بعد از آتش‌سوزی در بازار تبریز، زنگ خطر برای دیگر بازارهای قدیمی کشور به صدا درآمده است
طعمه بعدی آتش كدام بازار است؟
حال بازارهای تاریخی كشورمان خوب نیست؛ زنگ خطر برای خیلی‌هایشان به صدا در آمده، خطری كه از سال‌ها قبل روی سرشان سایه كرده و زندگی‌شان را تهدید می‌كند. خطری كه 17 روز پیش خودش را رساند به تبریز، به سرای ایكی قاپیلی، ناغافل زبانه كشید و 125 مغازه را طعمه حریق كرد. خطری كه حالا از شمال غربی كشورمان راهش را كج كرده به سمت مركز، جایی حوالی رشته كوه‌های شیركوه، به شهر یزد و بازار تاریخی‌اش و این‌بار زیر سقف این بازار قدیمی چرخ می‌زند، از در و دیوار حجره‌هایش بالا می‌رود و برای خودش حریف می‌طلبد؛ خطر آتش‌سوزی حالا بازار تاریخی یزد را تهدید می‌كند! این را سیدمصطفی فاطمی، مدیر كل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری یزد به ما می‌گوید.
فاطمی با اشاره به تجمع مغازه‌های قدیمی در قسمت مركزی بازار یزد هشدار می‌دهد: این بازار هنوز به همان شكل قدیم به كارش ادامه می‌دهد و هیچ‌گونه وسایل اطفای حریقی در آن وجود ندارد و به همین دلیل احتمال آتش‌سوزی در این بازار زیاد است.
آن چیزی كه مدیر كل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری یزد را نگران ایمنی این بازار قدیمی كرده سیمكشیهای نا ایمنی است كه گوشه و كنار بازار به چشم می‌خورند. به این سیم كشی‌های جدید و قدیمی كه جابه‌جا روی دیوارهای بازار به چشم می‌خورند اگر تاسیسات مختلف سرمایشی و گرمایشی، كولرهای آبی و گازی را هم اضافه كنیم، به عواملی می‌رسیم كه احتمال وقوع آتش‌سوزی را در این بنای تاریخی باارزش بالا می‌برد.
شاید این سقف هم بریزد
موضوعی كه فاطمی با اشاره به آن می‌گوید: بازار یزد جزو سه بازار بزرگ ایران در دوره صفویه است، اما در طول سال‌هایی كه گذشته به‌‌دلیل تغییراتی كه در ساختار این بازار به وجود آمده و نصب تاسیسات مختلف روی دیوارها و پشت بام‌های قدیمی، به خاطر سنگینی سقف‌ها علاوه بر آتش‌سوزی حتی امكان فروریزش سقف هم وجود دارد.
این هشداری است كه مدیركل میراث یزد می‌گوید به گوش متولیان امر رسانده؛ افرادی كه به گفته او مسؤول رسیدگی به این موضوع هستند. فاطمی در توضیح بیشتر می‌گوید: انتظار ما این است كه یك فكر اساسی برای این موضوع بشود و این موضوع را به گوش هیات امنای بازار و متولیان امر رساندیم، چون ما متولی این بخش یعنی بحث ایمنی آتش‌سوزی نیستیم و بیشتر در بحث مرمت بازار دخالت می‌كنیم.
پس چه كسی مسؤول است؟! جواب این مقام مسؤول به این سوال پیچیده نیست: «قاعدتا مسؤولیت نظارت بر ایمنی ساختمان‌های تجاری و مسكونی در حوزه آتش‌سوزی برعهده سازمان آتش‌نشانی و شهرداری است، تجهیز بازار به وسایل ایمنی و اطفای حریق هم به‌عهده همین سازمان است. در كنار این، هیات امنای بازار كه از خود بازاریان تشكیل شده‌اند باید به این موضوع توجه كنند. البته بازار سنتی یزد، هیات امنای ویژه‌ای ندارد و همان روسای صنوف مختلف در كنارهم هیات امنا را تشكیل داده اند كه به نظرم اینها باید از آتش نشانی مطالبه كنند و خواستار حفظ ایمنی بازار باشند.»
به ما هم ربطی ندارد
با توپی كه مدیركل میراث یزد به زمین آتش نشانی می‌اندازد ما هم سراغ رئیس آتش‌نشانی یزد می‌رویم؛ سراغ سیدعباس میرشمسی كه به ما می‌گوید: سازمان آتش‌نشانی با توجه به اساسنامه‌ای كه دارد و شرح وظایفی كه برایش تعیین شده تنها وظیفه اطفای حریق را دارد.
میرشمسی در توضیح بیشتر می‌گوید: وظیفه سازمان آتش نشانی بعد از اطفای حریق، جلوگیری از هدررفت ثروت‌های ملی درحریق، به اضافه بحث ساخت و تجهیز ایستگاه‌های آتش‌نشانی، بحث آموزشی و پرسنلی و... است و به همین دلیل ما در بحث ایمن‌سازی بازاری كه خودش هیات امنا دارد و افراد دیگری در آن منتفع هستند، ورود نمی‌كنیم.
همه آنها که مسؤولند
رئیس سازمان آتش‌نشانی یزد ادامه می‌دهد: در بحث بازار یزد ما با یك محوطه 15 هكتاری بافت بازار روبه‌رو هستیم كه یكی از این بازارها، بازار زرگرهاست كه اهمیت زیادی دارد، ما بارها خطراتی كه بازار را تهدید می‌كند با متولیان امر یعنی فرمانداری، اتاق اصناف و حتی خود میراث فرهنگی مطرح كردیم، موانع و نواقصی را كه در این زمینه وجود دارد، اعلام كردیم و حتی راهكار هم دادیم.»
میرشمسی در ادامه با تاكید بر این‌كه فرمانداری بالاترین مقام اجرایی شهرستان است و می‌تواند با حكم حكومتی به هیات امنای بازار، بحث ایمنی بازار را به اولویت تبدیل كند، می‌گوید: بازار یزد یك هیات امنا دارد و حفظ ایمنی بدون مشاركت خود مردم و كسبه امكانپذیر نیست. از طرف دیگر اتاق اصناف هم در این موضوع دخیل است، چراكه پروانه كسب اینها را تایید می‌كند و این پروانه درصورتی تایید می‌شود كه مباحث ایمنی در نظر گرفته شده باشد.
رئیس آتش‌نشانی یزد توپ ایمنی را به زمین میراث فرهنگی هم برمی‌گرداند و می‌گوید: همان‌طور كه اگر شهرداری بخواهد در كف بازار یك عملیات عمرانی یا بهسازی انجام بدهد حتما باید از میراث مجوز بگیرد، میراث هم در بحث ایمنی بازار دخیل است.
با تمام این تفاسیر رئیس سازمان آتش‌نشانی یزد هم تاكید می‌كند كه بازار قدیمی این شهر در برابر حوادث مترقبه وضعیت مطلوبی ندارد.
به گفته میرشمسی، مشكل اصلی بازار سنتی یزد هم سیمكشیهای برق است، سیم‌هایی كه به شكل خطرناك و درهم پیچیده روی سقف و دیوارهای بازار دیده كار شده و به مرور زمان هم فرسوده شده و خطر برق گرفتگی و بروز حادثه را بالا برده‌است. رئیس سازمان آتش‌نشانی یزد در ادامه پای سازمان آب و فاضلاب را هم وسط می‌كشد و می‌گوید: در بازار تاریخی یزد سه شیر هیدرانت آب وجود دارد كه كافی نیست و باید بیشتر شود، اما سازمان آب و فاضلاب یزد با ما همكاری نمی‌كند. در حالی كه ما شیر هیدرانت در سازمان داشته اما امكانی برای نصب آنها در بازار نداریم .
بازارهای بی‌دفاع
نیازمند مشاركت جمعی
فهرست بازارهای تاریخی كشورمان فهرست بلندبالایی است؛ از بازار جهانی تبریز گرفته تا بازار وكیل شیراز و بازار اصفهان و ارومیه و كرمان و یزد و قزوین و صد البته بازار بزرگ تهران؛ فضاهایی مسقف با دالان‌های باریك و طولانی و پر از جمعیت. معضل مشترك اغلب این بازارها، علاوه بر سیمكشیهای فرسوده، نامنظم و غیراستاندارد، وجود انواع نرده‌های ثابت فلزی، آذین‌بندی‌ها، انباشتن اجناس بیرون حجره‌ها، كم عرض بودن گذرگاه‌های اصلی و... است؛ مواردی كه وقتی كنار هم قرار می‌گیرد، امكان امدادرسانی را هنگام وقوع سانحه كند می‌كند.
ما این معضل را با محمدحسن طالبیان، معاون میراث فرهنگی كشور در میان می‌گذاریم و او نیز با تایید خطراتی كه در كمین بازارهای تاریخی كشورمان نشده می‌گوید: خطر بیشتر بازارهای سنتی‌ای را كه به مراكز تجاری بزرگ تبدیل شده و بارگزاری بیشتری رویشان انجام شده تهدید می‌كند؛ مثل همان بازار تبریز یا بازار بزرگ تهران، در مرحله بعدی برای مثال بازار یزد و كرمان و شیراز قرار دارند.
معاون میراث فرهنگی كشور در توضیح بیشتر می‌گوید: بین بازارهای تاریخی یك سری بازارها تجارت ملی و جهانی دارند، اینها در اولویت تهدید قرار دارند چون حجم انبار و ورود و خروج كالاها و البته جمعیتی كه هر روز به این بازارها سر می‌زنند بسیار زیاد است. در مرتبه بعدی، بازارهای تاریخی را داریم كه اهمیت تجاری‌شان كمتر است، به همین میزان بارگذاری كمتری رویشان انجام شده و در اولویت‌های بعدی ایمنی قرار دارد.
اصناف و کسبه پای کار نیایند، نمی شود
حالا كه خطر وجود دارد، از بین بردن آن و به‌وجود آوردن شرایط ایمن، وظیفه‌ای است كه به گفته معاون میراث فرهنگی كشور، به‌عهده نهادهای مختلفی گذاشته شده؛ از شهرداری و آتش‌نشانی گرفته تا اداره آب و برق و گاز. طالبیان با اشاره به همین موضوع می‌گوید: در رسیدگی به این كارهای شهری عظیم نهادهای مختلفی باید وارد میدان شوند، اینجا میراث فرهنگی بیشتر یك دستگاهی است كه وظیفه كارشناسی، سیاستگذاری، برنامه‌ریزی و حمایت را به‌عهده دارد.
طالبیان با اعلام این‌كه اكثر بازارهای تاریخی كشور ثبت ملی شده‌اند بر ضرورت حفظ ایمنی آنها تاكید می‌كند و می‌گوید: در مرتبه بعدی خود اصناف و كسبه هم باید مشاركت كنند، چون بالاخره همه اینها از این مغازه‌ها درآمد دارند و منتفع هستند، مثل بازار كرمان كه مردم خودشان هم كمك كردند و بخش زیادی از تاسیسات به زیر زمین انتقال پیدا كرد و ایمنی بازار تا اندازه‌ای تامین شد.
آن چیزی كه مدیر كل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری یزد را نگران ایمنی این بازار قدیمی كرده سیمكشیهای نا ایمنی است كه گوشه و كنار بازار به چشم می‌خورند. به این سیم كشی‌های جدید و قدیمی كه جابه‌جا روی دیوارهای بازار به چشم می‌خورند اگر تاسیسات مختلف سرمایشی و گرمایشی، كولرهای آبی و گازی را هم اضافه كنیم، به عواملی می‌رسیم كه احتمال وقوع آتش‌سوزی را در این بنای تاریخی باارزش بالا می‌برد.
شاید این سقف هم بریزد
موضوعی كه فاطمی با اشاره به آن می‌گوید: بازار یزد جزو سه بازار بزرگ ایران در دوره صفویه است، اما در طول سال‌هایی كه گذشته به‌‌دلیل تغییراتی كه در ساختار این بازار به وجود آمده و نصب تاسیسات مختلف روی دیوارها و پشت بام‌های قدیمی، به خاطر سنگینی سقف‌ها علاوه بر آتش‌سوزی حتی امكان فروریزش سقف هم وجود دارد.
این هشداری است كه مدیركل میراث یزد می‌گوید به گوش متولیان امر رسانده؛ افرادی كه به گفته او مسؤول رسیدگی به این موضوع هستند. فاطمی در توضیح بیشتر می‌گوید: انتظار ما این است كه یك فكر اساسی برای این موضوع بشود و این موضوع را به گوش هیات امنای بازار و متولیان امر رساندیم، چون ما متولی این بخش یعنی بحث ایمنی آتش‌سوزی نیستیم و بیشتر در بحث مرمت بازار دخالت می‌كنیم.
پس چه كسی مسؤول است؟! جواب این مقام مسؤول به این سوال پیچیده نیست: «قاعدتا مسؤولیت نظارت بر ایمنی ساختمان‌های تجاری و مسكونی در حوزه آتش‌سوزی برعهده سازمان آتش‌نشانی و شهرداری است، تجهیز بازار به وسایل ایمنی و اطفای حریق هم به‌عهده همین سازمان است. در كنار این، هیات امنای بازار كه از خود بازاریان تشكیل شده‌اند باید به این موضوع توجه كنند. البته بازار سنتی یزد، هیات امنای ویژه‌ای ندارد و همان روسای صنوف مختلف در كنارهم هیات امنا را تشكیل داده اند كه به نظرم اینها باید از آتش نشانی مطالبه كنند و خواستار حفظ ایمنی بازار باشند.»
به ما هم ربطی ندارد
با توپی كه مدیركل میراث یزد به زمین آتش نشانی می‌اندازد ما هم سراغ رئیس آتش‌نشانی یزد می‌رویم؛ سراغ سیدعباس میرشمسی كه به ما می‌گوید: سازمان آتش‌نشانی با توجه به اساسنامه‌ای كه دارد و شرح وظایفی كه برایش تعیین شده تنها وظیفه اطفای حریق را دارد.
میرشمسی در توضیح بیشتر می‌گوید: وظیفه سازمان آتش نشانی بعد از اطفای حریق، جلوگیری از هدررفت ثروت‌های ملی درحریق، به اضافه بحث ساخت و تجهیز ایستگاه‌های آتش‌نشانی، بحث آموزشی و پرسنلی و... است و به همین دلیل ما در بحث ایمن‌سازی بازاری كه خودش هیات امنا دارد و افراد دیگری در آن منتفع هستند، ورود نمی‌كنیم.
همه آنها که مسؤولند
رئیس سازمان آتش‌نشانی یزد ادامه می‌دهد: در بحث بازار یزد ما با یك محوطه 15 هكتاری بافت بازار روبه‌رو هستیم كه یكی از این بازارها، بازار زرگرهاست كه اهمیت زیادی دارد، ما بارها خطراتی كه بازار را تهدید می‌كند با متولیان امر یعنی فرمانداری، اتاق اصناف و حتی خود میراث فرهنگی مطرح كردیم، موانع و نواقصی را كه در این زمینه وجود دارد، اعلام كردیم و حتی راهكار هم دادیم.»
میرشمسی در ادامه با تاكید بر این‌كه فرمانداری بالاترین مقام اجرایی شهرستان است و می‌تواند با حكم حكومتی به هیات امنای بازار، بحث ایمنی بازار را به اولویت تبدیل كند، می‌گوید: بازار یزد یك هیات امنا دارد و حفظ ایمنی بدون مشاركت خود مردم و كسبه امكانپذیر نیست. از طرف دیگر اتاق اصناف هم در این موضوع دخیل است، چراكه پروانه كسب اینها را تایید می‌كند و این پروانه درصورتی تایید می‌شود كه مباحث ایمنی در نظر گرفته شده باشد.
رئیس آتش‌نشانی یزد توپ ایمنی را به زمین میراث فرهنگی هم برمی‌گرداند و می‌گوید: همان‌طور كه اگر شهرداری بخواهد در كف بازار یك عملیات عمرانی یا بهسازی انجام بدهد حتما باید از میراث مجوز بگیرد، میراث هم در بحث ایمنی بازار دخیل است.
با تمام این تفاسیر رئیس سازمان آتش‌نشانی یزد هم تاكید می‌كند كه بازار قدیمی این شهر در برابر حوادث مترقبه وضعیت مطلوبی ندارد.
به گفته میرشمسی، مشكل اصلی بازار سنتی یزد هم سیمكشیهای برق است، سیم‌هایی كه به شكل خطرناك و درهم پیچیده روی سقف و دیوارهای بازار دیده كار شده و به مرور زمان هم فرسوده شده و خطر برق گرفتگی و بروز حادثه را بالا برده‌است. رئیس سازمان آتش‌نشانی یزد در ادامه پای سازمان آب و فاضلاب را هم وسط می‌كشد و می‌گوید: در بازار تاریخی یزد سه شیر هیدرانت آب وجود دارد كه كافی نیست و باید بیشتر شود، اما سازمان آب و فاضلاب یزد با ما همكاری نمی‌كند. در حالی كه ما شیر هیدرانت در سازمان داشته اما امكانی برای نصب آنها در بازار نداریم .
بازارهای بی‌دفاع
نیازمند مشاركت جمعی
فهرست بازارهای تاریخی كشورمان فهرست بلندبالایی است؛ از بازار جهانی تبریز گرفته تا بازار وكیل شیراز و بازار اصفهان و ارومیه و كرمان و یزد و قزوین و صد البته بازار بزرگ تهران؛ فضاهایی مسقف با دالان‌های باریك و طولانی و پر از جمعیت. معضل مشترك اغلب این بازارها، علاوه بر سیمكشیهای فرسوده، نامنظم و غیراستاندارد، وجود انواع نرده‌های ثابت فلزی، آذین‌بندی‌ها، انباشتن اجناس بیرون حجره‌ها، كم عرض بودن گذرگاه‌های اصلی و... است؛ مواردی كه وقتی كنار هم قرار می‌گیرد، امكان امدادرسانی را هنگام وقوع سانحه كند می‌كند.
ما این معضل را با محمدحسن طالبیان، معاون میراث فرهنگی كشور در میان می‌گذاریم و او نیز با تایید خطراتی كه در كمین بازارهای تاریخی كشورمان نشده می‌گوید: خطر بیشتر بازارهای سنتی‌ای را كه به مراكز تجاری بزرگ تبدیل شده و بارگزاری بیشتری رویشان انجام شده تهدید می‌كند؛ مثل همان بازار تبریز یا بازار بزرگ تهران، در مرحله بعدی برای مثال بازار یزد و كرمان و شیراز قرار دارند.
معاون میراث فرهنگی كشور در توضیح بیشتر می‌گوید: بین بازارهای تاریخی یك سری بازارها تجارت ملی و جهانی دارند، اینها در اولویت تهدید قرار دارند چون حجم انبار و ورود و خروج كالاها و البته جمعیتی كه هر روز به این بازارها سر می‌زنند بسیار زیاد است. در مرتبه بعدی، بازارهای تاریخی را داریم كه اهمیت تجاری‌شان كمتر است، به همین میزان بارگذاری كمتری رویشان انجام شده و در اولویت‌های بعدی ایمنی قرار دارد.
اصناف و کسبه پای کار نیایند، نمی شود
حالا كه خطر وجود دارد، از بین بردن آن و به‌وجود آوردن شرایط ایمن، وظیفه‌ای است كه به گفته معاون میراث فرهنگی كشور، به‌عهده نهادهای مختلفی گذاشته شده؛ از شهرداری و آتش‌نشانی گرفته تا اداره آب و برق و گاز. طالبیان با اشاره به همین موضوع می‌گوید: در رسیدگی به این كارهای شهری عظیم نهادهای مختلفی باید وارد میدان شوند، اینجا میراث فرهنگی بیشتر یك دستگاهی است كه وظیفه كارشناسی، سیاستگذاری، برنامه‌ریزی و حمایت را به‌عهده دارد.
طالبیان با اعلام این‌كه اكثر بازارهای تاریخی كشور ثبت ملی شده‌اند بر ضرورت حفظ ایمنی آنها تاكید می‌كند و می‌گوید: در مرتبه بعدی خود اصناف و كسبه هم باید مشاركت كنند، چون بالاخره همه اینها از این مغازه‌ها درآمد دارند و منتفع هستند، مثل بازار كرمان كه مردم خودشان هم كمك كردند و بخش زیادی از تاسیسات به زیر زمین انتقال پیدا كرد و ایمنی بازار تا اندازه‌ای تامین شد.