چگونه مدیریت رفتار و كلام كودك را به دست بگیریم
پدر و مادری زیركانه
نسرین صفری / روان‌شناس بالینی
حرف شنوی، فرمانبرداری و متقاعد كردن كودكان هنری است كه اگر والدین مجهز به آن باشند، مواجهه با بسیاری از دغدغه‌های تربیتی برای آنان سهل و آسان خواهد بود. در این شماره به راهكارهایی اشاره می‌كنیم كه به شما كمك می‌كند بسیار هنرمندانه و زیركانه مدیریت رفتار و كلام كودك خود را در دست بگیرید.
مثبت حرف كنید
هرگاه صراحت و قاطعیت كلام با بیانی مثبت همراه شود قطعا پیامد مساعدی دارد، اما متاسفانه بسیاری از والدین برعكس آن عمل می‌كنند. آنها معمولا درخواست‌ها و انتظارات خود را با جملات و عبارات منفی كه اغلب تهدیدكننده یا با القای حسی منفی توام است، بیان می‌كنند مثلا چند بار به تو بگویم اتاقت را تمیز كن، اگر یك بار دیگر برادرت را هل بدهی، تو را تنبیه می‌كنم و...
وارد شدن به چرخه جملات منفی به سرعت شما و فرزندتان را در بازی نق زدن و جبهه‌گیری قرار می‌دهد و تا مادامی كه همین شیوه را ادامه دهید، نه‌تنها متقاعد كردن فرزندتان دشوار خواهد بود بلكه انتظار فرمانبرداری از آنها نیز امری محال است. بهتر است به جای استفاده از جملات منفی، از جملات مثبت استفاده كنید و همیشه بكوشید به فرزندتان بگویید كه دوست دارید چه كاری انجام دهد نه این‌كه چه كاری انجام ندهد مثلا بگویید: لطفا اتاقت را تمیز كن و وسایل را سرجایش بگذار یا این‌كه بگویید برادرت به كمك تو نیاز دارد، دست او را بگیر و...
دلیل منطقی بیاورید
بسیاری از والدین به اشتباه گمان می‌كنند فرزندشان باید خود به درك درستی از خواسته‌های آنها برسد و اوامر آنها را بی چون و چرا اجرا كند، این در حالی است كه اگر ما علت درخواست مان را با صراحت و به روشنی به فرزندمان توضیح دهیم و بگوییم چرا می‌خواهیم آن كار را انجام دهد، آنگاه به احتمال بیشتری فرزندمان متقاعد به حرف‌شنوی خواهد شد، مثلا اگر می‌خواهید فرزندتان صدای تلویزیون را كم كند، این‌گونه درخواست كنید: ممنون می‌شوم صدای تلویزیون را كمتر كنی چون می‌خواهم با تمركز بیشتری این روزنامه را مطالعه كنم یا به هنگام خرید از او بخواهید: خرید امروز من زیاد است، آیا می‌شود امروز مرا همراهی كنی؟
به كودك حق انتخاب بدهید
برای متقاعد كردن كودك به انجام كاری یا حرف شنوی او بهتر است چند انتخاب پیش روی او قرار دهید و او را به سمتی كه می‌خواهید هدایت كنید مثلا به او بگویید: لباس قرمز مناسب این مجلس است؟ البته می‌توانی لباس آبی‌ت را هم بپوشی؟ اگر انتخاب لباس خاصی مدنظرتان است عبارت تاكیدی كه نشان از جلوه و زیبایی بی نظیر است را به جمله تان اضافه كنید مثلا بگویید: آن لباس صورتی رنگی را كه وقتی می‌پوشی مثل ماه می‌شوی هم می‌توانی انتخاب كنی و... البته برخی از اوقات لازم است برای جلب موافقت كودك سوالاتی از او بپرسید كه به او حق انتخاب را تلقین می‌كند، مثلا وقتی كودك از انجام تكالیف مدرسه‌اش امتناع می‌كند از او سوال كنید چه زمانی می‌خواهی مشق‌هایت را بنویسی؟ الان یا یك ساعت دیگر؟ یا به هنگام استحمام از او بپرسید اول ناخن هایت را می‌گیری یا سرت را می‌شویی؟
كلمه‌های جادویی
عبارات و كلمات مناسب مهم‌ترین ابزارهای قدرتمندی هستند كه باعث افزایش میزان تمایل كودك به حرف شنوی و فرمان برداری می‌شوند. به هنگام گفت‌وگو با كودك سعی كنید خود را به جای فرزندتان بگذارید و با بیان كلماتی «مثل و مانند» خود را آگاه بر اوضاع و احوال درونی كودك نشان دهید، مثلا بگویید: من هم مانند تو می‌دانم كه ترس چقدر هیجان منفی و دردناكی است یا این كه تو هم مثل من متوجه شدی كه شلوغی این اتاق چقدر قدرت تمركز را كاهش می‌دهد یا با بیان عبارت «وقتی كه» دریچه نگاه او را گسترش دهید و كودك را با پیش بردن در لحظات آینده، با عواقب كارها و انتخاب هایش آشنا كنید مثلا بگویید: وقتی تكالیفت را به موقع انجام دهی، خودت متوجه خواهی شد كه می‌توانی با خیال راحت بازی كنی، وقتی كه سلام بدهی و دیگران به تو توجه كنند، می‌بینی كه چقدر جذاب و دوست داشتنی هستی و... استفاده از این دو كلمه به ظاهر ساده، نه تنها عزت نفس فرزندتان را افزایش می‌دهد بلكه به طور ناخودآگاه باعث می‌شود فرزندتان به شنیدن حرف‌های شما تمایل بیشتری داشته باشد.
«نمی‌توانم» سم است
كلمه «نمی‌توانم» با بار منفی همراه آن امكان دستیابی به موفقیت را از بین می‌برد و با نهادینه شدن عدم‌توانایی و قدرت، مانع انگیزه ابراز وجود در كودك می‌شود. برای خارج كردن كودك از این عادت مرضی، كارهایی را كه فرزندتان قادر به انجام آن است برای او پررنگ كنید و در عمل به او نشان دهید كه اگر الان نمی‌تواند كاری را انجام دهد، هرگز به معنای نتوانستن نیست بلكه نیازمند تمرین و ممارست است، مثلا اگر كودك شما خود را ناتوان از انجام تمرین ریاضی می‌بینید این‌گونه به او واكنش نشان دهید: «همان‌طور كه در روزهای نخستین مدرسه نمی‌توانستی قلم را به درستی به دست بگیری امروز هم مانند آن‌روز، چون در جدول ضرب كسب مهارت نكرده‌ای، نمی‌توانی راه حل این مساله را پیدا كنی.» به او توضیح دهید این حالت موقت و گذراست، در ادامه سعی كنید درباره مواردی صحبت كنید كه فرزندتان نسبت به انجام آنها بسیار تواناست؛ كمك كنید ذهنیت فرزندتان درباره توانایی‌هایش مثبت شود.
اعتراضات كودك را به خوبی بشنوید
در برابر اعتراض و شكایت كودك بی‌تفاوت نباشید، حتی وقتی كودك از شدت ناراحتی و خشم مدام غر می‌زند یا به طرق مختلف با بروز عصبانیت خود باعث تكدر خاطرتان می‌شود سعی كنید بر خودتان مسلط باشید و تا می‌توانید با بازخورد مناسب و با استفاده از جملات و عبارت مثبت و رهگشا به او كمك كنید.
مثبت حرف كنید
هرگاه صراحت و قاطعیت كلام با بیانی مثبت همراه شود قطعا پیامد مساعدی دارد، اما متاسفانه بسیاری از والدین برعكس آن عمل می‌كنند. آنها معمولا درخواست‌ها و انتظارات خود را با جملات و عبارات منفی كه اغلب تهدیدكننده یا با القای حسی منفی توام است، بیان می‌كنند مثلا چند بار به تو بگویم اتاقت را تمیز كن، اگر یك بار دیگر برادرت را هل بدهی، تو را تنبیه می‌كنم و...
وارد شدن به چرخه جملات منفی به سرعت شما و فرزندتان را در بازی نق زدن و جبهه‌گیری قرار می‌دهد و تا مادامی كه همین شیوه را ادامه دهید، نه‌تنها متقاعد كردن فرزندتان دشوار خواهد بود بلكه انتظار فرمانبرداری از آنها نیز امری محال است. بهتر است به جای استفاده از جملات منفی، از جملات مثبت استفاده كنید و همیشه بكوشید به فرزندتان بگویید كه دوست دارید چه كاری انجام دهد نه این‌كه چه كاری انجام ندهد مثلا بگویید: لطفا اتاقت را تمیز كن و وسایل را سرجایش بگذار یا این‌كه بگویید برادرت به كمك تو نیاز دارد، دست او را بگیر و...
دلیل منطقی بیاورید
بسیاری از والدین به اشتباه گمان می‌كنند فرزندشان باید خود به درك درستی از خواسته‌های آنها برسد و اوامر آنها را بی چون و چرا اجرا كند، این در حالی است كه اگر ما علت درخواست مان را با صراحت و به روشنی به فرزندمان توضیح دهیم و بگوییم چرا می‌خواهیم آن كار را انجام دهد، آنگاه به احتمال بیشتری فرزندمان متقاعد به حرف‌شنوی خواهد شد، مثلا اگر می‌خواهید فرزندتان صدای تلویزیون را كم كند، این‌گونه درخواست كنید: ممنون می‌شوم صدای تلویزیون را كمتر كنی چون می‌خواهم با تمركز بیشتری این روزنامه را مطالعه كنم یا به هنگام خرید از او بخواهید: خرید امروز من زیاد است، آیا می‌شود امروز مرا همراهی كنی؟
به كودك حق انتخاب بدهید
برای متقاعد كردن كودك به انجام كاری یا حرف شنوی او بهتر است چند انتخاب پیش روی او قرار دهید و او را به سمتی كه می‌خواهید هدایت كنید مثلا به او بگویید: لباس قرمز مناسب این مجلس است؟ البته می‌توانی لباس آبی‌ت را هم بپوشی؟ اگر انتخاب لباس خاصی مدنظرتان است عبارت تاكیدی كه نشان از جلوه و زیبایی بی نظیر است را به جمله تان اضافه كنید مثلا بگویید: آن لباس صورتی رنگی را كه وقتی می‌پوشی مثل ماه می‌شوی هم می‌توانی انتخاب كنی و... البته برخی از اوقات لازم است برای جلب موافقت كودك سوالاتی از او بپرسید كه به او حق انتخاب را تلقین می‌كند، مثلا وقتی كودك از انجام تكالیف مدرسه‌اش امتناع می‌كند از او سوال كنید چه زمانی می‌خواهی مشق‌هایت را بنویسی؟ الان یا یك ساعت دیگر؟ یا به هنگام استحمام از او بپرسید اول ناخن هایت را می‌گیری یا سرت را می‌شویی؟
كلمه‌های جادویی
عبارات و كلمات مناسب مهم‌ترین ابزارهای قدرتمندی هستند كه باعث افزایش میزان تمایل كودك به حرف شنوی و فرمان برداری می‌شوند. به هنگام گفت‌وگو با كودك سعی كنید خود را به جای فرزندتان بگذارید و با بیان كلماتی «مثل و مانند» خود را آگاه بر اوضاع و احوال درونی كودك نشان دهید، مثلا بگویید: من هم مانند تو می‌دانم كه ترس چقدر هیجان منفی و دردناكی است یا این كه تو هم مثل من متوجه شدی كه شلوغی این اتاق چقدر قدرت تمركز را كاهش می‌دهد یا با بیان عبارت «وقتی كه» دریچه نگاه او را گسترش دهید و كودك را با پیش بردن در لحظات آینده، با عواقب كارها و انتخاب هایش آشنا كنید مثلا بگویید: وقتی تكالیفت را به موقع انجام دهی، خودت متوجه خواهی شد كه می‌توانی با خیال راحت بازی كنی، وقتی كه سلام بدهی و دیگران به تو توجه كنند، می‌بینی كه چقدر جذاب و دوست داشتنی هستی و... استفاده از این دو كلمه به ظاهر ساده، نه تنها عزت نفس فرزندتان را افزایش می‌دهد بلكه به طور ناخودآگاه باعث می‌شود فرزندتان به شنیدن حرف‌های شما تمایل بیشتری داشته باشد.
«نمی‌توانم» سم است
كلمه «نمی‌توانم» با بار منفی همراه آن امكان دستیابی به موفقیت را از بین می‌برد و با نهادینه شدن عدم‌توانایی و قدرت، مانع انگیزه ابراز وجود در كودك می‌شود. برای خارج كردن كودك از این عادت مرضی، كارهایی را كه فرزندتان قادر به انجام آن است برای او پررنگ كنید و در عمل به او نشان دهید كه اگر الان نمی‌تواند كاری را انجام دهد، هرگز به معنای نتوانستن نیست بلكه نیازمند تمرین و ممارست است، مثلا اگر كودك شما خود را ناتوان از انجام تمرین ریاضی می‌بینید این‌گونه به او واكنش نشان دهید: «همان‌طور كه در روزهای نخستین مدرسه نمی‌توانستی قلم را به درستی به دست بگیری امروز هم مانند آن‌روز، چون در جدول ضرب كسب مهارت نكرده‌ای، نمی‌توانی راه حل این مساله را پیدا كنی.» به او توضیح دهید این حالت موقت و گذراست، در ادامه سعی كنید درباره مواردی صحبت كنید كه فرزندتان نسبت به انجام آنها بسیار تواناست؛ كمك كنید ذهنیت فرزندتان درباره توانایی‌هایش مثبت شود.
اعتراضات كودك را به خوبی بشنوید
در برابر اعتراض و شكایت كودك بی‌تفاوت نباشید، حتی وقتی كودك از شدت ناراحتی و خشم مدام غر می‌زند یا به طرق مختلف با بروز عصبانیت خود باعث تكدر خاطرتان می‌شود سعی كنید بر خودتان مسلط باشید و تا می‌توانید با بازخورد مناسب و با استفاده از جملات و عبارت مثبت و رهگشا به او كمك كنید.