در روزهای کنونی جنگ تحمیلی، کسانی که خواسته یا ناخواسته درراه وطن، حماسه آفریدند کم نبوده‌اند، نمونه بارز این مسئله دانش آموزان مدرسه میناب در استان هرمزگان است که نامشان به عنوان قهرمانان ملی در دفتر این مرزوبوم ثبت شده است. همانندسازی قهرمانان شاهنامه با قهرمانان ملی امروز موضوع بحث ما با تنی چند از اهالی فرهنگ به شمار می‌رود.فریدون جنیدی شاهنامه‌پژوه پرسابقه و نام‌آشنا می‌گوید: تاریخ ایران نشان می‌دهد کشورهای بیگانه هرگز نخواهند توانست فرهنگ ایرانی را از میان بردارند. امیدوارم در آینده هم این‌طور باشد و کوشش‌های فرهنگی، مسیر را برای شناساندن فرهنگ باز کند.
   
جنگ همیشه پدیده‌ای نادرست بوده است
مؤسس بنیاد نیشابور با اشاره به کشته شدن دانش آموزان مدرسه میناب در استان هرمزگان اشاره می‌کند: جنگ همیشه باعث ویرانی بوده است. ضمن این که همواره جنگ را پدیده‌ای نادرست می‌دانم، چراکه جنگاوران با اهداف منفعت‌طلبانه و فرستادن مهمات و اسلحه، فرهنگ کشورهای تحت جنگ را هم نابود می‌کنند. به همین خاطر نمی‌توانم بپذیرم که انسان بافرهنگ، تا زمانی که می‌تواند با گفتمان پیش رود، دست به دامن جنگ شود. هرچند امروز متاسفانه دشمنان در مقابل کشور ما دست به چنین کاری زده‌اند.
   
کوشش‌های فرهنگی، دیریاب ولی نتیجه‌بخش است
این پژوهشگر ادبی در پاسخ به این سوال که در شرایط فعلی، رجوع به شاهنامه و خوانش مجدد این اثر چقدر می‌تواند به ما کمک کند تا از این اثر ماندگار درس بگیریم اضافه می‌کند: من از سال 58 که اقدام به تاسیس "بنیاد نیشابور" کردم براین باور بودم که شاهنامه اثری است که می‌توان با تکیه بر آن، برای دوردست ایران برنامه‌ریزی کرد و از گستردگی این اثر جاودانه به نفع سازندگی ایران بهره برد. شاهنامه اثری است که جان و تن و روانمان را جلا می‌دهد و می‌تواند نجات‌دهنده باشد، منتهی باید توجه داشته باشیم که کوشش‌های فرهنگی همیشه دیریاب بوده و اگرچه دیر ولی درنهایت به نتیجه دلخواه می‌رسد.
   
مهم‌ترین چالش فردوسی، حفظ زبان بوده است
شکرخدا گودرزی نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئاتر که در کارنامه خود اجرای تعدادی از حکایت‌های شاهنامه را ثبت کرده است نیز می‌گوید: به نظرم در این بحث می‌بایست پرسش اصلی این باشد که اساسا چالش شاهنامه چیست؟ برچه اساسی شروع می‌شود و چطور ادامه می‌یابد؟ رویکرد به زبان فارسی که از قرن دوم شکل بارزتری به خود می‌گیرد در عهد فردوسی این رویکرد وجود دارد. یکی از شاخصه‌های هویت از دیدگاه فردوسی، نگهداشت زبان بوده است. هرچند پیش از فردوسی، رودکی به‌عنوان شاعری پارسی‌گوی شناخته می‌شده و فردوسی درواقع ادامه‌دهنده مسیر رودکی در این زمینه به شمار می‌رود. در تاریخ ایران، حکومت‌های بسیاری مانند امویان تلاش کردند زبان خود را مسلط کنند اما موفق نشدند. کما این‌که یکی از خلفا به این مسئله اشاره می‌کند که: ما چندین سال حکومت کردیم اما یک روز هم نتوانستیم بر فرهنگ ایرانی حکومت کنیم. من براین باورم که در شاهنامه ناچاریم از مسیر حماسه عبور کنیم بنابراین تغزلی‌ترین داستان‌ها در شاهنامه، حماسی هستند.
   
تعزلی‌ترین حکایت‌های شاهنامه هم از بطن حماسه عبور می‌کنند
گودرزی اضافه می‌کند: یکی از بارزترین مؤلفه‌های شاهنامه وجه حماسی آن است. جالب است که در این اثر بزرگ حتی تغزلی‌ترین قصه‌ها هم رنگ و بوی حماسی دارند. به‌عنوان مثال، اولین قصه عاشقانه در شاهنامه، حکایت زال و رودابه است که با همه تغزلی بودنش بازهم به نبرد ایران و توران گره می‌خورد، درنهایت با تایید منوچهرشاه، زال به رودابه می‌رسد، از سوی دیگر، سین‌دخت مادر رودابه با کیاستی که دارد از وقوع یک جنگ جلوگیری می‌کند. می‌خواهم بگویم تغزلی‌ترین حکایت‌های شاهنامه هم ازدل حماسه عبور کرده‌اند. نکته دیگراین که،فردوسی به خلق یک قهرمان شکست‌ناپذیر به نام رستم می‌پردازد. او قهرمانی است که واجد همه صفات است، به این معنی که هم پهلوان است و هم خصوصیات دیگری چون جوانمردی، هنرمند بودن، جنگاوری و... را دارد. رستم در شرایطی بروز و ظهور پیدا می‌کند که ایران از توران شکست‌خورده، نوذر کشته شده و حالا فردی با شرایط او باید نسبت به ساماندهی مملکت اقدام کند. این در حالی است که حتی شکل به دنیا آمدن رستم هم با سایر نوزادان تفاوت دارد و ازآنجایی‌که زایش او طبیعی صورت نمی‌گیرد، به دستور سیمرغ پهلوی رودابه شکافته و کودک از آن بیرون می‌آید. بنابراین، آنچه امروز از آن به عنوان سزارین یاد می‌کنیم، در اصل، رستمینه نام دارد. وقتی رودابه فارغ می‌شود فریاد می‌زند: رستم! یعنی رها شدم، از طرفی، نام رستم هم به معنی زایش و تولد است و به موازات هم حرکت کردن این دو واژه، برای قهرمانی چون رستم تناسب دارد. بااین‌حال، بار تمام دوره‌های خاص روی دوش رستم می‌افتد،در عمر ششصدساله رستم که دلاوری‌ها و پهلوانی‌هایش از دوره کیقباد شروع می‌شود و به گشتاسب می‌رسد، شاهان زیادی را می‌بیند که او با آنها مواجه می‌شود و جنگ‌های مختلفی می‌کند، حتی با کاووس که رستم با او مخالف است، هفت‌خوان اتفاق می‌افتد و جنگ‌های دیگر. می‌توان گفت، تمام این حماسه در بطن شخصیتی مانند رستم شکل می‌گیرد که قهرمانی به تمام معنی است و فردوسی برای آن که زبان را حفظ کند به ساخت چنین بستری در شاهنامه می‌پردازد.
بسی رنج بردم در این سال سی
عجم زنده کردم بدین پارسی
نمیرم ازاین‌پس که من زنده‌ام
که تخم سخن را پراکنده‌ام
   
هویت در شاهنامه جایگاه خاصی دارد
این کارگردان تئاتر با اشاره به این شاهنامه سراسر حکمت، خرد و پند است ادامه می‌دهد: ما بعد از گشودن شاهنامه و گذشتن از بخش ستایش خداوند، در سراسر شاهنامه با خرد مواجه هستیم، به بیان ساده‌تر، خردورزی معیار و محک فردوسی در شاهنامه است. به‌عنوان مثال، وقتی سیامک پسر کیومرث کشته می‌شود، او یک سال را به گریه و سوگ می‌گذراند، اما سروش به او هشدار می‌دهد که به جای گریستن به مقاومت و مبارزه بپردازد. از این رو، مهم‌ترین مسئله در شاهنامه "هویت" است که مشتمل بر خصایصی چون مهرورزی، دستگیری از فقرا، خردپیشه کردن و...است و خشت به خشت شاهنامه براین اساس شکل می‌گیرد. نقطه مرکزی ایرانیت است که فردوسی بر روی آن تاکید جدی دارد.
   
توجه‌ها به شاهنامه نباید مقطعی و زودگذر باشد
این هنرمند می‌گوید: مسئله‌ای که امروز حائز اهمیت است این که نباید ایرانیت را فراموش کنیم، در این صورت دچار نقیصه جدی خواهیم شد. به‌خصوص این که در برهه‌هایی از زمان، عده‌ای عامدانه یا غیرعامدانه، بخش‌هایی از تاریخ را نقض و ملت را نادیده گرفته‌اند. بدیهی است اگر در شرایط فعلی، رویکردها بیش از گذشته نسبت به مردم، ادبیات، گرامیداشت چهره‌های برجسته سوق داده شود، مؤلفه‌های فرهنگی‌مان درنهایت غالب این میدان خواهند شد. ایران سرزمینی است که قدمتی به بلندای عمر زیسته بشر دارد و به قول ویل دورانت گهواره تمدن جهان بوده است. امیدوارم پرداختن به شاهنامه از سوی رسانه‌ها در این روزهای حساس، فقط یک شعار نباشد، بلکه به‌عنوان یک برنامه استراتژی و همیشگی به آن نگاه شود و در خدمت این سرزمین بنشیند. بدون شک، حادثه میناب جنایتی بود که پشت دنیا را لرزاند و واقعیت امر، شهادت این کودکان معصوم، داغ برسینه بشر گذاشت.
   
فردوسی حرف امروز را قرن‌ها پیش مطرح کرده بود
محمدرضا یوسفی، نویسنده که نگارش بیش از پنجاه جلد حکایت‌های شاهنامه را در رزومه کاری خود دارد درباره مؤلفه وطن‌پرستی در شاهنامه می‌گوید: اساس شاهنامه همیشه پایبندی به مام وطن بوده است. شاهنامه نماد مقاومت ملی محسوب می‌شود و فردوسی با خلاقیت و نبوغی که داشته است، با بهره‌گیری از اسطوره‌ها به خوبی به تبیین این مفهوم پرداخته است. در سراسر دنیا تنها چند کشور هستند که از هویت ملی پرافتخاری برخوردارند و این هویت را مرهون ادبیاتشان هستند، مثل ایران، یونان، ایتالیا، هند و... اگر شاهنامه را مطالعه کنیم می‌بینیم که چقدر با شرایط روز جامعه تناسب دارد و فردوسی حرف امروز که همان ایرانیت و اصالت است را قرن‌ها پیش مطرح کرده است.
   
​​​​​​​باید گریبان بانیان جنگ را گرفت
یوسفی در پاسخ به این سوال که برخی براین باورند قهرمانان شاهنامه در شرایط فعلی مانند دانش آموزان مدرسه میناب مابه‌ازای بیرونی پیدا کرده و تبدیل به قهرمانان ملی ایران شده‌اند، شما این مسئله را چطور می‌بینید می‌گوید: آنچه اشاره می‌کنید جزئی از ماهیت مقوله جنگ است. باید اول به این مسئله توجه داشت که اساسا این جنگ؛ جنگ نادرستی است. درنتیجه باید گریبان کسانی را گرفت که این جنگ را به وجود آورده‌اند. در سراسر ایران، کودکان از میناب و اصفهان گرفته تا تهران و دیگر استان‌ها دچار خسارت و صدمه شده‌اند، اما باید دید که چه کسانی چنین جنگ‌افروزی را براین مملکت عارض کرده‌اند. درعین‌حال، جنگ در همه جای دنیا با کشتار، بحران، ویرانی و انواع پیامدهای ناگوار دیگر توأم بوده و همیشه قربانیان خود را داشته است. مرسوم‌ترین قربانیان هم از دیرباز تا امروز زنان و کودکان و سالمندان بوده‌اند.