بایستههای خوانش تصویری زندگی پیامبران
فیلم ساختن درباره زندگی انبیا همیشه با سخنانی رایج همراه و بر سر زبانها جاری است. نیز همیشه این آثار از یک ناتوانی ماهوی رنج میبرند. ناتوانی حاصل از ناشناختنی بودن انسان معصوم برای انسان غیرمعصوم، وقتی که میخواهد او را به دیگران بشناساند. درحقیقت هر کس پیامبر را با اندازه فهم خود تصویر میکند نه خود آن پیامبر.
سخن تکرارشونده درباره ویژگی تکرارروایت این زندگیها درافواه و کتابهاگوناگون است.کتابهایی که همهجادر دسترس است وموضوع آنها این زندگیهای آینهدارعالم غیب است.عالمی که آنهابا آن تماس دارندوما نداریم،یا موضوعشان، قصص کتابهای آسمانی درباره این پیامبران است که آن هم اززمانی که زبان باز میکنیم به شکلهای گوناگون میشنویم و در خانه، مهدکودک، دبستان و دبیرستان تکرار میشود. برای حل این مشکل مخاطب توقع و تقاضای خوانش نو از کارگردان دارد و به عنوان راهحل، انتظار دمیدن روح تازگی در داستانی است که میلیونها نفر از چند وچون آن باخبرند. درخصوص فیلم ابراهیم حاتمیکیا، «موسی کلیمالله» همچنین مطالبهای ازسوی منتقدان مطرح وحتی فیلم «نوح» دارن آرنوفسکی مثال آورده شده که نسبت به فیلم جان هیوستن «طوفان نوح»، زاویه دید نویی برگزیده و ابتکار و جان روایت تازه، فیلمش را دیدنی کرده است. البته به قیمت تحریف که مسیرش به درد ابراهیم حاتمیکیا نمیخورد و در حقیقت فیلم آرنوفسکی ضد نوح، ضد روایت دینی و ضد واقعیات تاریخ نبوی است.
نکته دیگری که در نقد بیگانه با کتاب حکیم یا دارای ارتباط سطحی با قرآن مجید دیده میشود، پنداشت یکسر غلط درخصوص قصه حضرت موسی(ع) و کلا متن کلامالله است.دوستان قدیمیام که قلبا برای دانش توأم با فروتنیشان احترام صمیمانهای قائلم در نقدی از کلمه spoil استفاده کردند. اسپویل در دو معنای متعدی و لازم به کار میرود و در بیان عمومی ضایع کردن و ضایع شدن، باطل کردن و باطل شدن بهکار میرود اما در سینما و سریالها به معنی لورفتن، دانسته شدن داستان، از پیش است. البته ظاهرا چنین درکی وقتی ما با سطح و لایه صوری و گزارش رخدادها روبهروییم، درست به نظر میرسد. فیلمی درباره حضرت موسی کلیمالله ساخته شده که ماجرایش را همه میدانند. میلیونها نفر آن را قبلا خوانده و شنیدهاند. لیکن این ظاهر مطلب است.
نخست آن که خود قرآن مجید، مجدش در لایههای باطنی آن نهفته است.
دوم آن که قرآن میفرماید که او را مگر مطهرین لمس نمیکنند و حقیقت معنایش در آیات و قصص و معارف و حکمتها همان نیست که ظاهر است. ظاهر آیات را که همگان میخوانند و معنایش آشکار است.
سوم آن که قرآن موجودی زنده است وجاری درزمانها وقرون است ودرهرعصر جلوهای ازداستانش نوبه نو فاش میگردد که با زمان جدید متناسب و هدایتگر و معرفتآموز برای همان زمان نو است. مثلا ما امروز مفهوم تبدیل شدن یهودیت سامری به اسرائیل و به بدتر از فرعون و وعده الهی در باره عذاب عصیان و تبهکاریشان را چون موضوعی نو درک میکنیم. و دهها نکته کلیدی وجود دارد که از تاویل امروزین آیات به دست میآید. اتفاقا یکی از دلایل اعتراضم به حاتمیکیا آن است که چرا بهرغم تاکید مکررم به این وجه قرآنی داستان توجه نکرده و چرا برای کشف زوایای تازه روایت و نگاه نو از ژرفنگری و تعمق قرآنی دست شسته، کار را سرسری گرفته و نقش یک تکنوکرات را به یک هنرمند بهرهمند از معارف ژرف کلام الهی و بواطن ماجرا ترجیح داده است.
چهارم اتفاقا خصوصا در ارتباط با بازخوانی قصص قرآن نقش انس با قرآن بسیار مهم است. زیرا نتیجه انس و خلوص و تزکیه نتیجهاش شنیدن ندای قرآن است. و قرائتکننده قرآن درمییابد که متقابلا و مهمتر، این قرآن است که ما را قرائت میکند و چهرهای نویی از روایت را بر ما آشکار میکند. با ما میگوید چراموسی درصندوق بر آب نیل باید سپرده میشد. کلیمالله بودن او با تبدیل آن تابوت، یعنی صندوق چوبی گهوارهاش به تابوت و صندوق محل نگاهداری الواح و کلام خدا، معنایش چه بوده و آن صندوق الواح چرا غیب شده و چون یکپایان باز داستان حضرت موسی(ع) را به داستان حضرت عیسی (ع) جاری کرده و از طریق او به داستان احمد صلواتالله علیه و آله (حضرت محمد(ص)) گره خورده و...
پنجم، اگر منتقد روشنفکر بیگانه با قرآن قادر به مکاشفه قرآنی وجوه نوی داستان موسی(ع) و درک زوایای نوی پنهان در کلامالله نیست، از فرد مومن انتظار میرود، این ذخیره عظیم معارف غیبی قرآن را در فهم عمیق و نوی قصه آن پیامبر بزرگ بهکار گیرد. داستان حضرت موسی(ع) در اصل پیش پرده رخدادهای آخرالزمانی برای امت محمد(ص) است که متأسفانه با همه هدایت الهی همان راه تباهکاری بنیاسرائیل را ادامه دادند و پند نیاموختند و عذاب طولانی غیبت امام معصوم(عج) و منجی، گریبان آنان را گرفت و...بگذریم.
ذخیره دیگر برای آموختن راههای ممتازنو،احضار یک اثرهنری باستانی به امروز است؛مثلا بازخوانی نوی آثار سوفوکل، ادیپ شاه یا الکترا و....وروایت نوی آن از سوی ژان کوکتو یا سارتر و... در قلمرو نمایش، یا در سینما، احضار داستان مکبث یا شاه لیر یا اتللو و....شکسپیر است، بهوسیله کوروساوا یا کوزینتسف یا گاس ونسنت یا پیتر بروک یا جاستین کرزل و بلاتار و کوئن و رومن پولانسکی و اورسن ولز و... اینها هم درسهای مهمی میتوانست از نظر خلاقیت سبکی و وجه تجربی برای حاتمیکیا در ساخت موسی کلیمالله داشته باشد. از نظر نگاه نو بر یک داستان کهن به او کمککند. یا عبرت بگیرد، نمونه منفی را تکرار نکند و گامی عقبتر از لارنس اولیویه برندارد. خصوصا در شناخت قوم بنیاسرائیل تابع سامری جدید، وقتی نتانیاهوی شیطانپرست و بدتر ازگوساله دراکنون جهان به بدترین فرعون در بیرحمی بدل شده و فیلمی درباره حضرت موسی(ع) میتواند سرشار از برداشتهای شجاعانه نو باشد و نشان دهد چگونه قوم یک پیامبر سجایای بدترین دشمنان آن پیامبر را کسب میکند. چنان که بنیامیه و... و البته بدتر از بنیاسرائیل و بدتر از کفار عمل کردند. این بحث از نظر ابعاد ژرفا بخشیدن به داستان موسی(ع) برای حاتمیکیا میشد، مهم باشد و او با موشکافی آثاری که نمونه موفق بازخوانی متون گذشتهاند و به رده آثار هنری با روایت نو اختصاص دارند، میتوانست با تکیه به انس خود با داستانی که دوستش میداشت،(اگر دوستش میداشت و ارتباطی باطنی با آن داشت) فیلمش را به شاهکار بدل کند. اتحاد قلب ودانش وعزم همیشه در عمل کار سترگ آفریده است. درموسی کلیمالله این شور مکاشفه نو و عمیق وجود ندارد. در بخش پایانی این فصل، با رجوع به وجوهی از این آثار که بهعنوان قرائتهای تازه ثبت شده و به آن در متون اشاره شده ارجاع میدهم تا ملوس شود کار جدی با کار سطحی فرقش چیست.
متن کامل را در جامجم آنلاین بخوانید
احمد میراحسان - نویسنده و منتقد