غزه؛ تجلی روشنگری زینبی
واقعیت این است که هیچ نهضتی چون مکتب امام حسین(ع) زنده نمانده و تاثیرگذاری وسیعی نداشته و چنین پویا و تکاپوگر و امیدآفرین نبوده است. به نقشه‌های دشمنان بیندیشید که چقدر در کژنمایی و تحریف و براندازی‌اش کوشیدند بلکه فراموش شود و از کارکرد بیفتد و بار معنایی و معناآفرینی‌اش را از دست بدهد یا فقط معطوف به اشک و گریه باشد و بس!
با مدیرگروه تاریخ و سیره در مرکز پاسخگویی به شبهات حوزه‌های علمیه؛دکتر امیرعلی حسنلو به بررسی«مدیریت درخشان نهضت حسینی» پیش و پس از قیام یعنی بحرانی‌ترین دوره اسلام پرداختیم و شبهات مهم را بررسی کردیم.استاد با تأمل در قیام کربلا و پیامدهایش نتیجه گرفت: امروز در غزه همچون کربلا شرف و آزادگی در مقابل ظلم و ستم بی‌نظیر تاریخ مقاومت می‌کند. زنان غزه چونان زینب(س) شاهد قتل‌عام عزیزان خود هستند و صبر کرده‌اند. الگوی مقاومت‌شان زینب(س) است و مردان را الگویی چون علی ابن‌الحسین(ع) است و به سخنان علی ابن‌الحسین اکبر استناد می‌کنند و... تا در این جهاد به پیروزی نهایی نایل شوند.
اگر روشنگری خبیر و ناقدی بصیر و مفسری بی‌نظیر چون سیدناومولاناسجاد(ع)، چون بانو زینب(س) نبود از کربلا چه داشتیم؟
اول دقت کنیم به مدیریت بنیان‌گذارنهضت کربلا.دوم به مدیریت ادامه‌دهندگان آرمان‌های نهضت بیندیشیم.امام مدیر،شرایط و زمینه‌هایی را در‌نظر می‌گیرد تا موقع بحران وقتی بحران درجامعه، اندیشه یا به گروهی حاکم شدکه طرفدار مکتب‌اند،به سلامت عبور کند؛ خصوصا مجموعه‌ای که حامل پیام بزرگی برای تمام انسان‌ها‌ست.
مدیریت نهضت از عصر عاشورا برعهده شخص امام سوم(ع) و بانو زینب(س) است؟
مدیر بنیان‌گذار البته خواهری دارد که مراقب اوضاع و جانشین مدیر است تا مقطعی همه امور را این بانو در کنار برادر تا قتلگاه می‌بیند و مدیریت را از برادر در سخت‌ترین بحران نهضت فرا می‌گیرد و به‌خوبی درمی‌یابد که باید این خون‌های ریخته شده حفظ و روشنگری شود که برای چه ارزشی و چه آرمانی ریخته شدند. در اینجا پای مدیریت یک زن به‌عنوان قهرمان مدیریت و شرف به میان می‌آید تا جوامع بشری دریابند که در نهضت عاشورا و مکتب حسینی، نقش مدیریتی یک بانو نیز در میان بوده و نهضتی است که بانوان نیز در آن سهیم هستند؛ این از ویژگی‌های یک جنبش کامل اجتماعی، دینی است که مرد‌محور نیست و به زن نیز بها می‌دهد و حضور او را می‌طلبد؛ لذا روشن است که پیام‌آوران کربلا برای انسان‌ها،پیام آزادی از قید طواغیت وفراعین و پیام عزت و آزادگی و پیام شهادت با عزت در مقابل زندگی ذلت و خفت‌بار و پیام پیروزی خون بر شمشیر را آوردند، در بحرانی ترین لحظه‌ها این پیام‌ها به بهترین و رساترین فریادها در گوش تمام اهل تاریخ طنین‌انداز شد و صدای کیست مرا یاری کند؟ را آزادگان و شرافتمندان تاریخ انسانیت لبیک گفته و خواهند گفت و به این سبب هرگز هیچ زور و سلطه‌ای را از مستکبران پذیرا نخواهند شد! در این مدیریت ادامه‌دار نهضت که عاشورا یک فصل از آن است درس‌های زیادی وجود دارد که می‌توان در جای خود، آنها را فرا گرفت. اما فصل دوم بعد از عصر عاشورا شروع می‌شود؛ امام سجاد(ع)و عمه‌اش زینب(س)و اهل بیت امام حسین(ع) با حفظ پیام‌های نهضت مواجه هستند و باید دقت کرد که چگونه با بحران بی‌نظیر تاریخ بشریت رویارو شدند و توانستند این پیام‌ها را به انسانیت برسانند.
دراین مقطع بحرانی مدیرانی لازم است که از این بحران‌های سخت، مکتب راعبوردهند!
مدیریت چنین بحرانی با درایتی امکان‌پذیر است که صبر، سعه‌صدر، شجاعت و... پیامبران بزرگ الهی چون نوح، ابراهیم، ایوب، موسی، عیسی و محمد صلوات ا...علیهم اجمعین ـ دراومتجلی و نمایان است یعنی امام سجاد ـ علیه‌السلام ـ به‌راستی وارث انبیای الهی است که دین الهی را از بحرانی‌ترین لحظه‌های تاریخ به سلامت گذراند و روح حیات انسانیت و انسان را که رمز قیام عاشورا بود به قلب و دل و انسان‌ها دمید و برای همیشه تاریخ زنده گرداند. بدون تردید اگر مدیری همچون امام سجاد(ع) و حضرت زینب(س) پس از شهادت امام حسین(ع) وجود نداشت؛ طغیانگران و مستکبران، پیروز تاریخ بودند و هیچ‌کس در مقابل ظلم و ستم فرعون‌های زمانه قدرت نفس کشیدن نداشت، امام حسین(ع) با فدا کردن خود، این درس را در مدرسه عاشورا به امام سجاد(ع) و خواهرش زینب(س) می‌آموزد و ایشان هم در مدرسه السیاره اسارت کوفه و شام در مقابل فرعون زمانش با شجاعت به همگان آموختند و بدون کوچک‌ترین واهمه آنها را به قبول شکست وادار کردند.
ازاین رهگذر،«انسانیت»آموخت که مقاومت وایستادگی دربرابرمستکبران برای‌مظلوم پیروزی وبرای ظالم خفت‌وخواری درپی‌دارد؟
امام علی‌بن الحسین زین‌العابدین(ع) با انواع بحران‌ها و تدابیر از نزدیک آشنایی داشت و مشکلات بسیاری را که در دوره حیاتش با جد و عمو و پدرش(علیهم‌السلام) برای جامعه اسلام به وجود آمد، می‌شناخت و با جریان‌های سیاسی و اجتماعی مدینه و کوفه و شام و دیگر مناطق جهان اسلام آشنا بود. آن حضرت در حادثه عاشورای سال 61 (هـ.ق) حدود 23 سال داشته و دارای همسر و فرزندانی بود. در مسیر اسارت با عمه‌شان جهاد تبیین را به عهده دارند و اهداف و غایت قیام را در خطبه‌های خود ترسیم و صریحا فرمودند؛ امام حسین(ع) به خواهرش فرمود فرزندم علی پس از من امام واجب‌الاطاعه است، به دیگر اهل بیت خود فرمود که از او اطاعت کنید. امام در آخرین لحظات تمام آنچه را که برای امامت نیاز است، به امام سجاد(ع) در حضور عمه و دیگر افراد کاروان سپرد. بنابراین راهی که امام حسین(ع) با درایت کامل آغاز و مدیریت کرد، راهی پایدار و مستمر بود که امام سجاد(ع) باید آن را ادامه بدهد. این قضیه از ابتدای راه روشن بود و امام سجاد(ع) برای استمرار و رهبری نهضت بزرگ کاملا آماده بود و از قبل برنامه‌هایی که پدر بزرگوارش ترتیب داده بود، همه را می‌شناخت و مو‌به‌مو اجرا کرد. در تأسیس نهضت عاشورا مدیریت بسیار قوی از سوی امام حسین(ع) اعمال شد، به گونه‌ای که تعداد سپاه و اعضای آن همه افرادی ویژه و خاص بودند، اخلاصی که امام در راه خدا داشت با مدیریت امام در تک‌تک اعضای سپاه امام از کودک تا پیرترین عضو مشاهده می‌شود، این یک مدیریت معنوی بی‌نظیر است، اخلاصی که امام دارد، حبیب دارد و سرباز خردسال امام نیز دارد.
نظمی که در نهضت عاشورا و پیشبردش با آن انسجام و وحدت وجود دارد، در کمتر مجموعه‌ای یافت می‌شود.
همین نظم در مدیریت بود که آن گروه اندک وقتی با سپاه عظیم روبه‌رو شدند، خود را نباختند، استواری و ایمان راسخ در تک‌تک اعضای سپاه امام واقعا بی‌نظیر و یک الگوی کامل برای نهضت‌های الهی واسلامی است؛ مدیریت و نظمی بی‌نظیر بر مجموعه حاکم است که تا روز عاشورا یعنی پایان فصل نخست نهضت بر اساس برنامه همه امور طبق مدیریت الهی امام ادامه دارد.
سپاه دشمن از روحیه آن حضرت در عصر عاشورا گزارش داده که هرگز او را با تنهایی‌اش شکست‌پذیر ندیدیم.
بله، با این‌که تمام یارانش درخون غلتیده بودند، هرچه بلا بیشتر می‌شد، چهره‌اش نورانی‌تر می‌شد. وقتی شب عاشورا امام با تک‌تک یاران خود صحبت کرد وفرمود شما آزادهستید بروید،زهیر بن قین برخاست وعرض کرد اگر هزار مرتبه زنده شوم و مرا در دفاع از تو و در راه هدف تو قطعه‌قطعه کنند، دست از یاری‌ات برنمی‌دارم.همین زهیر چند روز پیش ازاین دوست نداشت درمجاورت خیام امام خیمه بزند و ازکاروان حضرت دوری می‌کرد اما درایت ومدیریت امام ازهمان زهیر بن قین مردی ساخته که چنین عاشقانه در راه او اظهار محبت می‌کند.
شیخ مفید می‌نویسد همه یاران آن حضرت چنین گفتند!
امام زین‌العابدین(ع) می‌فرماید: در این شب(عاشورا) من مریض بودم [به خاطر زخمی که در تمرین نظامی برداشتند و عفونت کرد و تب بر ایشان عارض شد] عمه‌ام زینب از من پرستاری می‌کرد. پدرم در گوشه‌ای نشسته بود و جنگ‌افزار خود را آماده و این شعر را زمزمه می‌کرد: یادهر اف لک من خلیل / کم لک بالاشراق والاصیل (ای روزگار دوستی‌ات پایدار نیست /با دوست غیردشمنی‌ات هیچ کار نیست) من منظور پدرم را متوجه شدم، بغض کردم اما ساکت شدم، ولی عمه‌ام زینب بی‌تاب شد که پدرم او را دلداری داد و توصیه به صبر کرد.امام خواهران وسایر اعضای اهل‌بیت رابه صبرواستقامت وشجاعت وتحمل مصائب سفارش کرد.پس ازاین توصیه هیچ‌یک از آنها بی‌تابی نکردند وعملی دون‌شأن ازآنها دیده نشد(نمونه‌ای درخشان درمدیریت).یا حر‌بن ریاحی که فرمانده اولین دسته از سپاه کوفه بود و برای دستگیری امام مأموریت داشت،مدیریت و برخورد شایسته امام، او را به اندیشه واداشت. امام با رفتار خودسعی کردآنهارا به راه روشن هدایت کند، ازدشمن با گشاده‌رویی وبا آب پذیرایی کردوحرپس از تفکر به خیل کاروان امام پیوست.
بنابراین نقش مدیریت در نهضت عاشورا و تأسیس آن مکتب بی‌نظیر، کاملا برجسته است؟
مدیریت امام مجموعه‌ای منسجم، همدل وهماهنگ به وجود آورد که اساس یک نهضت است.همه در پیروی از پیشوای خود یکدل بودند و همه پیمان جان بسته بودند که با همان هدف تا پای جان از او دفاع کنند. یکی از یاران امام سینه خود را سپر کرد تا امام نماز به پا دارد. مدیریت امام انسان‌ساز بود و نهضت عاشورا بر پایه این مدیریت تأسیس شد.امام حسین(ع) برای ادامه نهضت خود چنان که در تأسیس، مدیریت شایسته‌ای اعمال کرد، برای استمرار و پایداری و انتقال آثار و حفظ آنها و تبیین و بازگو کردن بدون تحریف آن می‌دانست نیاز به مدیری است که در شرایط بحرانی پس از تأسیس به صیانت و اداره آن اقدام کند و از آن پاسداری کند.
مدیری که بتواند از بحرانی‌ترین شرایط، نهضت را عبور دهد و با حفظ شعارها و پیام‌های آن به آیندگان منتقل کند چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد؟ از ویژگی‌های امام سجاد(ع) و کارکرد آن در مدیریت بحران بیاغازید؟
مدیر هر مجموعه وهر اندیشه‌ای بایستی ویژگی‌های ممتازی داشته باشد تا مجموعه را به هدف غایی و عالی با بهترین روش‌ها هدایت کند.امام سجاد(ع) با درایتی که از خود در نهضت عاشورا و پس از آن نشان داد،روشن کرد شخصیت ممتاز آن حضرت چه یگانه است. در نهضت امام حسین(ع) دو گروه با دو وظیفه خاص نقش آفریدند.گروه اول(امام و یاران شهیدش)که تأسیس نهضت عاشورا را به عهده داشتند وباخون سرخ خوداسلام ناب محمدی(ص)راازاسلام غیر ناب که سازشکاران وقدرت طلبان وخلفای اموی و عباسی و…مدعی آن بودند، متمایز کردند.
وظیفه و نقش گروه دوم با مدیریت امام زین‌العابدین( ع) و حضرت زینب (س) که پس از شهادت امام حسین آغاز شد؟
این دوره بسیار حساس وسخت ودرطول تاریخ اسلام دوره‌ای بسیار پرآشوب و مشقت‌بار برای پیروان اهل‌بیت بود. اوضاع اجتماعی بسیار آشفته و آشوب زده اوضاع سیاسی نیز در بحران کامل قرارداشت. انواع منکرات در جوامع اسلامی و شهرهای اسلامی به تقلید از بنی‌‌امیه رواج یافته بود.دین اسلام باتمام دسیسه‌ها ازدرون وبیرون مورد تهاجم قرارگرفت. ابوالفرج اصفهانی به گوشه‌هایی از انحرافات اجتماعی این دوره اشاره می‌کند و مسعودی در مروج الذهب به فسق و فجور دوره حکومت یزید تصریح کرده. مدیری که باید از این بحران‌های سخت، نهضتی تازه تأسیس را به سلامت عبور دهد، امام زین‌العابدین همچنین حضرت زینب هستند با این ویژگی‌ها: در متن نهضت قرار دارند و از نزدیک شاهد وقایع پیدایش نهضت الهی هستند. مقبولیت عمومی دارند، همه امت اسلام ایشان را قبول دارند و آن حضرت را به القابی نظیر:العدل، امام الامه، قدوه الزاهدین،سید المتقین، الامین و…لقب داده‌اند.دکتر شهیدی معتقد است این القاب را مردم عادی به آن حضرت داده‌اند، یعنی افرادی که نه شیعه بودند و نه به عصمت و امامت آن حضرت عقیده داشتند. هر یک از این لقب‌ها نشان‌دهنده مرتبه‌ای از کمال نفس ودرجاتی ازایمان و اخلاص آن حضرت و اعتماد مردم به آن حضرت بود.محمدابن سعد درکتاب مشهورطبقات درباره امام سجاد(ع) می‌نویسد:علی بن الحسین عالی مرتبه و پرهیزکارترین و بلندمرتبه‌ترین فردی است که از پیامبر(ص) روایت می‌کند…زُهری (اویکی از دانشمندان بزرگ اهل سنت است و درباری اموی که معاصر امام سجاد بود) گفته علی بن الحسین فقیه‌ترین و داناترین فرد روزگار است و بیش ازهمه بر گردن من حق و منت دارد. عابد و زاهدی بی‌نظیر درعصر خود که تمام علمای اسلام به این ویژگی آن حضرت اعتراف دارند و دربرابر آن حضرت خاضع و خاشعند. اعلمیت (دانایی و علم) امام سجاد(ع) برای دوست و دشمن اثبات شده است وهیچ کس منکر فضایل علمی حضرت نیست و نمی‌تواند باشد. جمیع اوصاف وویژگی‌هایی که رسول خدا(ص)وجانشینان راستین آن حضرت داشتند درآن حضرت به زیباترین ونیکوترین صورت‌ها نمایان بود،همین تجلی اوصاف بودکه مقبولیت عمومی وهیبتی خاص ازحضرت متجلی ساخته بود.وقتی مسلم بن عقبه حضرت را احضار کرد، به سبب خشمی که از او وخاندانش در دل داشت قصد کشتن حضرت را کرد. وقتی امام سجاد (ع) وارد شد، مسلم با دیدن امام به لرزه افتاد ودرمقابل امام ازجای خود برخاست بااحترام امام را درکنارش جای داد.شکوه امام درحج اما عبدالملک را به حیرت واداشت. فرزدق در همان لحظه با چکامه‌ای بداهه، ایشان را ستود.
بحرانی‌ترین دوران
دوره امام سجاد(ع) بحرانی‌ترین دوره اسلام است که حاکمانی چون یزید، مروان،عبدالملک و ولید و سلیمان حکومت راندند. هیچ‌یک از آنها از فضل و انسانیت اندک بهره نداشتند، پست‌ترین عرب بودند، بدعت‌های فراوانی در دوره آنها بر جامعه اسلامی تحمیل شد و خنیاگری و ترویج لهو و لعب و انواع مفاسد توسط حاکمان اموی، اسلام را در معرض انحرافی دیگر قرار داد. امام علی‌بن‌الحسین نیمه دوم زندگانی خود را در چنین فضایی گذراند، از یک‌سو زیر مراقبت مأموران شام که مبادا از آل‌علی و خاندان او نامی به نیکی برده شود. چنان در این کار سخت می‌گرفتند که امام می‌فرماید: در مکه و مدینه 20 نفر نیست که ما را دوست بدارد. امام در صحیفه با بیزاری از کردار و گفتار زشت مردم آن روز و پناه‌بردن به خدا از آنچه می‌بیند و می‌شنود راه درست را در پرتو تربیت دین و قرآن و پاکیزه‌ساختن جان‌ها از آلایش می‌داند و ستم را مورد نکوهش قرار می‌دهد و بر پیامبر و اهل‌بیت آن حضرت در تمام دعاها مکررا درود می‌فرستد. بدین‌سان امام در بحران‌های بی‌نظیری قرار گرفت و با روش‌های عالی توانست دوره محنت و رنج بی‌نظیر را سپری کند و نهضت عاشورا و دستاوردهای آن را به نسل‌های بعدازخود بسپاردوپس از آن حضرت فرزندش، امام باقر(ع) با فرصت مناسب‌تر از آن حضرت با محوریت بیشتر این اندیشه را وسعت داد. از این روی هر چه از زمان آن فاصله گرفتیم، مجالس عزاداری امام با رونق بی‌نظیر برگزار شد که به‌عنوان بهترین احیاگرارزش‌های اسلامی تلقی می‌شود تا جایی که عاشورا، نهضتی است که غیرمسلمانان برای رهایی از یوغ استعمار ازآن الگومی‌گیرند.مثلا امروز درغزه همچون کربلا شرف و آزادگی درمقابل ظلم و ستم بی‌نظیر تاریخ مقاومت می‌کند.زنان غزه که شاهد قتل‌عام عزیزان خود هستند صبر نموده‌اند الگوی مقاومت‌شان زینب(س) است ومردان‌راالگویی چون علی‌بن‌الحسین(ع)است وبه‌سخنان علی‌بن‌الحسین اکبراستنادمی‌کنند و...تا دراین جهادبه پیروزی نهایی نایل‌شوند.
اگر روشنگری خبیر و ناقدی بصیر و مفسری بی‌نظیر چون سیدناومولاناسجاد(ع)، چون بانو زینب(س) نبود از کربلا چه داشتیم؟
اول دقت کنیم به مدیریت بنیان‌گذارنهضت کربلا.دوم به مدیریت ادامه‌دهندگان آرمان‌های نهضت بیندیشیم.امام مدیر،شرایط و زمینه‌هایی را در‌نظر می‌گیرد تا موقع بحران وقتی بحران درجامعه، اندیشه یا به گروهی حاکم شدکه طرفدار مکتب‌اند،به سلامت عبور کند؛ خصوصا مجموعه‌ای که حامل پیام بزرگی برای تمام انسان‌ها‌ست.
مدیریت نهضت از عصر عاشورا برعهده شخص امام سوم(ع) و بانو زینب(س) است؟
مدیر بنیان‌گذار البته خواهری دارد که مراقب اوضاع و جانشین مدیر است تا مقطعی همه امور را این بانو در کنار برادر تا قتلگاه می‌بیند و مدیریت را از برادر در سخت‌ترین بحران نهضت فرا می‌گیرد و به‌خوبی درمی‌یابد که باید این خون‌های ریخته شده حفظ و روشنگری شود که برای چه ارزشی و چه آرمانی ریخته شدند. در اینجا پای مدیریت یک زن به‌عنوان قهرمان مدیریت و شرف به میان می‌آید تا جوامع بشری دریابند که در نهضت عاشورا و مکتب حسینی، نقش مدیریتی یک بانو نیز در میان بوده و نهضتی است که بانوان نیز در آن سهیم هستند؛ این از ویژگی‌های یک جنبش کامل اجتماعی، دینی است که مرد‌محور نیست و به زن نیز بها می‌دهد و حضور او را می‌طلبد؛ لذا روشن است که پیام‌آوران کربلا برای انسان‌ها،پیام آزادی از قید طواغیت وفراعین و پیام عزت و آزادگی و پیام شهادت با عزت در مقابل زندگی ذلت و خفت‌بار و پیام پیروزی خون بر شمشیر را آوردند، در بحرانی ترین لحظه‌ها این پیام‌ها به بهترین و رساترین فریادها در گوش تمام اهل تاریخ طنین‌انداز شد و صدای کیست مرا یاری کند؟ را آزادگان و شرافتمندان تاریخ انسانیت لبیک گفته و خواهند گفت و به این سبب هرگز هیچ زور و سلطه‌ای را از مستکبران پذیرا نخواهند شد! در این مدیریت ادامه‌دار نهضت که عاشورا یک فصل از آن است درس‌های زیادی وجود دارد که می‌توان در جای خود، آنها را فرا گرفت. اما فصل دوم بعد از عصر عاشورا شروع می‌شود؛ امام سجاد(ع)و عمه‌اش زینب(س)و اهل بیت امام حسین(ع) با حفظ پیام‌های نهضت مواجه هستند و باید دقت کرد که چگونه با بحران بی‌نظیر تاریخ بشریت رویارو شدند و توانستند این پیام‌ها را به انسانیت برسانند.
دراین مقطع بحرانی مدیرانی لازم است که از این بحران‌های سخت، مکتب راعبوردهند!
مدیریت چنین بحرانی با درایتی امکان‌پذیر است که صبر، سعه‌صدر، شجاعت و... پیامبران بزرگ الهی چون نوح، ابراهیم، ایوب، موسی، عیسی و محمد صلوات ا...علیهم اجمعین ـ دراومتجلی و نمایان است یعنی امام سجاد ـ علیه‌السلام ـ به‌راستی وارث انبیای الهی است که دین الهی را از بحرانی‌ترین لحظه‌های تاریخ به سلامت گذراند و روح حیات انسانیت و انسان را که رمز قیام عاشورا بود به قلب و دل و انسان‌ها دمید و برای همیشه تاریخ زنده گرداند. بدون تردید اگر مدیری همچون امام سجاد(ع) و حضرت زینب(س) پس از شهادت امام حسین(ع) وجود نداشت؛ طغیانگران و مستکبران، پیروز تاریخ بودند و هیچ‌کس در مقابل ظلم و ستم فرعون‌های زمانه قدرت نفس کشیدن نداشت، امام حسین(ع) با فدا کردن خود، این درس را در مدرسه عاشورا به امام سجاد(ع) و خواهرش زینب(س) می‌آموزد و ایشان هم در مدرسه السیاره اسارت کوفه و شام در مقابل فرعون زمانش با شجاعت به همگان آموختند و بدون کوچک‌ترین واهمه آنها را به قبول شکست وادار کردند.
ازاین رهگذر،«انسانیت»آموخت که مقاومت وایستادگی دربرابرمستکبران برای‌مظلوم پیروزی وبرای ظالم خفت‌وخواری درپی‌دارد؟
امام علی‌بن الحسین زین‌العابدین(ع) با انواع بحران‌ها و تدابیر از نزدیک آشنایی داشت و مشکلات بسیاری را که در دوره حیاتش با جد و عمو و پدرش(علیهم‌السلام) برای جامعه اسلام به وجود آمد، می‌شناخت و با جریان‌های سیاسی و اجتماعی مدینه و کوفه و شام و دیگر مناطق جهان اسلام آشنا بود. آن حضرت در حادثه عاشورای سال 61 (هـ.ق) حدود 23 سال داشته و دارای همسر و فرزندانی بود. در مسیر اسارت با عمه‌شان جهاد تبیین را به عهده دارند و اهداف و غایت قیام را در خطبه‌های خود ترسیم و صریحا فرمودند؛ امام حسین(ع) به خواهرش فرمود فرزندم علی پس از من امام واجب‌الاطاعه است، به دیگر اهل بیت خود فرمود که از او اطاعت کنید. امام در آخرین لحظات تمام آنچه را که برای امامت نیاز است، به امام سجاد(ع) در حضور عمه و دیگر افراد کاروان سپرد. بنابراین راهی که امام حسین(ع) با درایت کامل آغاز و مدیریت کرد، راهی پایدار و مستمر بود که امام سجاد(ع) باید آن را ادامه بدهد. این قضیه از ابتدای راه روشن بود و امام سجاد(ع) برای استمرار و رهبری نهضت بزرگ کاملا آماده بود و از قبل برنامه‌هایی که پدر بزرگوارش ترتیب داده بود، همه را می‌شناخت و مو‌به‌مو اجرا کرد. در تأسیس نهضت عاشورا مدیریت بسیار قوی از سوی امام حسین(ع) اعمال شد، به گونه‌ای که تعداد سپاه و اعضای آن همه افرادی ویژه و خاص بودند، اخلاصی که امام در راه خدا داشت با مدیریت امام در تک‌تک اعضای سپاه امام از کودک تا پیرترین عضو مشاهده می‌شود، این یک مدیریت معنوی بی‌نظیر است، اخلاصی که امام دارد، حبیب دارد و سرباز خردسال امام نیز دارد.
نظمی که در نهضت عاشورا و پیشبردش با آن انسجام و وحدت وجود دارد، در کمتر مجموعه‌ای یافت می‌شود.
همین نظم در مدیریت بود که آن گروه اندک وقتی با سپاه عظیم روبه‌رو شدند، خود را نباختند، استواری و ایمان راسخ در تک‌تک اعضای سپاه امام واقعا بی‌نظیر و یک الگوی کامل برای نهضت‌های الهی واسلامی است؛ مدیریت و نظمی بی‌نظیر بر مجموعه حاکم است که تا روز عاشورا یعنی پایان فصل نخست نهضت بر اساس برنامه همه امور طبق مدیریت الهی امام ادامه دارد.
سپاه دشمن از روحیه آن حضرت در عصر عاشورا گزارش داده که هرگز او را با تنهایی‌اش شکست‌پذیر ندیدیم.
بله، با این‌که تمام یارانش درخون غلتیده بودند، هرچه بلا بیشتر می‌شد، چهره‌اش نورانی‌تر می‌شد. وقتی شب عاشورا امام با تک‌تک یاران خود صحبت کرد وفرمود شما آزادهستید بروید،زهیر بن قین برخاست وعرض کرد اگر هزار مرتبه زنده شوم و مرا در دفاع از تو و در راه هدف تو قطعه‌قطعه کنند، دست از یاری‌ات برنمی‌دارم.همین زهیر چند روز پیش ازاین دوست نداشت درمجاورت خیام امام خیمه بزند و ازکاروان حضرت دوری می‌کرد اما درایت ومدیریت امام ازهمان زهیر بن قین مردی ساخته که چنین عاشقانه در راه او اظهار محبت می‌کند.
شیخ مفید می‌نویسد همه یاران آن حضرت چنین گفتند!
امام زین‌العابدین(ع) می‌فرماید: در این شب(عاشورا) من مریض بودم [به خاطر زخمی که در تمرین نظامی برداشتند و عفونت کرد و تب بر ایشان عارض شد] عمه‌ام زینب از من پرستاری می‌کرد. پدرم در گوشه‌ای نشسته بود و جنگ‌افزار خود را آماده و این شعر را زمزمه می‌کرد: یادهر اف لک من خلیل / کم لک بالاشراق والاصیل (ای روزگار دوستی‌ات پایدار نیست /با دوست غیردشمنی‌ات هیچ کار نیست) من منظور پدرم را متوجه شدم، بغض کردم اما ساکت شدم، ولی عمه‌ام زینب بی‌تاب شد که پدرم او را دلداری داد و توصیه به صبر کرد.امام خواهران وسایر اعضای اهل‌بیت رابه صبرواستقامت وشجاعت وتحمل مصائب سفارش کرد.پس ازاین توصیه هیچ‌یک از آنها بی‌تابی نکردند وعملی دون‌شأن ازآنها دیده نشد(نمونه‌ای درخشان درمدیریت).یا حر‌بن ریاحی که فرمانده اولین دسته از سپاه کوفه بود و برای دستگیری امام مأموریت داشت،مدیریت و برخورد شایسته امام، او را به اندیشه واداشت. امام با رفتار خودسعی کردآنهارا به راه روشن هدایت کند، ازدشمن با گشاده‌رویی وبا آب پذیرایی کردوحرپس از تفکر به خیل کاروان امام پیوست.
بنابراین نقش مدیریت در نهضت عاشورا و تأسیس آن مکتب بی‌نظیر، کاملا برجسته است؟
مدیریت امام مجموعه‌ای منسجم، همدل وهماهنگ به وجود آورد که اساس یک نهضت است.همه در پیروی از پیشوای خود یکدل بودند و همه پیمان جان بسته بودند که با همان هدف تا پای جان از او دفاع کنند. یکی از یاران امام سینه خود را سپر کرد تا امام نماز به پا دارد. مدیریت امام انسان‌ساز بود و نهضت عاشورا بر پایه این مدیریت تأسیس شد.امام حسین(ع) برای ادامه نهضت خود چنان که در تأسیس، مدیریت شایسته‌ای اعمال کرد، برای استمرار و پایداری و انتقال آثار و حفظ آنها و تبیین و بازگو کردن بدون تحریف آن می‌دانست نیاز به مدیری است که در شرایط بحرانی پس از تأسیس به صیانت و اداره آن اقدام کند و از آن پاسداری کند.
مدیری که بتواند از بحرانی‌ترین شرایط، نهضت را عبور دهد و با حفظ شعارها و پیام‌های آن به آیندگان منتقل کند چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد؟ از ویژگی‌های امام سجاد(ع) و کارکرد آن در مدیریت بحران بیاغازید؟
مدیر هر مجموعه وهر اندیشه‌ای بایستی ویژگی‌های ممتازی داشته باشد تا مجموعه را به هدف غایی و عالی با بهترین روش‌ها هدایت کند.امام سجاد(ع) با درایتی که از خود در نهضت عاشورا و پس از آن نشان داد،روشن کرد شخصیت ممتاز آن حضرت چه یگانه است. در نهضت امام حسین(ع) دو گروه با دو وظیفه خاص نقش آفریدند.گروه اول(امام و یاران شهیدش)که تأسیس نهضت عاشورا را به عهده داشتند وباخون سرخ خوداسلام ناب محمدی(ص)راازاسلام غیر ناب که سازشکاران وقدرت طلبان وخلفای اموی و عباسی و…مدعی آن بودند، متمایز کردند.
وظیفه و نقش گروه دوم با مدیریت امام زین‌العابدین( ع) و حضرت زینب (س) که پس از شهادت امام حسین آغاز شد؟
این دوره بسیار حساس وسخت ودرطول تاریخ اسلام دوره‌ای بسیار پرآشوب و مشقت‌بار برای پیروان اهل‌بیت بود. اوضاع اجتماعی بسیار آشفته و آشوب زده اوضاع سیاسی نیز در بحران کامل قرارداشت. انواع منکرات در جوامع اسلامی و شهرهای اسلامی به تقلید از بنی‌‌امیه رواج یافته بود.دین اسلام باتمام دسیسه‌ها ازدرون وبیرون مورد تهاجم قرارگرفت. ابوالفرج اصفهانی به گوشه‌هایی از انحرافات اجتماعی این دوره اشاره می‌کند و مسعودی در مروج الذهب به فسق و فجور دوره حکومت یزید تصریح کرده. مدیری که باید از این بحران‌های سخت، نهضتی تازه تأسیس را به سلامت عبور دهد، امام زین‌العابدین همچنین حضرت زینب هستند با این ویژگی‌ها: در متن نهضت قرار دارند و از نزدیک شاهد وقایع پیدایش نهضت الهی هستند. مقبولیت عمومی دارند، همه امت اسلام ایشان را قبول دارند و آن حضرت را به القابی نظیر:العدل، امام الامه، قدوه الزاهدین،سید المتقین، الامین و…لقب داده‌اند.دکتر شهیدی معتقد است این القاب را مردم عادی به آن حضرت داده‌اند، یعنی افرادی که نه شیعه بودند و نه به عصمت و امامت آن حضرت عقیده داشتند. هر یک از این لقب‌ها نشان‌دهنده مرتبه‌ای از کمال نفس ودرجاتی ازایمان و اخلاص آن حضرت و اعتماد مردم به آن حضرت بود.محمدابن سعد درکتاب مشهورطبقات درباره امام سجاد(ع) می‌نویسد:علی بن الحسین عالی مرتبه و پرهیزکارترین و بلندمرتبه‌ترین فردی است که از پیامبر(ص) روایت می‌کند…زُهری (اویکی از دانشمندان بزرگ اهل سنت است و درباری اموی که معاصر امام سجاد بود) گفته علی بن الحسین فقیه‌ترین و داناترین فرد روزگار است و بیش ازهمه بر گردن من حق و منت دارد. عابد و زاهدی بی‌نظیر درعصر خود که تمام علمای اسلام به این ویژگی آن حضرت اعتراف دارند و دربرابر آن حضرت خاضع و خاشعند. اعلمیت (دانایی و علم) امام سجاد(ع) برای دوست و دشمن اثبات شده است وهیچ کس منکر فضایل علمی حضرت نیست و نمی‌تواند باشد. جمیع اوصاف وویژگی‌هایی که رسول خدا(ص)وجانشینان راستین آن حضرت داشتند درآن حضرت به زیباترین ونیکوترین صورت‌ها نمایان بود،همین تجلی اوصاف بودکه مقبولیت عمومی وهیبتی خاص ازحضرت متجلی ساخته بود.وقتی مسلم بن عقبه حضرت را احضار کرد، به سبب خشمی که از او وخاندانش در دل داشت قصد کشتن حضرت را کرد. وقتی امام سجاد (ع) وارد شد، مسلم با دیدن امام به لرزه افتاد ودرمقابل امام ازجای خود برخاست بااحترام امام را درکنارش جای داد.شکوه امام درحج اما عبدالملک را به حیرت واداشت. فرزدق در همان لحظه با چکامه‌ای بداهه، ایشان را ستود.
بحرانی‌ترین دوران
دوره امام سجاد(ع) بحرانی‌ترین دوره اسلام است که حاکمانی چون یزید، مروان،عبدالملک و ولید و سلیمان حکومت راندند. هیچ‌یک از آنها از فضل و انسانیت اندک بهره نداشتند، پست‌ترین عرب بودند، بدعت‌های فراوانی در دوره آنها بر جامعه اسلامی تحمیل شد و خنیاگری و ترویج لهو و لعب و انواع مفاسد توسط حاکمان اموی، اسلام را در معرض انحرافی دیگر قرار داد. امام علی‌بن‌الحسین نیمه دوم زندگانی خود را در چنین فضایی گذراند، از یک‌سو زیر مراقبت مأموران شام که مبادا از آل‌علی و خاندان او نامی به نیکی برده شود. چنان در این کار سخت می‌گرفتند که امام می‌فرماید: در مکه و مدینه 20 نفر نیست که ما را دوست بدارد. امام در صحیفه با بیزاری از کردار و گفتار زشت مردم آن روز و پناه‌بردن به خدا از آنچه می‌بیند و می‌شنود راه درست را در پرتو تربیت دین و قرآن و پاکیزه‌ساختن جان‌ها از آلایش می‌داند و ستم را مورد نکوهش قرار می‌دهد و بر پیامبر و اهل‌بیت آن حضرت در تمام دعاها مکررا درود می‌فرستد. بدین‌سان امام در بحران‌های بی‌نظیری قرار گرفت و با روش‌های عالی توانست دوره محنت و رنج بی‌نظیر را سپری کند و نهضت عاشورا و دستاوردهای آن را به نسل‌های بعدازخود بسپاردوپس از آن حضرت فرزندش، امام باقر(ع) با فرصت مناسب‌تر از آن حضرت با محوریت بیشتر این اندیشه را وسعت داد. از این روی هر چه از زمان آن فاصله گرفتیم، مجالس عزاداری امام با رونق بی‌نظیر برگزار شد که به‌عنوان بهترین احیاگرارزش‌های اسلامی تلقی می‌شود تا جایی که عاشورا، نهضتی است که غیرمسلمانان برای رهایی از یوغ استعمار ازآن الگومی‌گیرند.مثلا امروز درغزه همچون کربلا شرف و آزادگی درمقابل ظلم و ستم بی‌نظیر تاریخ مقاومت می‌کند.زنان غزه که شاهد قتل‌عام عزیزان خود هستند صبر نموده‌اند الگوی مقاومت‌شان زینب(س) است ومردان‌راالگویی چون علی‌بن‌الحسین(ع)است وبه‌سخنان علی‌بن‌الحسین اکبراستنادمی‌کنند و...تا دراین جهادبه پیروزی نهایی نایل‌شوند.
علی مظاهری - گروه رسانه