printlogo


گونه‌های مهاجم و تهدیدها
ورود گونه‌های گیاهی و جانوری به محیط‌زیست یک ناحیه یا کشور در حالی‌که قبلا بومی آنجا نبوده باشد، می‌تواند موجب بر هم زدن تعادل بوم‌سازگان‌های محیط‌زیست شود. پس این پدیده‌ها با خسارات زیست‌محیطی و اقتصادی قابل‌توجهی همراه هستند. کشور ما نیز از چند دهه گذشته تاکنون در نواحی مختلف و انواع محیط‌های خشکی و آبی، در معرض ورود و میزبانی انواع مختلفی از این مهمانان دردسرساز بوده است.

از نمونه‌های خشکی‌زی این گونه‌های مهاجم می‌توان به ورود راکون به‌عنوان پستانداری همه چیز خوار به استان‌های شمالی و برخی استان‌های دیگر ایران اشاره کرد یا ورود میمون رزوس به جنگل‌های گیلان و مازندران به‌واسطه قاچاق این نوع میمون به داخل کشور و خرید آن از سوی برخی از مردم.اما در محیط‌های آبی، ورود سنبل آبی و نیز سرخس آبی آزولا، از نمونه‌های مهم تهاجم گونه‌های غیر‌بومی به محیط‌های آبی ما به‌ویژه تالاب انزلی بوده که به علت ایجاد پوششی متراکم در سطح آب، مانع رسیدن نور خورشید به محیط‌های آبی شده و رشد سایر زیستمندان حیاتی این محیط‌ها را مختل می‌کند. نمونه دیگر از این اتفاق ورود ماهی تیلاپیا به آب‌های کشور است که به‌واسطه حضور گسترده و فراوانی بالا در همه رودخانه‌ها و تالاب‌های خوزستان به‌خصوص تالاب شادگان، به‌عنوان یکی از تهدیدات زیستی استان خوزستان شناخته شده‌است. همچنین ورود ماهی پیرانا به‌عنوان نوعی ماهی شکارچی و گوشتخوار به محیط‌های آبی کشور که به‌واسطه خرید مردم جهت نگهداری در آکواریوم‌ها و سپس رهاسازی در محیط‌زیست اتفاق افتاده و به‌شدت تعادل محیط‌زیست آبی را مختل کرده است.برخی اتفاقات مهم درتهاجم زیستی گونه‌های غیربومی، مربوط به محیط‌های دریایی بود که عمدتا با تخلیه آب توازن کشتی‌ها در آب‌های منطقه‌ای ما با همراهی سایر فعالیت‌های انسانی صورت گرفته که از نمونه‌های شاخص آن می‌توان به شانه‌دار مهاجم دریای خزر و کشند قرمز خلیج‌فارس ناشی از ورود گونه‌ای از جلبک‌های تک‌سلولی اشاره کرد. ورود مرجان‌های نرم زوآنتیده به آبسنگ‌های مرجانی خلیج‌فارس در سال‌های گذشته، از عوامل تشدید بحران‌های این بوم‌سازگان‌های ارزشمند بوده است. علاوه بر اینها در چند سال اخیر، حضور گونه‌های مهاجم و غیربومی از گروه‌های جانوری بی‌مهره مختلفی نظیر برخی کشتی چسب‌ها و خزه شکلان (بریوزوآ) در پژوهش‌های مربوطه مشاهده و گزارش شده است. حضور یک گونه خرچنگ غیربومی و مهاجم در دریای خزر و نیز برخی خرچنگ‌ها و جلبک‌ها در خلیج‌فارس و دریای عمان نیز از اتفاقاتی در این زمینه بوده که در سال‌های اخیر شاهد آن بوده‌ایم.
اینها تنها مثال‌هایی از تهدیدات گونه‌های مهاجم در طبیعت کشور ما در چند دهه اخیر بوده که به خسارات زیست‌محیطی و اقتصادی قابل‌توجهی منجر شده و موارد متعدد دیگری نیز بوده یا در حال رخ دادن هستند. مروری بر مجموعه اتفاقاتی که در زمینه گونه‌های مهاجم و غیر‌بومی در محیط‌های مختلف طبیعت کشور ما رخ داده، بیش از پیش نیاز ضروری به اولویت‌‌بندی برای اطلاع‌‌رسانی، شناخت ظرفیت گسترش آنها و در نتیجه، تصمیم‌‌گیری برای نظارت و مدیریت هدفمند در منطقه برای جلوگیری از تهاجمات زیستی جدید و کنترل گونه‌‌های موجود را مشخص می‌کند.

​​​​​​​دکتر محمد‌مهدی زمانی‌جمشیدی / پژوهشگر زیست‌شناسی دریا