قهرمانان گمنام طبیعت
وقتی گونه‌های غالب مورچه از اکوسیستم ناپدید شوند، چه اتفاقی می‌افتد؟ یک مطالعه تازه که در مجله Nature Ecology & Evolution منتشر شده است، به بررسی این موضوع پرداخته و نتایج نگران کننده‌ای به‌دست آورده است.
این مطالعه مشترک که توسط تیمی از دانشگاه استرالیای غربی، آژانس ملی علوم استرالیا (CSIRO) و دانشگاه جیمز کوک رهبری می‌شد، نشان داد که از بین رفتن گونه‌های غالب مورچه‌ها به سرعت توسط گونه‌های نادر و کمیاب‌تر جبران می‌شود و سایر گونه‌های مشابه بومی با به عهده گرفتن نقش‌های اضافی به جا مانده از گونه‌های اصلی، به طور موثری جای خالی گونه‌های غالب را پر می‌کنند.
دکتر پیتر ییلز، نویسنده اصلی این مطالعه و متخصص حشره‌شناسی دانشگاه جیمز کوک، گفت: «حشرات در همه جا هستند. برخی افراد این پرسش را مطرح می‌کنند که این گونه‌ها در اکوسیستم‌ها چه می‌کنند؟ تحقیقات نشان می‌دهد که آنها یک افزونگی درونی ایجاد می‌کنند که به اکوسیستم‌ها اجازه می‌دهد شوک‌ها را جذب‌کنند.»
دکتر ییلز اهمیت نقش حشرات را این‌گونه توضیح می‌دهد: «آنها را مانند تکه‌های داربست در نظر بگیرید. یک یا چند مورد را بردارید، سازه همچنان پابرجاست؛ زیرا هر قسمت درجه‌ای از افزونگی را به سایر قسمت‌ها ارائه می‌دهد. اما افزونگی، سیستم‌ها را مقاوم می‌کند. بدون آن، حتی اختلالات کوچک نیز می‌توانند باعث فروپاشی‌های بزرگ شوند.»
اما دکتر ییلز گفت که این مطالعه همچنین نشان داد که احتمالا محدودیتی در میزان جبران خسارت گونه‌ها توسط جامعه مورچه‌ها وجود دارد. از دست دادن گونه‌های رایج و عمومی (مانند مورچه‌ها که نقش‌های متنوع و اساسی در اکوسیستم دارند) می‌تواند شبیه به جایگزین کردن چند نیروی کارآمد و همه‌کاره با تیمی از متخصصان باشد. به عبارت دیگر، وقتی گونه‌های عمومی که توانایی سازگاری و انجام وظایف مختلف را دارند، با گونه‌های تخصصی‌تر جایگزین می‌شوند، ممکن است فقط در شرایط خاص یا برای وظایف محدود کارایی داشته باشند. این تغییر می‌تواند تعادل اکوسیستم را به خطر بیندازد، زیرا انعطاف‌پذیری و پایداری گونه‌های عمومی از دست می‌رود.
با چنین جایگزینی‌هایی، اکوسیستم ممکن است عملکردش را حفظ کند، اما اگر یکی از گونه‌های کمیاب جایگزین شده از دست برود، خطر نیز افزایش می‌یابد. دکتر ییلز: «با این همه وابستگی به نقش‌های خاص، از دست دادن هر گونه‌ای، بیشتر می‌تواند آسیب اکوسیستمی بسیار وسیع‌تری نسبت به قبل ایجاد کند.» این مطالعه نشان داد که گونه‌های غالب مورچه‌ها تا چه حد در انجام وظایف روزمره‌ای که باعث «فعالیت روان» اکوسیستم‌ها می‌شود، اهمیت دارند. ییلز گفت: «به راحتی می‌توان فراموش کرد که مورچه‌ها در اکثر اکوسیستم‌های زمینی چقدر مهم هستند. آنها اغلب به عنوان مهندسان اکوسیستم شناخته می‌شوند زیرا تاثیرات عمیقی بر اکوسیستم‌هایی که در آنها زندگی می‌کنند، می‌گذارند.»
بعضی از گونه‌های مورچه، دانه‌خوار هستند؛ به این معنی که دانه می‌خورند، بنابراین جوامع گیاهی را تنظیم می‌کنند. برای مثال، در یک محیط کشاورزی، مورچه‌ها دانه علف‌های هرز را مصرف می‌کنند و خدمات کنترل علف‌های هرز را به صورت رایگان ارائه می‌دهند. آنها همچنین برای ساختار خاک مهم هستند زیرا با حفاری، تخلخل خاک را افزایش می‌دهند و این‌گونه نفوذ آب را ممکن می‌سازند. فهرست خدمات مورچه‌ها به اکوسیستم‌ها غیر‌قابل شمارش است. نویسندگان این مطالعه معتقدند که مدیریت استفاده از حشره‌کش‌ها و حفاظت از زمین تنها برخی از اقداماتی است که باید برای حفظ جوامع متنوع بومی مورچه‌ها انجام شود تا آنها ظرفیت بافری ذاتی خود را در برابر تلفات غیرمنتظره حفظ کنند.
دکتر ییلز گفت: «در سطح جهانی، دانشمندان به طور فزاینده‌ای نگران کاهش چشمگیر جمعیت حشرات، از جمله بسیاری از گونه‌های رایج هستند. ما باید همین حالا برای محافظت از نه تنها گونه‌های نادر، بلکه حشرات روزمره‌ای که بی‌سر و صدا دنیای ما را اداره می‌کنند، اقدام کنیم.»
آیسا اسدی - روزنامه‌نگار
دکتر پیتر ییلز، نویسنده اصلی این مطالعه و متخصص حشره‌شناسی دانشگاه جیمز کوک، گفت: «حشرات در همه جا هستند. برخی افراد این پرسش را مطرح می‌کنند که این گونه‌ها در اکوسیستم‌ها چه می‌کنند؟ تحقیقات نشان می‌دهد که آنها یک افزونگی درونی ایجاد می‌کنند که به اکوسیستم‌ها اجازه می‌دهد شوک‌ها را جذب‌کنند.»
دکتر ییلز اهمیت نقش حشرات را این‌گونه توضیح می‌دهد: «آنها را مانند تکه‌های داربست در نظر بگیرید. یک یا چند مورد را بردارید، سازه همچنان پابرجاست؛ زیرا هر قسمت درجه‌ای از افزونگی را به سایر قسمت‌ها ارائه می‌دهد. اما افزونگی، سیستم‌ها را مقاوم می‌کند. بدون آن، حتی اختلالات کوچک نیز می‌توانند باعث فروپاشی‌های بزرگ شوند.»
اما دکتر ییلز گفت که این مطالعه همچنین نشان داد که احتمالا محدودیتی در میزان جبران خسارت گونه‌ها توسط جامعه مورچه‌ها وجود دارد. از دست دادن گونه‌های رایج و عمومی (مانند مورچه‌ها که نقش‌های متنوع و اساسی در اکوسیستم دارند) می‌تواند شبیه به جایگزین کردن چند نیروی کارآمد و همه‌کاره با تیمی از متخصصان باشد. به عبارت دیگر، وقتی گونه‌های عمومی که توانایی سازگاری و انجام وظایف مختلف را دارند، با گونه‌های تخصصی‌تر جایگزین می‌شوند، ممکن است فقط در شرایط خاص یا برای وظایف محدود کارایی داشته باشند. این تغییر می‌تواند تعادل اکوسیستم را به خطر بیندازد، زیرا انعطاف‌پذیری و پایداری گونه‌های عمومی از دست می‌رود.
با چنین جایگزینی‌هایی، اکوسیستم ممکن است عملکردش را حفظ کند، اما اگر یکی از گونه‌های کمیاب جایگزین شده از دست برود، خطر نیز افزایش می‌یابد. دکتر ییلز: «با این همه وابستگی به نقش‌های خاص، از دست دادن هر گونه‌ای، بیشتر می‌تواند آسیب اکوسیستمی بسیار وسیع‌تری نسبت به قبل ایجاد کند.» این مطالعه نشان داد که گونه‌های غالب مورچه‌ها تا چه حد در انجام وظایف روزمره‌ای که باعث «فعالیت روان» اکوسیستم‌ها می‌شود، اهمیت دارند. ییلز گفت: «به راحتی می‌توان فراموش کرد که مورچه‌ها در اکثر اکوسیستم‌های زمینی چقدر مهم هستند. آنها اغلب به عنوان مهندسان اکوسیستم شناخته می‌شوند زیرا تاثیرات عمیقی بر اکوسیستم‌هایی که در آنها زندگی می‌کنند، می‌گذارند.»
بعضی از گونه‌های مورچه، دانه‌خوار هستند؛ به این معنی که دانه می‌خورند، بنابراین جوامع گیاهی را تنظیم می‌کنند. برای مثال، در یک محیط کشاورزی، مورچه‌ها دانه علف‌های هرز را مصرف می‌کنند و خدمات کنترل علف‌های هرز را به صورت رایگان ارائه می‌دهند. آنها همچنین برای ساختار خاک مهم هستند زیرا با حفاری، تخلخل خاک را افزایش می‌دهند و این‌گونه نفوذ آب را ممکن می‌سازند. فهرست خدمات مورچه‌ها به اکوسیستم‌ها غیر‌قابل شمارش است. نویسندگان این مطالعه معتقدند که مدیریت استفاده از حشره‌کش‌ها و حفاظت از زمین تنها برخی از اقداماتی است که باید برای حفظ جوامع متنوع بومی مورچه‌ها انجام شود تا آنها ظرفیت بافری ذاتی خود را در برابر تلفات غیرمنتظره حفظ کنند.
دکتر ییلز گفت: «در سطح جهانی، دانشمندان به طور فزاینده‌ای نگران کاهش چشمگیر جمعیت حشرات، از جمله بسیاری از گونه‌های رایج هستند. ما باید همین حالا برای محافظت از نه تنها گونه‌های نادر، بلکه حشرات روزمره‌ای که بی‌سر و صدا دنیای ما را اداره می‌کنند، اقدام کنیم.»
آیسا اسدی - روزنامه‌نگار