امام رضا(ع) در مشهد و حضرت معصومه(س) در قم ارادت داشته و به قصد زیارت عازم ایران می‌شوند.
با این حال گردشگر مذهبی در ایران را نمی‌توان تنها به ورود گردشگر مذهبی مسلمان خلاصه كرد. از آنجا كه در ایران مذاهب گوناگونی مانند مسیحی، یهودی، زرتشتی، صوفی و... وجود داشته و كلیسا، كنیسه، آتشكده، خانقاه و... نیز از قدیم‌الایام بوده؛ همچنین وجود مراسم‌های مذهبی گوناگون در ایام خاص كه در هر شهر و دیاری دارای تنوع خاصی است بسیاری از گردشگران خارجی را بر آن داشته تا برای تماشای چنین مناطق و مراسم مذهبی، زیارتی و... به ایران آمده و گردشگری‌شان حول محور این موضوع بگردد.
ناشناخته بودن ایران در بخش گردشگری مذهبی
از جمله مهم‌ترین انتقاداتی كه فعالان گردشگری در این زمینه بیان می‌كنند این است كه باوجود تمام ظرفیت‌هایی كه در كشور وجود دارد اما همچنان ایران به عنوان یك مقصد گردشگری مذهبی برای جهانیان ناشناخته و یك منطقه بكر محسوب می‌شود. در صورتی كه ایران باتوجه به پیشینه و تاریخچه‌ای كه در ادیان گوناگون داشته و پذیرای مذاهب گوناگون بوده كه با یكدیگر نیز به صورت مسالمت‌آمیز زندگی كرده و می‌كنند، می‌تواند در این زمینه حرف‌های بسیاری برای گفتن داشته و گردشگران بسیاری را مجاب كند كه برای تماشای چنین ویژگی‌های منحصر به فردی عازم ایران شوند. اتفاقاتی كه نتیجه‌اش ارزآوری و رونق صنعت گردشگری در كشور خواهد شد كه در شرایط تحریم موضوع مهمی است. اما متاسفانه مسؤولان بدون توجه به این موضوع باعث شده‌اند تا گردشگری در ایران همچنان به صورت سنتی بدون هیچ پیشرفتی گام‌های آهسته در این عرصه پر از رقابت بردارد!
البته موضوع ناشناخته بودن مناطق گردشگری در ایران به‌ویژه گردشگری مذهبی تنها معطوف به گردشگران خارجی نمی‌شود، بلكه گردشگران داخلی نیز به‌جز شهرهای مذهبی سنتی مانند قم، مشهد، شیراز، شهرری و... جای دیگری را نمی‌شناسند. به‌همین دلیل بسیاری از مردم در روزهای خاص مذهبی مانند اربعین، دهه محرم، میلاد امامان، عیدمبعث، عید فطر، عید قربان و... راهی این مناطق مذهبی شده و سعی می‌كنند در این روزها در چنین مناطق مذهبی باشند. در صورتی كه شاید برایتان جالب باشد بدانید در ایران حدود 33 پیامبر دفن شده است كه از معروف‌ترین آنها می‌توان به دانیال‌نبی اشاره كرد.
وجود مناطق مذهبی و زیارتی برای مذاهب گوناگون در ایران نیز ظرفیت دیگری است كه هنوز قدر آن را برای جذب گردشگر مذاهب گوناگون ندانسته‌ایم. قرارداشتن یكی از زیارتگاه‌های مهم زرتشتیان در ایران به نام زیارتگاه «چك‌چك» در یزد، بودن قدیمی‌ترین كلیسای جهان به عنوان «قره كلیسا» در آذربایجان غربی، وجود خانقاه ابوسعید ابوالخیر در نیشابور به عنوان نخستین خانقاه رسمی در جهان، وجود یكی از مهم‌ترین زیارتگاه‌های یهودیان به نام استرومردخای، آرامگاه شموئیل نبی پیامبر قوم بنی‌اسرائیل بعد از حضرت موسی(ع)، آرامگاه كوروش در پاسارگاد، كلیسای وانك در اصفهان و... از جمله مناطقی هستند كه می‌توانند گردشگران مذهبی بسیاری را به سمت خود بكشانند. برهمین اساس هم در شهرهایی مانند مشهد، قم، شهرری، شیراز، قزوین، نطنز، شاهرود، شوش، بسطام، لاهیجان، آمل، اردبیل، گنبد كاووس، ماهان و... ظرفیت‌های بسیاری وجود دارد كه می‌تواند كمك شایانی به جذب گردشگران مذهبی كند.
البته بهتر است بدانید كه گردشگر مذهبی تنها گردشگری نیست كه با هدف زیارت یا انجام اعمال مذهبی سفر كند، بلكه بسیاری از گردشگران هستند كه با وجود دین متفاوت، اما دوست دارند مراسم و اعمال مذهبی سایر ادیان را در كشورهای متنوع مشاهده كنند. چون به دلیل ادیان گوناگون در جهان، هر كشوری، حتی هر شهری و دیاری در كشورهای مختلف دارای آداب و رسوم و مراسم مذهبی خاصی است و برای بسیاری كه از این آداب و رسوم بی‌اطلاع هستند جذابیت دارد. به عنوان مثال مراسم حج كه در ماه مشخصی در مكه و مدینه برگزار می‌شود یكی از باشكوه‌ترین و پرجمعیت‌ترین مراسم مذهبی است كه مسلمانان جهان آن را به وجود می‌آورند. در كنار گردشگران مذهبی مسلمانی كه به قصد زیارت و انجام فرایض دینی حج به این دو شهر سفر می‌كنند برخی از گردشگرانی كه مسلمان نیستند برای دیدن این سبك باشكوه از زیارت، بار سفر بسته و به عربستان می‌روند.
جذابیت مراسم مذهبی ادیان گوناگون
این موضوع تنها برای دین اسلام صدق نمی‌كند بلكه ادیان گوناگون دیگری هم وجود دارند كه مراسم مذهبی آنها برای مردمی كه با آن دین آشنایی ندارند هم جذابیت داشته و هم دیدنی است. به عنوان مثال در هندوستان دو دین از ادیان مهم جهان وجود دارند به نام‌های هندوئیسم و بودیسم كه باعث شده دین‌های سیك و بودایی بعد از اسلام از جمله ادیانی باشند كه بیشترین پیروان را در هندوستان به خود اختصاص داده. چنین ادیانی به دلیل آداب و رسوم و سبك‌های خاص مذهبی مورد توجه خیل عظیمی از گردشگران قرار می‌گیرد. برای همین سالانه میلیون‌ها نفر گردشگر مذهبی كه به آن دین هم گرایش ندارند و حتی شاید از مراسم آن بی‌اطلاع باشند را به سمت خود سرازیر می‌كنند. همچنین بودیسم و كنفوسیوس مهم‌ترین مذاهب كشور چین هستند كه معابد و مراسم‌های خاص آنها گردشگران بسیاری را كنجكاو می‌كند برای آن‌كه یك‌بار هم شده چنین مراسمی را در كشور پهناوری مانند چین مشاهده كنند.
نبود حساب‌های اقماری در ایران
متاسفانه در ایران به دلیل نبود سیستم حساب‌های اقماری كه به تفكیك و به صورت دقیق و آماری مشخص می‌كند اهداف گردشگر ورودی كه به كشور می‌آید چیست، نمی‌توان آمار دقیقی درباره میزان ورود گردشگر مذهبی به دست آورد. با این‌حال به گفته فعالان گردشگری در سال‌های اخیر میزان گردشگرانی كه با نیت گردشگری مذهبی وارد شده‌اند رو به افزایش است. به خصوص از سال گذشته كه به دلیل نوسانات ارزی و این‌كه ایران مقصدی ارزان برای گردشگران خارجی محسوب می‌شود بسیاری از گردشگران به‌ویژه از كشورهای همسایه مانند عراق و آذربایجان را بر آن داشته تا به ایران بیایند؛ به‌خصوص شیعیانی كه به امام رضا(ع) در مشهد و حضرت معصومه(س) در قم ارادت داشته و به قصد زیارت عازم ایران می‌شوند.
با این حال گردشگر مذهبی در ایران را نمی‌توان تنها به ورود گردشگر مذهبی مسلمان خلاصه كرد. از آنجا كه در ایران مذاهب گوناگونی مانند مسیحی، یهودی، زرتشتی، صوفی و... وجود داشته و كلیسا، كنیسه، آتشكده، خانقاه و... نیز از قدیم‌الایام بوده؛ همچنین وجود مراسم‌های مذهبی گوناگون در ایام خاص كه در هر شهر و دیاری دارای تنوع خاصی است بسیاری از گردشگران خارجی را بر آن داشته تا برای تماشای چنین مناطق و مراسم مذهبی، زیارتی و... به ایران آمده و گردشگری‌شان حول محور این موضوع بگردد.
ناشناخته بودن ایران در بخش گردشگری مذهبی
از جمله مهم‌ترین انتقاداتی كه فعالان گردشگری در این زمینه بیان می‌كنند این است كه باوجود تمام ظرفیت‌هایی كه در كشور وجود دارد اما همچنان ایران به عنوان یك مقصد گردشگری مذهبی برای جهانیان ناشناخته و یك منطقه بكر محسوب می‌شود. در صورتی كه ایران باتوجه به پیشینه و تاریخچه‌ای كه در ادیان گوناگون داشته و پذیرای مذاهب گوناگون بوده كه با یكدیگر نیز به صورت مسالمت‌آمیز زندگی كرده و می‌كنند، می‌تواند در این زمینه حرف‌های بسیاری برای گفتن داشته و گردشگران بسیاری را مجاب كند كه برای تماشای چنین ویژگی‌های منحصر به فردی عازم ایران شوند. اتفاقاتی كه نتیجه‌اش ارزآوری و رونق صنعت گردشگری در كشور خواهد شد كه در شرایط تحریم موضوع مهمی است. اما متاسفانه مسؤولان بدون توجه به این موضوع باعث شده‌اند تا گردشگری در ایران همچنان به صورت سنتی بدون هیچ پیشرفتی گام‌های آهسته در این عرصه پر از رقابت بردارد!
البته موضوع ناشناخته بودن مناطق گردشگری در ایران به‌ویژه گردشگری مذهبی تنها معطوف به گردشگران خارجی نمی‌شود، بلكه گردشگران داخلی نیز به‌جز شهرهای مذهبی سنتی مانند قم، مشهد، شیراز، شهرری و... جای دیگری را نمی‌شناسند. به‌همین دلیل بسیاری از مردم در روزهای خاص مذهبی مانند اربعین، دهه محرم، میلاد امامان، عیدمبعث، عید فطر، عید قربان و... راهی این مناطق مذهبی شده و سعی می‌كنند در این روزها در چنین مناطق مذهبی باشند. در صورتی كه شاید برایتان جالب باشد بدانید در ایران حدود 33 پیامبر دفن شده است كه از معروف‌ترین آنها می‌توان به دانیال‌نبی اشاره كرد.
وجود مناطق مذهبی و زیارتی برای مذاهب گوناگون در ایران نیز ظرفیت دیگری است كه هنوز قدر آن را برای جذب گردشگر مذاهب گوناگون ندانسته‌ایم. قرارداشتن یكی از زیارتگاه‌های مهم زرتشتیان در ایران به نام زیارتگاه «چك‌چك» در یزد، بودن قدیمی‌ترین كلیسای جهان به عنوان «قره كلیسا» در آذربایجان غربی، وجود خانقاه ابوسعید ابوالخیر در نیشابور به عنوان نخستین خانقاه رسمی در جهان، وجود یكی از مهم‌ترین زیارتگاه‌های یهودیان به نام استرومردخای، آرامگاه شموئیل نبی پیامبر قوم بنی‌اسرائیل بعد از حضرت موسی(ع)، آرامگاه كوروش در پاسارگاد، كلیسای وانك در اصفهان و... از جمله مناطقی هستند كه می‌توانند گردشگران مذهبی بسیاری را به سمت خود بكشانند. برهمین اساس هم در شهرهایی مانند مشهد، قم، شهرری، شیراز، قزوین، نطنز، شاهرود، شوش، بسطام، لاهیجان، آمل، اردبیل، گنبد كاووس، ماهان و... ظرفیت‌های بسیاری وجود دارد كه می‌تواند كمك شایانی به جذب گردشگران مذهبی كند.