شمشیر دولبه تفکر نقادانه
۱. جنگ ویتنام یکی از طولانیترین جنگهای قرن بیستم بود که حدود 20 سال بهطول انجامید (۱۹7۵- ۱۹5۵). هنوز جنگ ویتنام در جریان بود که بسیاری از روشنفکران آمریکایی مخالفت با آن را شروع کردند. در دهه ۶۰ و ۷۰ جنبشهای مدنی مخالف جنگ در جامعه و بهویژه اعتراضات دانشجویی در دانشگاههای آمریکا بهراه افتاد.
دکتر روحالله کریمی | عضو پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
این جنگ که هرچه از آن میگذشت بیشتر بهعنوان یک رسوایی انسانی، اقتصادی، نظامی، اخلاقی و سیاسی در نظر مردم آمریکا تثبیت میشد، پرسشهای مهمی را در فضای عمومی و دانشگاهی آمریکا طرح کرد. یکی از مهمترین این پرسشها این بود که چه بستری در فرهنگ عمومی و پیش از آن در آموزش عمومی فراهم شده است که آمریکاییان را به شروع چنین جنگ مفتضحانهای متقاعد کرده است؟ پاسخی که اندیشمندان آمریکایی به این پرسش دادند، مسیری را هموار کرد که به جنبش بزرگ تفکر نقادانه در آمریکا و بعدها در جهان منجر شد. برای اروپاییها این پرسش البته پیشتر بعد از جنگ جهانی دوم تا حد زیادی مطرح شده بود اما آمریکاییها هنوز مواجهه وجودی جدی با آن پیدا نکرده بودند. در همین زمان، یکی از جنبشهای مشهور دانشگاهی، جنبشی بهنام «تیچاین» بود که با هدف آگاهیبخشی رویدادهای بزرگی را با حضور هزاران نفر در صحن دانشگاهها برگزار میکرد تا در ضمن سخنرانیها و مباحثههای گروهی، مخالفان و موافقان جنگ فرصت ارائه استدلالهای خود را داشته باشند. این جنبش نیز بهنوبه خود اهمیت توجه به گفتوگو و تفکر نقادانه برای شناسایی استدلالهای خوب از بد را بیشازپیش عیان کرد. جنبش فلسفه برای کودکان (فبک) هم در همین دوران متولد شد چرا که متیو لیپمن از کیفیت استدلالهای شهروندان آمریکایی در دفاع یا مخالفت با جنگ دلسرد شده بود و به این نتیجه رسید که آموزش مهارتهای استدلالورزی و آموزش منطق و تفکر نقادانه باید پیش از دانشگاه آغاز شود.
۲. در حالی که رسانههای طرفدار جنگ در آمریکا تلاش میکردند جنگ ویتنام را جنگی تمدنی از نوع جنگ دنیای آزاد علیه دیکتاتوری کمونیستی جا بیندازند، مخالفان با شواهد مختلف سعی میکردند نشان دهند که کمونیسم برای ویتنامیها راهی برای رهایی از استعمار بوده است و طبیعتا جنگ ویتنام برای ویتنامیها جنگی ضد استعماری و بیشتر ملیگرایانه است تا دارای سویههای ایدئولوژی کمونیستی.
۳. جنگ رمضان نیز جرقه پرسش مهمی را در ذهن بسیاری از دانشگاهیان و اندیشمندان ایرانی زده است: «چه اتفاقی افتاده است که برخی از ایرانیها حامی تجاوز بیگانه به کشور خود هستند؟» روشن است که از منظرهای مختلفی میتوان به این پرسش مهم پرداخت اما یکی از منظرهایی که در این میان نباید از آن غفلت کرد، نگاه آموزشی و تعلیموتربیت است.
۴. من بیش از ۱۵ سال است که بهطور جدی در حوزه آموزش مهارتهای تفکر بهویژه به کودکان و نوجوانان فعالیت میکنم. کتابها و مقالاتی را در این حوزه نوشتهام و تقریبا در تمام استانهای کشور برای معلمان و مربیان دورههای آموزشی و تربیت مربی برگزار کردهام.