جزایر پلاستیکی در دل اقیانوس
۴۱۴ میلیون تكه پلاستیكی كه در مجمع‌الجزایر پرت و دورافتاده اقیانوس هند یافت شده، نشانگر بخش كوچكی از ابعاد فاجعه زباله‌های انسانی
در اقیانوس‌هاست.
دانشمندان علوم دریایی به‌تازگی 977 هزار كفش و ۳۷۳ هزار مسواك را در جزایر كوچك اقیانوس هند موسوم به نارگیل كوچك (Tiny Cocos) یافته‌اند و از آنجا كه كل جمعیت این جزایر به ۶۰۰ نفر محدود می‌شود، به عمق فاجعه‌ای می‌توان پی برد كه به دست انسان در اقیانوس‌ها رقم خورده است. جزایر مذكور بی‌تردید جزو دورافتاده‌ترین خشكی‌های كره زمین هستند، اما متاسفانه پای زباله‌های انسانی به آنجا كشیده شده است.
وضعیت آلودگی پلاستیك در اقیانوس‌ها به اندازه‌ای ناعادلانه است كه حتی جزایر پرت و دورافتاده هم به مكانی ایده‌آل برای جولان حجم عظیم زباله‌های پلاستیكی تبدیل شده‌اند.
دانشمندان در این تحقیق متوجه شده‌اند كه كمیت و عمق زباله‌های دفن‌شده در نزدیكی این سواحل بیش از ده سانتی‌متر است و این میزان ۲۶ برابر بیشتر از زباله‌هایی است كه در سطح دیده می‌شود. این در حالی است كه در تحقیق‌های پیشین فقط زباله‌های سطحی مورد ارزیابی قرار می‌گرفتند و تحقیق اخیر از این منظر توانسته مقیاس فاجعه‌بار تجمع زباله را بهتر نشان دهد.
پلاستیك‌های رها شده در طبیعت چگونه اندازه‌گیری می‌شوند؟
بیشتر مطالعاتی كه روی زباله‌های پلاستیكی انجام شده، زباله‌های بزرگ و قابل رویت را مدنظر قرار داده‌اند، زیرا جمع‌آوری این نوع اقلام آسان‌تر بوده و در عین حال مكان آنها نیز قابل رویت است، اما در مقابل، كار روی زباله‌های میكرو (بسیار ریز) محدودیت‌های خاص خود را دارد، زیرا تشخیص اقلام كوچك كار دشواری است. در تحقیقی كه دانشمندان در سواحل مجمع‌الجزایر پرت و دورافتاده اقیانوس هند انجام داده‌اند، زباله‌های پلاستیكی ماكرو و میكرو بررسی شده‌اند. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد عمق فاجعه به دلیل كمیت برآورد شده، خیلی بزرگ‌تر از چیزی است كه پیشتر تصور می‌شد.
در گذشته مدل‌سازی‌های متعددی انجام شده كه از طریق آنها می‌توان حدسیاتی داشت. از جمله می‌توان به بررسی‌های یك دانشمند اسپانیایی به نام اندرس كوزار كابانیاس (Andres Cozar Cabañas) از دانشگاه كادیس اشاره كرد كه موفق شد نخستین نقشه جهانی از وضعیت زباله‌های شناور اقیانوسی را ارائه كند. مهم‌ترین مشكل در مدیریت زباله‌های پلاستیكی این است كه ابعاد این بحران می‌تواند از صدها متر تا چند میكرون متغیر باشد. زیرا تكه‌های پلاستیكی كوچك نیز به فیبرهای كوچك تبدیل خواهد شد و
در نهایت یا در اعماق ته‌نشین می‌شود یا مورد استفاده آبزیان همه‌چیزخوار و گوشتخوار قرار می‌گیرد. در هر صورت هر قدر میزان اشباع یك محدوده از تكه‌های پلاستیكی بیشتر باشد، احتمال خطر هم بیشتر خواهد بود. برای انجام چنین محاسباتی چند روش وجود دارد، روش اول پایش و بررسی سواحل است، اما در روش دوم دانشمندان از مدل‌سازی‌های رایانه‌ای استفاده می‌كنند كه در آن، اصل بر مبنای نمونه‌هایی است كه پژوهشگران از سواحل، دریاها یا اقیانوس‌ها جمع‌آوری كرده‌اند. روش سوم نیز به نسبت اندكی پیچیده‌تر است و براساس برآورد میزان ورودی زباله به دریاها یا اقیانوس‌ها انجام می‌شود.
با این حال دانشمندان بر این باورند نتایج حاصل از این روش‌ها قطعیت كامل ندارند و نمی‌توانند كل میزان زباله موجود در محیط را به طور دقیق برآورد كنند، اما تخمین‌های حاصله دست‌كم این مزیت را دارد كه می‌تواند برخی پرسش‌ها را پاسخ دهد و نگرانی جدی ایجاد كند. بدیهی است كه اگر این نگرانی ایجاد نشود و وضعیت كنونی ادامه یابد تا چند سال دیگر همه عرصه‌های آبی غرق در زباله خواهد شد و بهداشت محیط به طور جدی در خطر قرار خواهد گرفت. این صحبت‌ها بزرگنمایی نیست، بلكه به مرور تحقیقات انجام شده شاید واقعیت‌ها ملموس‌تر جلوه كند.
تخمین‌ها حاكی از آن است كه در حال حاضر بین ۱۵ تا ۵۱ هزار میلیارد قطعه پلاستیكی در اقیانوس‌های جهان یافت می‌شود و این میزان پلاستیك تقریبا گستره‌ای به وسعت استوا تا دو قطب زمین را اشغال كرده است. صنعت سوخت‌های فسیلی درصدد است میزان تولید پلاستیك را در دهه‌های آتی تا ۴۰ درصد افزایش دهد. بنابراین واقعیت این است كه ما هرچه زودتر به یك دستورالعمل كلی برای مهار اپیدمی آلودگی پلاستیك در جهان نیاز داریم.
اجازه دهید دستاورد یك تحقیق دیگر را در اینجا عنوان كنیم كه می‌تواند ابعاد موضوع را كمی روشن‌تر كند. بررسی‌ها نشان داده هر ماشین لباسشویی طی یك چرخه كامل شست‌وشو، تنها از یك پولیور ساده نزدیك به ۲۰۰۰ فیبر پلی استر بسیار كوچك را كه با چشم قابل رویت نیست، جدا می‌كند. این الیاف كجا می‌رود؟ پاسخ ساده است: الیاف مصنوعی راهی مسیرهای فاضلاب شده و در اكثر موارد هم سفر آنها به آب دریاها و اقیانوس‌ها یا حتی آب‌های زیرزمینی ختم خواهد شد.
آیا این اطلاعات بزرگنمایی شده و اغراق‌آمیز است؟ ای‌كاش این طور بود، اما متاسفانه همه واقعی است!
راه‌حلی وجود دارد؟
متاسفانه اغلب سواحل و عرصه‌های دریایی و اقیانوسی با مشكلات جدی ناشی از آلودگی پلاستیك دست و پنجه نرم می‌كنند. زیرساخت‌هایی نظیر مدیریت پسماند اغلب نمی‌توانند آن‌طور كه باید جلوی این چالش و معضل جدی را بگیرند. حال پرسش اینجاست برای حفاظت از زیستگاه‌ها و بهداشت محیط در برابر فاجعه‌ای كه روز به روز ابعاد آن گسترده‌تر می‌شود، چه كاری می‌توان انجام داد؟ واقعیت این است پاكسازی سطح از زباله‌های پلاستیكی راهكاری است كه نیازمند ماه‌ها مذاكره، زمان، استفاده گسترده از نیروهای كاری و البته صرف هزینه‌های كلان نزدیك به ده‌ها هزار دلار است. با وجود این كاهش حجم این میزان زباله پلاستیكی تنها راهكاری است كه می‌تواند موثر واقع شود. ما باید تا جایی كه می‌توانیم جلوی افزایش این حجم از زباله پلاستیكی را بگیریم زیرا پیشگیری قطعا همیشه بهترین راهكار است.
كارشناسان تاكید می‌كنند راهكارهای بلندمدتی باید هرچه سریع‌تر تعریف شود و انسان‌ها نحوه برخورد و عملكردشان را تغییر دهند. كاهش مصرف و تولید در حال حاضر عملی‌ترین راهكار موجود است. اما مدیریت مؤثر مواد زائد نیز باید در اولویت قرار گیرد.
در روش‌های قدیمی پاكسازی دریاها و اقیانوس‌ها معمولا بر استفاده از قایق‌هایی با تورهای بزرگ تاكید می‌شد. اما مساله اینجاست پلاستیك به آسانی جابه‌جا می‌شود و بخش اعظم آن در تورهای پاكسازی
گیر نمی‌كند. در روش‌های نوین از ابتدا نقش اساسی جریان‌های اقیانوسی و مخصوصا باد را مدنظر قرار می‌دهند. برای مثال در یكی از این روش‌ها از گوی‌ها یا راهنماهای شناور مواج استفاده می‌شود. این گوی‌ها به طور معمول برای نشان دادن راه یا موانع در دریاها كاربرد دارند. اما می‌توان تورهای متصل به این گوی‌ها را همانند یك دایره بزرگ شكل داد كه قطر بخش فوقانی آن زیاد باشد و در مقابل هرچه
به بخش‌های انتهایی و نزدیك بستر دریا نزدیك می‌شود، از قطر آن كاسته شود. به این معنی كه نوعی قیف بزرگ تعبیه شود كه سر آن در روی آب و ته آن نیز در بستر قرار گیرد.
از نظر كارشناسان یكی از مزایای استفاده از چنین روش‌هایی این است كه به بستر آسیبی وارد نمی‌كند و فقط ضایعات را به دام انداخته و آنها را جمع می‌كند. اما در عین حال یك مشكل جدی هم دارد و آن این است كه جابه‌جایی و تحركات جانداران آبزی را در بخش‌های زیرین و نزدیك بستر محدود می‌كند. به هر حال این وظیفه انسان‌هاست كه
هر چه سریع‌تر برای حل این مشكل بزرگ چاره‌ای بیندیشند، زیرا در واقع این انسان‌ها بوده‌اند كه چنین بلایی را بر سر دریا و اقیانوس‌ها آورده‌اند و نفس آنها را تا این حد تنگ كرده‌اند.
منابع: The Guardian، Science Daily و PEW