درآمدی بر تبارشناسی یهودیان آذربایجانی در اسرائیل
ارتباط وثیق بین اسرائیل و آذربایجان، ریشه‌های تاریخی دارد.تعداد پرشماری در جمهوری آذربایجان را جامعه یهودیانی تشکیل می‌دهند که دوهزارسال در این سرزمین زیسته‌اند. اکنون حدود ۱۴۰هزارنفر از این یهودیان آذربایجانی،در اسرائیل زندگی می‌کنند.
این پرسش مطرح است که بن‌مایه تمایلات جمهوری آذربایجان به اسرائیل کجاست؟چرا باوجود اعتقادات مذهبی و زبان مشترک با آذربایجانِ ایران، این کشور طی سه دهه اخیر به‌سمت اسرائیل متمایل شده است؟ یادداشت زیر، وجود کانون قوی یهودیان اسرائیلی- آذربایجانی را در این کشور روشن می‌کند.
یهودیان‌کوهستان(Mountain Jews)، یهودیان‌قفقاز(Caucasus Jews Kavkazi Jews)،داغلی (کوهی)، داغ‌جوودی، و جوهوری (Juhuro, Juvuro, Juhuri, Juwuri, Juhurim)، مردمی اصالتاً ایرانی‌تبار هستند که آیین یهود را پذیرفتند و در سده‌های ابتدایی میلاد مسیح به سرزمین جمهوری آذربایجان کوچیده و در آن‌جا سکنی گزیدند. این قوم به گویشی نزدیک به فارسی (Judeo-Tat (Juhuri) سخن می‌گویند و گاهی رسم‌الخط «فارسیهود» (رسم‌الخط یهودی برای گفتار فارسی) را در نوشتار به‌کار می‌برده‌اند. این طایفه را با قوم تات نزدیک دانسته‌اند، البته ظاهراً علی‌رغم اختلاط فرهنگی، احتمالاً این طایفه، از بنیان با تات‌ها متفاوت هستند.طی سال‌های اخیر، بخش اعظم این جامعه به فلسطین اشغالی و همچنین آمریکا مهاجرت کرده‌اند؛ به‌طوری‌که اکنون تنها بین ۲۲تا۵۰هزارنفر در آذربایجان باقی مانده‌اند و بین۱۰تا۴۰هزارنفر درآمریکا زندگی می‌کنند؛ همچنین تعداد کمی در حد چندصدنفر نیز در روسیه و اتریش و کشور‌های دیگرساکن هستند.تعداد مهاجران اسرائیلی که خودشان یا پدرانشان از کشور آذربایجان به این کشور جعلی رفته‌اندرابین۱۰۰تا۱۴۰هزارنفر می‌دانند.در جمهوری آذربایجان سه جامعه یهودی وجود دارد: یهودیان کوهستان که عمدتاً در قیرمیزی قصبه (کراسنایا اسلوبودا) و باکو زندگی می‌کنند؛ یهودیان اشکنازی کوهستان، که عمدتاً در باکو و سومغایت ساکن هستند، و یهودیان گرجی که در مرز با گرجستان زندگی می‌کنند. سفیر سابق اسرائیل در آذربایجان، دان استاو (۲۰۱۵-۲۰۱۹) در یکی از مصاحبه‌های خود خاطر‌نشان کرد:«آذربایجان و اسرائیل، اهمیت جوامع یهودی را درک می‌کنند. یهودیان آذربایجان یک نمونه زنده از میهن‌پرستان اسرائیل هستند، که در‌عین حال عاشق وطن خود آذربایجان هستند.درکشور ما یهودیان زیادی وجود دارند که ازکشور‌های عربی فرارکرده‌اند. بومیان آذربایجان از این نظر که آنها از سرزمین خود فرار نکرده‌اند،فقط برای پیوستن به برادران خود به اسرائیل نقل مکان کرده‌اند. علاوه‌بر این، آذربایجان نیز برای همیشه در قلب آنها باقی است.» پیش از این‌که شوروی آذربایجان را تصرف کند، یازده کنیسه در آذربایجان وجود داشت. حکومت کمونیستی، این کنیسه‌ها را بست و آیین‌های مذهبی یهود را به تعطیلی کشاند. پس از اضمحلال شوروی، «حیدر علی‌اف» سه کنیسه رابازگرداند وکالج یهودی که توسط شوروی ملی شده بود را مجدداً به جماعت یهودی واگذارکرد.او همچنین به ترمیم ساختمان‌های ویران‌شده‌ی یهودیان آذربایجان پرداخت، چنان‌که تاکنون بازسازی حداقل هفت کنیسه از یازده کنیسه انجام شده است.لطفعلی عسکرزاده اردبیلی(مبدع نظریه فازی ومبنای هوش مصنوعی)وگری کاسپاروف(شطرنج‌باز معروف)، ازتبار یهودیان آذربایجان هستند.بافتار اجتماعی قوی و ریشه‌دار جامعه یهودی در جمهوری آذربایجان، موجب شده اسرائیل و جمهوری آذربایجان حتی پیش از استقلال سیاسی این کشور از شوروی، ارتباطی وثیق و عمیق داشته باشند. پس از فروپاشی شوروی، اسرائیل جزو اولین‌ها بود که این کشور را به رسمیت شناخت و در کمترین زمان سفارت خود در باکو را افتتاح کرد.
بنیامین نتانیاهو در گرامیداشت ربع قرن روابط دیپلماتیک بین اسرائیل و آذربایجان درآوریل۲۰۱۷،در نامه‌ای به الهام علی‌اف نوشت:«اسرائیل مفتخر است که یکی از اولین کشور‌هایی بود که جمهوری آذربایجان را به‌رسمیت شناخت. ربع قرن پس از آن، کشور‌های ماروابط مستحکمی بر‌اساس دوستی واقعی بین مردم یهودی وآذربایجانی ایجاد کرده‌اند. آذربایجان الگویی از هماهنگی بینا‌مذهبی و چندفرهنگی در منطقه‌ای پرازرقابت‌های مذهبی و قومی است.اسرائیل نیزمانند شماچراغ راه ثبات و مدارا درمنطقه‌ای بی‌ثبات است. علی‌رغم چالش‌هایی که با آن روبه‌رو هستیم، هر دو در ایجاد اقتصاد‌های پر رونق و جوامعی پویا، مرفه و صلح‌طلب موفق بوده‌ایم.»
به‌نوشته‌ی نیویورک‌تایمزهمکاری‌های نظامی وامنیتی جدی به‌خصوص علیه ایران،بین باکو و تل‌آویوبرقرار است.حیدر علی‌اف، رئیس‌جمهور وقت آذربایجان، در ملاقات اکتبر۲۰۰۱با ایتان ناه، سفیر وقت اسرائیل، اعلام کرد که دو کشور مواضع یکسانی درمبارزه باتروریسم بین‌المللی دارند.همچنین مؤسسه تحقیقات استکهلم اعلام کردحدود ۷۰درصد از واردات تسلیحات آذربایجان، بین سال‌های ۲۰۱۶تا۲۰۲۰ازمبدأ رژیم صهیونیستی بوده است.بالاتر ازاین،برخی کمپانی‌های اسرائیلی ساخت جنگ‌افزار، درآذربایجان کارخانه احداث‌کرده‌اند،یاحضورفعال دارند.ازجمله می‌توان‌به کمپانی‌های‌صنایع‌جنگ‌افزاری اروناتیکس، صنایع هوافضای دولتی اسرائیل،شرکت ساخت پهپاد البیت‌سیستمز وکمپانی متئورآئرواسپیس اشاره کرد.ارتباطات وثیق و خاص اقتصادی بین جمهوری آذربایجان و کشور جعلی اسرائیل نیز مثال‌زدنی است. تقریباً نیمی از نفت خام اسرائیل، از آذربایجان تامین می‌شود. شهروندانِ تنها کشور‌هایی که درجمهوری آذربایجان، نیازبه روادید ندارند، اهالی ترکیه و اتباع رژیم صهیونیستی هستند. الهام علی‌اف رابطه آذربایجان با رژیم صهیونیستی را به کوه یخ تشبیه کرده و گفته «نُه‌دهم آن زیر سطح است ودیده نمی‌شود.»بنیامین نتانیاهودرسال۲۰۰۹وشیمون پرزدرسال۲۰۱۶درمقام نخست‌وزیر ورئیس‌جمهور رژیم صهیونیستی برای توسعه روابط به آذربایجان سفر‌هایی داشته‌اند. دو نمونه‌ی خاص اقتصادی،کمپانی‌های بیزک و بک‌سل (با سهامداری و مشارکت GTIB اسرائیل) هستند که از۱۹۹۴سهم بزرگی از مخابرات وصنعت ارتباطات همراه آذربایجان را تحت سیطره دارند، و از این طریق بسیاری از مؤلفه‌های کلیدی و مهم امنیتی جمهوری آذربایجان به‌سهولت در دست اسرائیلی‌ها قرار گرفته است.
جمع‌بندی
فعالیت جدی اسرائیل در شمال ارس، این نکته را به ما یادآوری می‌کند که ضعیف‌شدن مرز،ومنطقه‌ی مغان ازحیث اقتصادی، و متعاقب آن، ایجاد نارضایتی و ضعف و شورش‌های سیاسی‌اجتماعی دردشت مغان ایران،بدون تردید هدفی فنی و مطلوب برای اسرائیل خواهد بود.خصوصاً که با دردست‌داشتنِ مطالعات جامع این منطقه از پیش از انقلاب اسلامی، امکان رصد دقیق و ایجاد آرایش مؤثر در منطقه برای صهیونیست‌ها میسر است. بد نیست مسئولان امر تحولات عجیب اقتصادی در این منطقه را که گنج بی‌پایان کشت‌وصنعت را با کمال تعجب و حیرت، به مجموعه‌ای زیان‌ده بدل کرده در این پارادایم پیگیری و بررسی کنند.
یهودیان‌کوهستان(Mountain Jews)، یهودیان‌قفقاز(Caucasus Jews Kavkazi Jews)،داغلی (کوهی)، داغ‌جوودی، و جوهوری (Juhuro, Juvuro, Juhuri, Juwuri, Juhurim)، مردمی اصالتاً ایرانی‌تبار هستند که آیین یهود را پذیرفتند و در سده‌های ابتدایی میلاد مسیح به سرزمین جمهوری آذربایجان کوچیده و در آن‌جا سکنی گزیدند. این قوم به گویشی نزدیک به فارسی (Judeo-Tat (Juhuri) سخن می‌گویند و گاهی رسم‌الخط «فارسیهود» (رسم‌الخط یهودی برای گفتار فارسی) را در نوشتار به‌کار می‌برده‌اند. این طایفه را با قوم تات نزدیک دانسته‌اند، البته ظاهراً علی‌رغم اختلاط فرهنگی، احتمالاً این طایفه، از بنیان با تات‌ها متفاوت هستند.طی سال‌های اخیر، بخش اعظم این جامعه به فلسطین اشغالی و همچنین آمریکا مهاجرت کرده‌اند؛ به‌طوری‌که اکنون تنها بین ۲۲تا۵۰هزارنفر در آذربایجان باقی مانده‌اند و بین۱۰تا۴۰هزارنفر درآمریکا زندگی می‌کنند؛ همچنین تعداد کمی در حد چندصدنفر نیز در روسیه و اتریش و کشور‌های دیگرساکن هستند.تعداد مهاجران اسرائیلی که خودشان یا پدرانشان از کشور آذربایجان به این کشور جعلی رفته‌اندرابین۱۰۰تا۱۴۰هزارنفر می‌دانند.در جمهوری آذربایجان سه جامعه یهودی وجود دارد: یهودیان کوهستان که عمدتاً در قیرمیزی قصبه (کراسنایا اسلوبودا) و باکو زندگی می‌کنند؛ یهودیان اشکنازی کوهستان، که عمدتاً در باکو و سومغایت ساکن هستند، و یهودیان گرجی که در مرز با گرجستان زندگی می‌کنند. سفیر سابق اسرائیل در آذربایجان، دان استاو (۲۰۱۵-۲۰۱۹) در یکی از مصاحبه‌های خود خاطر‌نشان کرد:«آذربایجان و اسرائیل، اهمیت جوامع یهودی را درک می‌کنند. یهودیان آذربایجان یک نمونه زنده از میهن‌پرستان اسرائیل هستند، که در‌عین حال عاشق وطن خود آذربایجان هستند.درکشور ما یهودیان زیادی وجود دارند که ازکشور‌های عربی فرارکرده‌اند. بومیان آذربایجان از این نظر که آنها از سرزمین خود فرار نکرده‌اند،فقط برای پیوستن به برادران خود به اسرائیل نقل مکان کرده‌اند. علاوه‌بر این، آذربایجان نیز برای همیشه در قلب آنها باقی است.» پیش از این‌که شوروی آذربایجان را تصرف کند، یازده کنیسه در آذربایجان وجود داشت. حکومت کمونیستی، این کنیسه‌ها را بست و آیین‌های مذهبی یهود را به تعطیلی کشاند. پس از اضمحلال شوروی، «حیدر علی‌اف» سه کنیسه رابازگرداند وکالج یهودی که توسط شوروی ملی شده بود را مجدداً به جماعت یهودی واگذارکرد.او همچنین به ترمیم ساختمان‌های ویران‌شده‌ی یهودیان آذربایجان پرداخت، چنان‌که تاکنون بازسازی حداقل هفت کنیسه از یازده کنیسه انجام شده است.لطفعلی عسکرزاده اردبیلی(مبدع نظریه فازی ومبنای هوش مصنوعی)وگری کاسپاروف(شطرنج‌باز معروف)، ازتبار یهودیان آذربایجان هستند.بافتار اجتماعی قوی و ریشه‌دار جامعه یهودی در جمهوری آذربایجان، موجب شده اسرائیل و جمهوری آذربایجان حتی پیش از استقلال سیاسی این کشور از شوروی، ارتباطی وثیق و عمیق داشته باشند. پس از فروپاشی شوروی، اسرائیل جزو اولین‌ها بود که این کشور را به رسمیت شناخت و در کمترین زمان سفارت خود در باکو را افتتاح کرد.
بنیامین نتانیاهو در گرامیداشت ربع قرن روابط دیپلماتیک بین اسرائیل و آذربایجان درآوریل۲۰۱۷،در نامه‌ای به الهام علی‌اف نوشت:«اسرائیل مفتخر است که یکی از اولین کشور‌هایی بود که جمهوری آذربایجان را به‌رسمیت شناخت. ربع قرن پس از آن، کشور‌های ماروابط مستحکمی بر‌اساس دوستی واقعی بین مردم یهودی وآذربایجانی ایجاد کرده‌اند. آذربایجان الگویی از هماهنگی بینا‌مذهبی و چندفرهنگی در منطقه‌ای پرازرقابت‌های مذهبی و قومی است.اسرائیل نیزمانند شماچراغ راه ثبات و مدارا درمنطقه‌ای بی‌ثبات است. علی‌رغم چالش‌هایی که با آن روبه‌رو هستیم، هر دو در ایجاد اقتصاد‌های پر رونق و جوامعی پویا، مرفه و صلح‌طلب موفق بوده‌ایم.»
به‌نوشته‌ی نیویورک‌تایمزهمکاری‌های نظامی وامنیتی جدی به‌خصوص علیه ایران،بین باکو و تل‌آویوبرقرار است.حیدر علی‌اف، رئیس‌جمهور وقت آذربایجان، در ملاقات اکتبر۲۰۰۱با ایتان ناه، سفیر وقت اسرائیل، اعلام کرد که دو کشور مواضع یکسانی درمبارزه باتروریسم بین‌المللی دارند.همچنین مؤسسه تحقیقات استکهلم اعلام کردحدود ۷۰درصد از واردات تسلیحات آذربایجان، بین سال‌های ۲۰۱۶تا۲۰۲۰ازمبدأ رژیم صهیونیستی بوده است.بالاتر ازاین،برخی کمپانی‌های اسرائیلی ساخت جنگ‌افزار، درآذربایجان کارخانه احداث‌کرده‌اند،یاحضورفعال دارند.ازجمله می‌توان‌به کمپانی‌های‌صنایع‌جنگ‌افزاری اروناتیکس، صنایع هوافضای دولتی اسرائیل،شرکت ساخت پهپاد البیت‌سیستمز وکمپانی متئورآئرواسپیس اشاره کرد.ارتباطات وثیق و خاص اقتصادی بین جمهوری آذربایجان و کشور جعلی اسرائیل نیز مثال‌زدنی است. تقریباً نیمی از نفت خام اسرائیل، از آذربایجان تامین می‌شود. شهروندانِ تنها کشور‌هایی که درجمهوری آذربایجان، نیازبه روادید ندارند، اهالی ترکیه و اتباع رژیم صهیونیستی هستند. الهام علی‌اف رابطه آذربایجان با رژیم صهیونیستی را به کوه یخ تشبیه کرده و گفته «نُه‌دهم آن زیر سطح است ودیده نمی‌شود.»بنیامین نتانیاهودرسال۲۰۰۹وشیمون پرزدرسال۲۰۱۶درمقام نخست‌وزیر ورئیس‌جمهور رژیم صهیونیستی برای توسعه روابط به آذربایجان سفر‌هایی داشته‌اند. دو نمونه‌ی خاص اقتصادی،کمپانی‌های بیزک و بک‌سل (با سهامداری و مشارکت GTIB اسرائیل) هستند که از۱۹۹۴سهم بزرگی از مخابرات وصنعت ارتباطات همراه آذربایجان را تحت سیطره دارند، و از این طریق بسیاری از مؤلفه‌های کلیدی و مهم امنیتی جمهوری آذربایجان به‌سهولت در دست اسرائیلی‌ها قرار گرفته است.
جمع‌بندی
فعالیت جدی اسرائیل در شمال ارس، این نکته را به ما یادآوری می‌کند که ضعیف‌شدن مرز،ومنطقه‌ی مغان ازحیث اقتصادی، و متعاقب آن، ایجاد نارضایتی و ضعف و شورش‌های سیاسی‌اجتماعی دردشت مغان ایران،بدون تردید هدفی فنی و مطلوب برای اسرائیل خواهد بود.خصوصاً که با دردست‌داشتنِ مطالعات جامع این منطقه از پیش از انقلاب اسلامی، امکان رصد دقیق و ایجاد آرایش مؤثر در منطقه برای صهیونیست‌ها میسر است. بد نیست مسئولان امر تحولات عجیب اقتصادی در این منطقه را که گنج بی‌پایان کشت‌وصنعت را با کمال تعجب و حیرت، به مجموعه‌ای زیان‌ده بدل کرده در این پارادایم پیگیری و بررسی کنند.