بازار كتاب‌های كودك و نوجوان به سمت آثار ترجمه می‌رود و تالیف كتاب از سال گذشته روند نزولی در پیش گرفته است
زنگ هشدار برای بچه‌های كتابخوان
تا همین چند وقت پیش، بومی‌ترین سرگرمی فرهنگی برای گروه سنی كودك و نوجوان، ادبیات و قصه‌های زیبای ایرانی بود كه متاسفانه این یكی هم نه چندان آرام، دارد توسط آن‌سوی آبی‌ها فتح می‌شود.
سال‌هاست محصولات مرتبط با سرگرمی‌های كودكان و نوجوانان در حوزه سینما، پویانمایی، بازی‌های رایانه‌ای، اسباب‌بازی و سایر موارد، وارداتی هستند و حالا نوبت به ادبیات و قصه رسیده آن هم برای كشوری كه در قصه و افسانه سابقه دیرینه دارد.
ماجرا فقط این نیست كه از این پس بچه‌های ایرانی درباره پیتر و گریگوری و آن‌شرلی و جودی بیشتر خواهند خواند یا درباره مجید و ماه‌پیشونی و حسنی و خاله سوسكه یا این‌كه بچه‌های نسل جدید قرار است مثل پدرها و مادرهایشان درباره ساكنان كوهستان‌های آلپ بیشتر بدانند تا درباره فرهنگ اقوام ایرانی.
پیشی گرفتن آمار كتاب‌های ترجمه بر كتاب‌های تالیفی علاوه‌بر دغدغه‌های فرهنگ، مسائل دیگری هم به دنبال دارد كه سعی كرده‌ایم در ادامه برخی از آنها را بررسی كنیم. بدون تردید آشفتگی بازار نشر، وضعیت کاغذ و اوضاع نابسامان ناشران بر ادبیات داستانی کودک و نوجوان هم سایه افکنده است.
آنچه امروز در این گزارش می خوانید، خبری است از آغاز نابسامانی نشر کودک و نوجوان که از یکی دو سال پیش شکل گرفته است.
آمارها چه می‌گویند؟
براساس آمار منتشر شده از سوی خانه كتاب، كتاب‌های تالیفی كه ناشران تهرانی در سال 94 برای گروه سنی كودك و نوجوان منتشر كرده‌اند تقریبا 2000عنوان بیشتر از كتاب‌های ترجمه بوده است. این آمار سال 95 همچنان طبیعی و منطقی به نظر می‌رسد و فاصله كتاب‌های تالیفی و ترجمه بیشتر از 1500 عنوان است. از سال 96 این فاصله كم شده و تعداد كتاب‌های تالیفی و ترجمه تقریبا به یك اندازه هستند. از اینجا، روند نزولی كتاب‌های تالیفی برای كودكان كلید می‌خورد و سال 97 كتاب‌های ترجمه، بخش اعظمی از نشر كودك و نوجوان را به خود اختصاص
می‌دهند.
جالب اینجاست كه روند نزولی كاهش كتاب‌های تالیفی به قدری سرعت گرفته كه در همین چند ماهی كه از سال جاری گذشته، تعداد كتاب‌های ترجمه، بیشتر از 5/1 برابر كتاب‌های تالیفی بوده است. جزئیات این آمارها را به‌صورت ستونی در پایین صفحه ببینید و مقایسه کنید.
تبعات افزایش كتاب‌های ترجمه
به طور طبیعی اولین مساله‌ای كه در پیشی‌گرفتن آمار كتاب‌های ترجمه بر كتاب‌های تالیفی به ذهن می‌رسد، مباحث فرهنگی است و كم‌رمقی و كم‌رونقی ادبیات بومی است اما این همه ماجرا نیست.
این میزان توجه به كتاب‌های ترجمه و این‌چنین كه تولیدات خارجی دارند بازار ادبیات كودك و نوجوان را تسخیر می‌كنند، حتما باید منتظر تبعات اقتصادی آن بود. شاید به مرور شاهد مرگ خاموش برخی مشاغل مرتبط با تولید كتاب بود از جمله طراحی و تصویرگری كتاب‌های كودك و نوجوان.
بدون تردید كاهش تولید كتاب تالیفی به یاس و سرخوردگی نویسندگان این حوزه ختم می‌شود، استعدادهای بالقوه شكوفا نمی‌شوند و نویسندگی بیش از گذشته به یك حرفه نامطمئن بدل خواهد شد. این نابسامانی در بازار نشر به قدری سهم تولیدات داخلی را كاهش می‌دهد كه شاید پیوستن به قانون حق مؤلف هم به یك آرزو یا رویای دست‌نیافتنی بدل شود.
زنگ‌ها برای چه كسی به صدا در می‌آید؟
اتفاقی كه امروز در حوزه كتاب‌های كودك و نوجوان شاهدیم، پیشتر در حوزه‌های دیگری رخ داده و به نابودی تولید داخلی منجر شده است.
اگر قرار باشد ادبیات كودك و نوجوان به سرنوشت دیگر حوزه‌ها از جمله آشفته‌بازار ادبیات داستانی بزرگسال بدل نشود، نیازمند ضوابط حساب شده هستیم.
شاید همین حالا هم برای برنامه‌ریزی برای مدیریت و ساماندهی نشر كودك و نوجوان و حفظ تعادل و توازن در این بازار دیر شده باشد؛ هنوز از سال‌هایی كه ادبیات تالیفی و تولید كتاب ایرانی ارج و قرب داشته خیلی دور نشده‌ایم!
چرا آمار كتاب‌های ترجمه رشد كرده است؟
كتاب‌های ترجمه سهم بیشتری از بازار كتاب‌های كودك و نوجوان ایران را به خود اختصاص می‌دهند، چون تولید كتاب تالیفی برای ناشران به صرفه نیست. در ادامه حاصل گپ و گفت با چند ناشر درباره دلایل توجه به كتاب‌های ترجمه را بخوانید:
نبود كپی‌رایت
در نبود قانون كپی‌رایت، ناشر ایرانی مجبور نیست حق تالیف بپردازد؛ صرفا دستمزد مترجم می‌ماند كه معمولا می‌توان با یك تازه‌كار پرانرژی و كم‌توقع همكاری كرد و دستمزد كمتری پرداخت كرد. در مواردی دیده شده ناشر كتابی كه ناشر دیگری منتشر كرده و با استقبال مواجه شده را با كمی تغییر دوباره منتشر می‌كند و سود تضمین‌شده به دست می‌آورد.
حذف طراح جلد
جلد، یكی از بخش‌های مهم گرافیك یك كتاب است كه باید بسیار حساب شده صورت بگیرد تا كتاب در جذب مخاطب موثر عمل كند. در بیشتر كتاب‌های ترجمه این اتفاق قبلا رخ داده و فقط كافی است نوشته‌های فارسی جای نوشته‌های خارجی را روی جلد بگیرد. یك نفر آشنا به نرم‌افزار فتوشاپ به‌سادگی و با هزینه‌ای محدود این كار را برای ناشران انجام می‌دهد و نیازی به پرداخت هزینه طراح نیست.
حذف تصویرگر
ناشر می‌تواند به جای پرداخت دستمزد به تصویرگر یا گرافیست، كتاب خارجی را روی دستگاه اسكن قرار دهد و تك تك صفحات آن را برای كتاب ترجمه شده بازیابی كند. در واقع كتاب‌های ترجمه این فرصت را فراهم می‌كنند كه با پرداخت دستمزد اندكی برای ویرایش عكس‌ها، كتابی با گرافیك و تصاویر زیبا برای مخاطبان فارسی‌زبان آماده شود.
سریالی‌های تضمین‌شده
نویسندگان ایرانی معمولا داستان‌های تك‌قسمتی می‌نویسند، در حالی كه در میان آثار خارجی می‌توان انواع مجموعه‌داستان‌ها را پیدا كرد. مجموعه‌ها این حسن را دارند كه وقتی بچه‌ها جلد اول یا دوم را بخرند، فروش جلدهای بعدی تضمین می‌شود چون حتما سراغ جلدهای بعدی را
خواهند گرفت.
تنوع بصری ارزان
كتاب‌های گروه كودك و خردسال معمولا از تنوع بصری برخوردارند ولی تصویرگران ایرانی ترجیح می‌دهند به صورت رنگی كار كنند و این هزینه چاپ را افزایش می‌دهد. استفاده از تصویرگری‌های سیاه و سفید در کشور ما خیلی مرسوم نشده در حالی كه كتاب‌های خارجی معمولا از تصاویر خطی و سیاه و سفید برخوردار هستند و هزینه چاپ‌شان زیاد نیست. گاهی هم ناشر می‌تواند بدون دردسر یا بحث و مجادله با تصویرگر، تصاویر رنگی كتاب‌های خارجی را به تصاویر سیاه و سفید یا تك‌رنگ بدل كند و هزینه چاپ را كاهش دهد.
سود تضمین‌شده
طبیعی است ناشر به جای این‌كه نگران فروش و استقبال از یك كتاب تالیفی باشد، سراغ كتاب‌های خارجی برود كه از فروش قابل توجهی در جهان برخوردار بوده و قبلا امتحان‌شان را در سایر كشورها پس داده‌اند.
خیال آسوده
در پروسه انتشار كتاب‌های تالیفی زمان زیادی صرف گفت‌وگو و تبادل نظر، گاهی مجادله با نویسنده، طراح و تصویرگر می‌شود اما در مورد كتاب‌های ترجمه ناشر دستش باز است كه با خیال آسوده هر كاری كه می‌خواهد و هر كتابی كه برایش جذاب است ترجمه و منتشر كند.
چند عنوان ترجمه؟
چند عنوان تالیف؟
این نمودارها براساس بازار نشر استان تهران طراحی شده و روند تغییر توازن بین کتاب‌های تالیفی و کتاب‌های ترجمه را نشان می‌دهد.
هنوز در شهرستان‌ها اوضاع نشر کتاب‌های کودک و نوجوان به نفع آثار تالیفی است اما سهم نشر در شهرستان‌ها محدود است و نیز ممکن است این الگوی نزولی به شهرهای دیگر کشور نیز راه پیدا کند
براساس آمار منتشر شده از سوی خانه كتاب، كتاب‌های تالیفی كه ناشران تهرانی در سال 94 برای گروه سنی كودك و نوجوان منتشر كرده‌اند تقریبا 2000عنوان بیشتر از كتاب‌های ترجمه بوده است. این آمار سال 95 همچنان طبیعی و منطقی به نظر می‌رسد و فاصله كتاب‌های تالیفی و ترجمه بیشتر از 1500 عنوان است. از سال 96 این فاصله كم شده و تعداد كتاب‌های تالیفی و ترجمه تقریبا به یك اندازه هستند. از اینجا، روند نزولی كتاب‌های تالیفی برای كودكان كلید می‌خورد و سال 97 كتاب‌های ترجمه، بخش اعظمی از نشر كودك و نوجوان را به خود اختصاص
می‌دهند.
جالب اینجاست كه روند نزولی كاهش كتاب‌های تالیفی به قدری سرعت گرفته كه در همین چند ماهی كه از سال جاری گذشته، تعداد كتاب‌های ترجمه، بیشتر از 5/1 برابر كتاب‌های تالیفی بوده است. جزئیات این آمارها را به‌صورت ستونی در پایین صفحه ببینید و مقایسه کنید.
تبعات افزایش كتاب‌های ترجمه
به طور طبیعی اولین مساله‌ای كه در پیشی‌گرفتن آمار كتاب‌های ترجمه بر كتاب‌های تالیفی به ذهن می‌رسد، مباحث فرهنگی است و كم‌رمقی و كم‌رونقی ادبیات بومی است اما این همه ماجرا نیست.
این میزان توجه به كتاب‌های ترجمه و این‌چنین كه تولیدات خارجی دارند بازار ادبیات كودك و نوجوان را تسخیر می‌كنند، حتما باید منتظر تبعات اقتصادی آن بود. شاید به مرور شاهد مرگ خاموش برخی مشاغل مرتبط با تولید كتاب بود از جمله طراحی و تصویرگری كتاب‌های كودك و نوجوان.
بدون تردید كاهش تولید كتاب تالیفی به یاس و سرخوردگی نویسندگان این حوزه ختم می‌شود، استعدادهای بالقوه شكوفا نمی‌شوند و نویسندگی بیش از گذشته به یك حرفه نامطمئن بدل خواهد شد. این نابسامانی در بازار نشر به قدری سهم تولیدات داخلی را كاهش می‌دهد كه شاید پیوستن به قانون حق مؤلف هم به یك آرزو یا رویای دست‌نیافتنی بدل شود.
زنگ‌ها برای چه كسی به صدا در می‌آید؟
اتفاقی كه امروز در حوزه كتاب‌های كودك و نوجوان شاهدیم، پیشتر در حوزه‌های دیگری رخ داده و به نابودی تولید داخلی منجر شده است.
اگر قرار باشد ادبیات كودك و نوجوان به سرنوشت دیگر حوزه‌ها از جمله آشفته‌بازار ادبیات داستانی بزرگسال بدل نشود، نیازمند ضوابط حساب شده هستیم.
شاید همین حالا هم برای برنامه‌ریزی برای مدیریت و ساماندهی نشر كودك و نوجوان و حفظ تعادل و توازن در این بازار دیر شده باشد؛ هنوز از سال‌هایی كه ادبیات تالیفی و تولید كتاب ایرانی ارج و قرب داشته خیلی دور نشده‌ایم!
چرا آمار كتاب‌های ترجمه رشد كرده است؟
كتاب‌های ترجمه سهم بیشتری از بازار كتاب‌های كودك و نوجوان ایران را به خود اختصاص می‌دهند، چون تولید كتاب تالیفی برای ناشران به صرفه نیست. در ادامه حاصل گپ و گفت با چند ناشر درباره دلایل توجه به كتاب‌های ترجمه را بخوانید:
نبود كپی‌رایت
در نبود قانون كپی‌رایت، ناشر ایرانی مجبور نیست حق تالیف بپردازد؛ صرفا دستمزد مترجم می‌ماند كه معمولا می‌توان با یك تازه‌كار پرانرژی و كم‌توقع همكاری كرد و دستمزد كمتری پرداخت كرد. در مواردی دیده شده ناشر كتابی كه ناشر دیگری منتشر كرده و با استقبال مواجه شده را با كمی تغییر دوباره منتشر می‌كند و سود تضمین‌شده به دست می‌آورد.
حذف طراح جلد
جلد، یكی از بخش‌های مهم گرافیك یك كتاب است كه باید بسیار حساب شده صورت بگیرد تا كتاب در جذب مخاطب موثر عمل كند. در بیشتر كتاب‌های ترجمه این اتفاق قبلا رخ داده و فقط كافی است نوشته‌های فارسی جای نوشته‌های خارجی را روی جلد بگیرد. یك نفر آشنا به نرم‌افزار فتوشاپ به‌سادگی و با هزینه‌ای محدود این كار را برای ناشران انجام می‌دهد و نیازی به پرداخت هزینه طراح نیست.
حذف تصویرگر
ناشر می‌تواند به جای پرداخت دستمزد به تصویرگر یا گرافیست، كتاب خارجی را روی دستگاه اسكن قرار دهد و تك تك صفحات آن را برای كتاب ترجمه شده بازیابی كند. در واقع كتاب‌های ترجمه این فرصت را فراهم می‌كنند كه با پرداخت دستمزد اندكی برای ویرایش عكس‌ها، كتابی با گرافیك و تصاویر زیبا برای مخاطبان فارسی‌زبان آماده شود.
سریالی‌های تضمین‌شده
نویسندگان ایرانی معمولا داستان‌های تك‌قسمتی می‌نویسند، در حالی كه در میان آثار خارجی می‌توان انواع مجموعه‌داستان‌ها را پیدا كرد. مجموعه‌ها این حسن را دارند كه وقتی بچه‌ها جلد اول یا دوم را بخرند، فروش جلدهای بعدی تضمین می‌شود چون حتما سراغ جلدهای بعدی را
خواهند گرفت.
تنوع بصری ارزان
كتاب‌های گروه كودك و خردسال معمولا از تنوع بصری برخوردارند ولی تصویرگران ایرانی ترجیح می‌دهند به صورت رنگی كار كنند و این هزینه چاپ را افزایش می‌دهد. استفاده از تصویرگری‌های سیاه و سفید در کشور ما خیلی مرسوم نشده در حالی كه كتاب‌های خارجی معمولا از تصاویر خطی و سیاه و سفید برخوردار هستند و هزینه چاپ‌شان زیاد نیست. گاهی هم ناشر می‌تواند بدون دردسر یا بحث و مجادله با تصویرگر، تصاویر رنگی كتاب‌های خارجی را به تصاویر سیاه و سفید یا تك‌رنگ بدل كند و هزینه چاپ را كاهش دهد.
سود تضمین‌شده
طبیعی است ناشر به جای این‌كه نگران فروش و استقبال از یك كتاب تالیفی باشد، سراغ كتاب‌های خارجی برود كه از فروش قابل توجهی در جهان برخوردار بوده و قبلا امتحان‌شان را در سایر كشورها پس داده‌اند.
خیال آسوده
در پروسه انتشار كتاب‌های تالیفی زمان زیادی صرف گفت‌وگو و تبادل نظر، گاهی مجادله با نویسنده، طراح و تصویرگر می‌شود اما در مورد كتاب‌های ترجمه ناشر دستش باز است كه با خیال آسوده هر كاری كه می‌خواهد و هر كتابی كه برایش جذاب است ترجمه و منتشر كند.
چند عنوان ترجمه؟
چند عنوان تالیف؟
این نمودارها براساس بازار نشر استان تهران طراحی شده و روند تغییر توازن بین کتاب‌های تالیفی و کتاب‌های ترجمه را نشان می‌دهد.
هنوز در شهرستان‌ها اوضاع نشر کتاب‌های کودک و نوجوان به نفع آثار تالیفی است اما سهم نشر در شهرستان‌ها محدود است و نیز ممکن است این الگوی نزولی به شهرهای دیگر کشور نیز راه پیدا کند