نجات کوهرنگ نیازمند عزم ملی
طی روزهای اخیر ویدئویی در فضای مجازی منتشرشد که نشان می‌دهد چشمه کوهرنگ زردکوه بختیاری، که روزگاری پرآب‌ترین چشمه ایران بود، خشک شده است. با توجه به شهرت این چشمه و حجم آبی که از آن خارج می‌شد، باور این خبر کمی سخت است اما اداره کل حفاظت محیط‌زیست چهارمحال‌وبختیاری نیز خبر خشکی کامل چشمه کوهرنگ را تایید کرده است.
سیداحمد هاشمی اشکا -گروه ایران
استفاده از «افعال ماضی» برای توصیف چشمه کوهرنگ بسیار سخت و دردآور است و برای تسکین دل‌ها هم که شده، ترجیح می‌دهیم هنوز باور نکنیم این چشمه برای همیشه خشک شده است.تاهمین چند وقت پیش از این چشمه می‌گفتیم که در ارتفاعات زاگرس و در شهرستان کوهرنگ استان چهارمحال‌وبختیاری واقع شده و به‌عنوان پرآب‌ترین چشمه ایران شناخته می‌شود. چشمه کوهرنگ، سرچشمه اصلی رودخانه کارون است و سالانه میلیاردها مترمکعب آب از دل کوه‌های بختیاری به دشت‌ها و سدهای پایین‌دست روانه‌می‌کند.این چشمه علاوه بر نقش حیاتی در تأمین آب شرب و کشاورزی استان‌های مرکزی و جنوبی کشور، از جاذبه‌های گردشگری مهم منطقه نیز به‌شمار‌‌می‌رود.
بحران جدی برای منابع آبی
تا چندی پیش گفته می‌شد منطقه کوهرنگ ۱۰درصد از کل آب کشور را تأمین می‌کند. بااین‌اوصاف، چشمه کوهرنگ در استان چهارمحال‌وبختیاری، تنها یک جاذبه طبیعی نبود، بلکه یک شریان حیاتی ملی محسوب می‌شد؛ یکی از پرآب‌ترین و حیاتی‌ترین چشمه‌های ایران که در زردکوه بختیاری قرار دارد و حالا خبر خشک‌شدن آن را باید آغاز بحرانی جدی برای منابع آبی چندین استان کشور در نظر داشته باشیم.این چشمه، مهم‌ترین و پرآب‌ترین منبع تغذیه رودخانه کارون، بزرگ‌ترین رودخانه ایران بود و از طریق یک خط لوله ۹۶کیلومتری، آب شرب پنج شهر شامل شهرکرد، فارسان، باباحیدر، سورشجان و پردنگان و ۳۴ روستا را تامین و بیش از ۳۰۰هزار نفر را سیراب می‌کرد.چشمه کوهرنگ را باید منبع حیات چند استان بدانیم. به‌خصوص وقتی که بخشی از آب آن از طریق تونل‌های اول و دوم کوهرنگ به زاینده‌رود منتقل می‌شد و به این ترتیب، در تأمین آب استان‌های اصفهان و یزد نیز نقش کلیدی داشت.
از کاهش نزولات تا سوء‌مدیریت‌ها
کارشناسان و مقامات محلی، عوامل متعددی را در خشک‌شدن چشمه کوهرنگ و بروز این فاجعه زیست‌محیطی برمی‌شمارند که همگی در کنار هم باعث خشکی کامل آن شده است.هرگز نمی‌توان تأثیرات تغییر اقلیم بر شرایط کوهرنگ را نادیده‌گرفت. همزمانی کاهش بارش‌ها، خشکسالی‌های متعدد و بارش اندک برف، ذخایر طبیعی منطقه را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده‌است.بی‌شک کاهش شدید نزولات آسمانی در سال‌های اخیر به‌عنوان متهم اصلی خشک‌شدن چشمه کوهرنگ معرفی می‌شود. این کاهش به حدی بوده که به مرور موجب ازبین‌رفتن ذخایر برفی زردکوه بختیاری که چشمه را تغذیه می‌کرد شده است. اما از مدیریت نادرست و برداشت بی‌رویه هم نباید غافل شد؛ اتفاقی که تاثیرات آن کمتر از خشکسالی‌ها‌نیست. آن‌طور که کارشناسان می‌گویند، برداشت‌های انجام‌شده از حوضه آبریز، چهاربرابر بیش از میزان آبی بوده که وارد دشت می‌شود. در همین راستا، مدیرکل مدیریت بحران چهارمحال‌وبختیاری نیز بارها به‌صراحت اعلام کرده بود برداشت آب و میزان بارندگی‌ها با هم تناسب ندارند.زمانی که اعلام می‌شد حفر تونل‌های انتقال آب، ضربه مهلکی بر پیکر چهارمحال‌وبختیاری وارد خواهد کرد، کسی به آن حرف‌ها توجه نمی‌کرد. حالا تونل‌های متعدد که مسئولیت انتقال آب از حوضه آبریز کوهرنگ به دیگر استان‌ها را داشتند نه‌تنها بی‌آب مانده‌اند، بلکه به‌عنوان یکی از دلایل اصلی در خشکی این چشمه مطرح هستند.
تن محیط زیست می‌لرزد
خشک‌شدن چشمه کوهرنگ، تنها ازبین‌رفتن یک چشمه و چشم‌انداز زیبا و دل‌انگیز نیست، بلکه زنگ خطری برای کل نظام آبی منطقه به شمار می‌رود.
در گام اول تأمین آب شرب صدهاهزار نفر در شهرها و روستاهای استان چهارمحال‌وبختیاری به‌طور مستقیم در معرض تهدید قرار گرفته است.در کنار این اتفاق، استان‌های اصفهان، یزد و خوزستان که به نحوی از آب این چشمه بهره می‌بردند هم با چالش‌های جدی روبه‌رو می‌شوند.
محمدرضا خرامی، کارشناس محیط‌زیست و حوزه آب با اشاره به تشدید بحران‌های زیست‌محیطی به جام‌جم می‌گوید: «این اتفاق می‌تواند زنجیره‌ای از مشکلات زیست‌محیطی مانند تشدید پدیده ریزگردها و فرونشست زمین را در پی داشته باشد. ایران هم‌اکنون با فرونشست حدود ۵۰۰ دشت از ۶۰۹ دشت کشور مواجه است.»
او ادامه می‌دهد: «اکوسیستم از چهارمحال‌وبختیاری تا خوزستان تحت تاثیر قرار گرفته و صدمات جبران‌ناپذیری به طبیعت و محیط‌زیست وارد می‌شود. خشک‌شدن چشمه کوهرنگ، حیات رودخانه کوهرنگ و درنهایت رودخانه کارون را به مخاطره می‌اندازد و بر کل اکوسیستم منطقه تأثیر منفی می‌گذارد.»
به گفته این کارشناس، می‌توان امید داشت که چشمه کوهرنگ دوباره به گذشته خود بازگردد اما این امر منوط به تغییرات اساسی است. در گام نخست، بازیابی چشمه به افزایش قابل‌توجه بارندگی‌ها و احیای ذخایر برفی زردکوه بختیاری بستگی دارد و بدون این اتفاق، امید چندانی به بازگشت دائمی آب نخواهد بود.
خرامی ادامه می‌دهد: «مسأله مهم‌تر، تغییر مدیریت آب است. راه نجات، تمرکز بر بازچرخانی آب و مدیریت بهره‌وری است، نه جست‌وجو برای یافتن منابع آبی جدید. باید فاضلاب و پساب‌ها به‌عنوان منبعی جدید دیده شده و بازیافت شوند.»
به‌هرحال، خشک‌شدن چشمه کوهرنگ، یک هشدار جدی و ملی درباره وضعیت بحرانی آب در ایران است.
این اتفاق نشان می‌دهد که مدل‌های مدیریت آب کنونی ناپایدار است و ادامه این روند، پیامدهای غیرقابل جبرانی خواهد داشت. نجات کوهرنگ و میراث آبی کشور، نیازمند عزمی ملی برای اصلاح روش‌های برداشت، سرمایه‌گذاری روی فناوری‌های بازچرخانی آب و درپیش‌گرفتن رویکردی مبتنی بر توسعه پایدار است.
بحران جدی برای منابع آبی
تا چندی پیش گفته می‌شد منطقه کوهرنگ ۱۰درصد از کل آب کشور را تأمین می‌کند. بااین‌اوصاف، چشمه کوهرنگ در استان چهارمحال‌وبختیاری، تنها یک جاذبه طبیعی نبود، بلکه یک شریان حیاتی ملی محسوب می‌شد؛ یکی از پرآب‌ترین و حیاتی‌ترین چشمه‌های ایران که در زردکوه بختیاری قرار دارد و حالا خبر خشک‌شدن آن را باید آغاز بحرانی جدی برای منابع آبی چندین استان کشور در نظر داشته باشیم.این چشمه، مهم‌ترین و پرآب‌ترین منبع تغذیه رودخانه کارون، بزرگ‌ترین رودخانه ایران بود و از طریق یک خط لوله ۹۶کیلومتری، آب شرب پنج شهر شامل شهرکرد، فارسان، باباحیدر، سورشجان و پردنگان و ۳۴ روستا را تامین و بیش از ۳۰۰هزار نفر را سیراب می‌کرد.چشمه کوهرنگ را باید منبع حیات چند استان بدانیم. به‌خصوص وقتی که بخشی از آب آن از طریق تونل‌های اول و دوم کوهرنگ به زاینده‌رود منتقل می‌شد و به این ترتیب، در تأمین آب استان‌های اصفهان و یزد نیز نقش کلیدی داشت.
از کاهش نزولات تا سوء‌مدیریت‌ها
کارشناسان و مقامات محلی، عوامل متعددی را در خشک‌شدن چشمه کوهرنگ و بروز این فاجعه زیست‌محیطی برمی‌شمارند که همگی در کنار هم باعث خشکی کامل آن شده است.هرگز نمی‌توان تأثیرات تغییر اقلیم بر شرایط کوهرنگ را نادیده‌گرفت. همزمانی کاهش بارش‌ها، خشکسالی‌های متعدد و بارش اندک برف، ذخایر طبیعی منطقه را به‌شدت تحت تأثیر قرار داده‌است.بی‌شک کاهش شدید نزولات آسمانی در سال‌های اخیر به‌عنوان متهم اصلی خشک‌شدن چشمه کوهرنگ معرفی می‌شود. این کاهش به حدی بوده که به مرور موجب ازبین‌رفتن ذخایر برفی زردکوه بختیاری که چشمه را تغذیه می‌کرد شده است. اما از مدیریت نادرست و برداشت بی‌رویه هم نباید غافل شد؛ اتفاقی که تاثیرات آن کمتر از خشکسالی‌ها‌نیست. آن‌طور که کارشناسان می‌گویند، برداشت‌های انجام‌شده از حوضه آبریز، چهاربرابر بیش از میزان آبی بوده که وارد دشت می‌شود. در همین راستا، مدیرکل مدیریت بحران چهارمحال‌وبختیاری نیز بارها به‌صراحت اعلام کرده بود برداشت آب و میزان بارندگی‌ها با هم تناسب ندارند.زمانی که اعلام می‌شد حفر تونل‌های انتقال آب، ضربه مهلکی بر پیکر چهارمحال‌وبختیاری وارد خواهد کرد، کسی به آن حرف‌ها توجه نمی‌کرد. حالا تونل‌های متعدد که مسئولیت انتقال آب از حوضه آبریز کوهرنگ به دیگر استان‌ها را داشتند نه‌تنها بی‌آب مانده‌اند، بلکه به‌عنوان یکی از دلایل اصلی در خشکی این چشمه مطرح هستند.
تن محیط زیست می‌لرزد
خشک‌شدن چشمه کوهرنگ، تنها ازبین‌رفتن یک چشمه و چشم‌انداز زیبا و دل‌انگیز نیست، بلکه زنگ خطری برای کل نظام آبی منطقه به شمار می‌رود.
در گام اول تأمین آب شرب صدهاهزار نفر در شهرها و روستاهای استان چهارمحال‌وبختیاری به‌طور مستقیم در معرض تهدید قرار گرفته است.در کنار این اتفاق، استان‌های اصفهان، یزد و خوزستان که به نحوی از آب این چشمه بهره می‌بردند هم با چالش‌های جدی روبه‌رو می‌شوند.
محمدرضا خرامی، کارشناس محیط‌زیست و حوزه آب با اشاره به تشدید بحران‌های زیست‌محیطی به جام‌جم می‌گوید: «این اتفاق می‌تواند زنجیره‌ای از مشکلات زیست‌محیطی مانند تشدید پدیده ریزگردها و فرونشست زمین را در پی داشته باشد. ایران هم‌اکنون با فرونشست حدود ۵۰۰ دشت از ۶۰۹ دشت کشور مواجه است.»
او ادامه می‌دهد: «اکوسیستم از چهارمحال‌وبختیاری تا خوزستان تحت تاثیر قرار گرفته و صدمات جبران‌ناپذیری به طبیعت و محیط‌زیست وارد می‌شود. خشک‌شدن چشمه کوهرنگ، حیات رودخانه کوهرنگ و درنهایت رودخانه کارون را به مخاطره می‌اندازد و بر کل اکوسیستم منطقه تأثیر منفی می‌گذارد.»
به گفته این کارشناس، می‌توان امید داشت که چشمه کوهرنگ دوباره به گذشته خود بازگردد اما این امر منوط به تغییرات اساسی است. در گام نخست، بازیابی چشمه به افزایش قابل‌توجه بارندگی‌ها و احیای ذخایر برفی زردکوه بختیاری بستگی دارد و بدون این اتفاق، امید چندانی به بازگشت دائمی آب نخواهد بود.
خرامی ادامه می‌دهد: «مسأله مهم‌تر، تغییر مدیریت آب است. راه نجات، تمرکز بر بازچرخانی آب و مدیریت بهره‌وری است، نه جست‌وجو برای یافتن منابع آبی جدید. باید فاضلاب و پساب‌ها به‌عنوان منبعی جدید دیده شده و بازیافت شوند.»
به‌هرحال، خشک‌شدن چشمه کوهرنگ، یک هشدار جدی و ملی درباره وضعیت بحرانی آب در ایران است.
این اتفاق نشان می‌دهد که مدل‌های مدیریت آب کنونی ناپایدار است و ادامه این روند، پیامدهای غیرقابل جبرانی خواهد داشت. نجات کوهرنگ و میراث آبی کشور، نیازمند عزمی ملی برای اصلاح روش‌های برداشت، سرمایه‌گذاری روی فناوری‌های بازچرخانی آب و درپیش‌گرفتن رویکردی مبتنی بر توسعه پایدار است.