بازسازی تأسیسات و مدیریت مصرف در کنار واردات گاز از ترکمنستان، فشار بر شبکه گاز کشور در فصل سرد را کاهش می‌دهد
کاهش ناترازی با دیپلماسی گازی
کشورمان سال‌هاست با پدیده‌ای مزمن تحت عنوان ناترازی گاز در فصل سرما روبه‌رو است؛ چالش عمیقی که در دوره‌های گذشته در روزهای سرد سال با اعمال محدودیت‌ها برای صنایع بزرگ، پتروشیمی‌ها و نیروگاه‌های برق خود را نشان می‌داد.
ریشه این ناترازی فصلی در عواملی نظیر رشد پرشتاب مصرف در بخش‌های خانگی و تجاری، مصرف بالای نیروگاه‌ها و صنایع، اتلاف انرژی در زنجیره تولید و خطوط انتقال و همچنین کُندی در روند توسعه ظرفیت‌های جدید نهفته بود؛ عواملی که سال‌ها دست به دست هم داده و شکاف میان عرضه و تقاضا را عمیق‌تر کرده بودند. با این حال، جنگ رمضان معادله تأمین گاز را پیچیده‌تر کرده است. آسیب به بخشی از ظرفیت پالایش گاز کشور در شرایطی رخ داد که شبکه انرژی پیش از جنگ نیز با شکاف قابل‌توجه میان تولید و مصرف مواجه بود. اکنون علاوه‌بر مدیریت افزایش تقاضای زمستانی، بازسازی ظرفیت‌های آسیب‌دیده و حفظ پایداری شبکه نیز در دستور کار قرار دارد.
براساس اعلام شرکت ملی گاز ایران، ناترازی گاز در سال‌های گذشته در برخی روزها به ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسید. این رقم نشان می‌دهد که مشکل تأمین گاز، پیش از وارد آمدن خسارت‌های جنگی ابعادی قابل‌توجه داشت و شبکه انرژی کشور در روزهای اوج مصرف با محدودیت جدی روبه‌رو بود. در چنین شرایطی، محدود کردن گاز صنایع به یکی از واکنش‌های رایج برای مدیریت فشار شبکه تبدیل شده است؛ راهکاری که در وضعیت اضطراری بخشی از کسری را جبران می‌کند اما هزینه اقتصادی بالایی دارد. با این حال در روزهایی که مصرف خانگی و تجاری افزایش می‌یابد، تأمین گرمایش منازل در اولویت قرار می‌گیرد و در نتیجه سهم کمتری به نیروگاه‌ها و واحدهای صنعتی می‌رسد. کاهش گاز تحویلی به صنایع، تولید را کاهش می‌دهد و اختلال در تأمین سوخت نیروگاه‌ها نیز بر تولید برق اثر می‌گذارد؛ موضوعی که در برخی سال‌ها سبب بروز خاموشی‌های زمستانی شد.
حملات دشمن آمریکایی- صهیونی به تأسیسات گازی کشورمان در جریان جنگ رمضان، شرایط ناترازی را وارد مرحله تازه‌ای کرد. طبق اعلام شرکت ملی گاز، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت پالایش گاز کشور پس از این حملات از مدار خارج شد؛ رقمی که معادل 25 درصد ظرفیت پالایش گاز کشور است. با این حال تا شهریور سال جاری بیش از ۹۵ میلیون مترمکعب از ظرفیت آسیب‌دیده به چرخه تولید بازگشته بود و برنامه بازسازی مابقی آن نیز ادامه دارد. این ارقام نشان می‌دهد شبکه گاز کشور همزمان باید دو چالش ناترازی (فاصله تولید و مصرف) و محدودیت ناشی از خسارت به تأسیسات پالایشی را مدیریت کند.
چرا ناترازی همچنان پابرجاست؟
کشورمان بیش از ۱۷ درصد ذخایر اثبات‌شده گاز جهان، معادل بیش از ۳۲ تریلیون مترمکعب، را در اختیار دارد و دومین دارنده بزرگ ذخایر گاز جهان است.
همچنین تولید سالانه گاز ایران بیش از ۲۵۰ میلیارد مترمکعب است که کشور را در جایگاه سوم تولیدکنندگان بزرگ جهان قرار می‌دهد. باوجود این ظرفیت، برخورداری از ذخایر زیرزمینی به معنای امکان تأمین نامحدود و فوری گاز نیست. افزایش ظرفیت تولید و توسعه میدان‌های جدید، حفاری چاه‌ها، احداث سکوها و تأسیسات فرآورشی و تکمیل خطوط انتقال، به زمان و سرمایه‌گذاری نیاز دارد.
سناریوهای زمستانی گاز
سعید توکلی، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران با تشریح اقدام‌های انجام‌شده برای آمادگی شبکه در آستانه ماه‌های سرد سال اعلام کرد: تعمیرات اساسی و اقدام‌های موردنیاز برای افزایش پایداری شبکه در بخش‌های مختلف، از جمله پالایشگاه‌ها، شبکه انتقال، ایستگاه‌های تقویت فشار و شبکه توزیع انجام شده است. او با بیان این‌که تأمین سوخت جایگزین برای نیروگاه‌ها و سایر بخش‌های موردنیاز از موضوع‌های مهم این برنامه‌ریزی‌هاست، گفت: برای همه سناریوها، از بدترین حالت تا شرایط واقع‌بینانه‌تر، برنامه‌های جایگزین پیش‌بینی شده و این اقدام‌ها در استان‌ها با هماهنگی استانداری‌ها در حال پیگیری است.
معاون وزیر نفت مدیریت مصرف را یکی از عوامل مؤثر در کاهش فشار بر شبکه و کمک به تأمین پایدار انرژی، به‌ویژه در استان‌های شمالی عنوان کرد و گفت: حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد مصرف گاز در بخش خانگی به گرمایش اختصاص دارد، بنابراین بهینه‌سازی سیستم‌های گرمایشی و جلوگیری از هدررفت حرارت، می‌تواند نقش مؤثری در کاهش مصرف انرژی داشته باشد.
وی با اشاره به برنامه جایگزینی بخاری‌های کم‌بازده با تجهیزات گرمایشی پربازده بیان کرد: در کشور بین ۲۰ تا ۲۱ میلیون بخاری کم‌بازده وجود دارد که جایگزینی آنها می‌تواند نقش مهمی در کاهش مصرف گاز داشته باشد. براساس برآوردها، هر بخاری پربازده می‌تواند سالانه حدود ۴۶۶ مترمکعب گاز کمتر مصرف کند، درحالی‌که مقدار گرمایش بیشتری نسبت به بخاری‌های کم‌بازده فراهم می‌کند. اجرای جدی این موضوع از سال ۱۴۰۴ در دستور کار قرار گرفته است.
مدیرعامل شرکت ملی گاز بیان کرد: برای کاهش مصرف گاز در مدارس، چند برنامه در دستور کار قرار گرفته که ازجمله آنها می‌توان به هوشمندسازی و اصلاح و بهینه‌سازی موتورخانه‌ها، که در کل کشور تا به امروز ۱۳۱ هزار و ۴۵۰ مورد بوده است، اشاره کرد. اصلاح و تنظیم مشعل‌ها و نصب تجهیزات رسوب‌زدایی از اقدام‌هایی است که می‌تواند بین ۱۳ تا ۲۵ درصد کاهش مصرف گاز را به همراه داشته باشد.
ترکمنستان؛ فرصتی برای کاهش ناترازی
در کنار بازسازی تأسیسات و مدیریت مصرف، واردات گاز از ترکمنستان می‌تواند یکی از مسیرهای کاهش فشار بر شبکه در فصل سرد باشد. سفر دکتر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور به عشق‌آباد در اواخر هفته گذشته از این منظر اهمیت دارد که می‌تواند زمینه ازسرگیری و توسعه واردات گاز از نزدیک‌ترین مبدأ منطقه‌ای را فراهم کند؛ به‌ویژه برای استان‌های شمالی و شمال‌شرقی که به دلیل فاصله از منابع گازی جنوب و قرار گرفتن در انتهای زنجیره تأمین، در شرایط افت فشار آسیب‌پذیرتر هستند.
ترکمنستان از دارندگان بزرگ ذخایر گاز جهان است و زیرساخت‌های متصل به ایران، امکان استفاده از ظرفیت وارداتی این کشور را فراهم می‌کند. دو کشور سابقه حدود ۳۰ سال مبادلات گازی دارند و در سال ۱۴۰۳ نیز تفاهم‌نامه‌ای برای ارتقای ظرفیت تبادلات گازی میان ایران و ترکمنستان امضا شده است.
تجربه توافق سه‌جانبه ایران، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان که از ابتدای سال ۱۴۰۲ به اجرا درآمد، ظرفیت سوآپ گاز را نیز نشان داده است. در این سازوکار، گاز ترکمنستان از مبادی شمال‌شرقی ایران دریافت و حجم معادل آن از مرزهای دیگر کشور به به پاکستان و عراق صادر می‌شد. این روش می‌تواند بدون نیاز به احداث خطوط انتقال جدید، انعطاف‌پذیری شبکه را افزایش دهد و علاوه‌بر پاسخگویی به بخشی از نیاز داخلی، درآمد ترانزیتی نیز ایجاد کند. عبدالجلال ایری، سخنگوی کمیسیون عمران مجلس می‌گوید: امکان واردات روزانه ۲۵ تا ۲۷ میلیون مترمکعب گاز از ترکمنستان وجود دارد. همچنین ظرفیت انتقال خط لوله دولت‌آباد- سرخس- خانگیران، سالانه 5/12 میلیارد مترمکعب اعلام شده است. با این حال، ظرفیت فنی به‌تنهایی برای تحقق واردات کافی نیست. یکی از موانع اصلی، تعیین تکلیف سازوکارهای مالی دوجانبه و فراهم کردن مسیرهای بانکی و مبادلاتی است. تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که تفاهم‌نامه‌ها بدون حل مسائل مالی ممکن است به قرارداد اجرایی تبدیل نشوند.
اهمیت همکاری با ترکمنستان به تأمین زمستانی محدود نمی‌شود. توسعه تجارت گاز و سوآپ منطقه‌ای می‌تواند جایگاه ایران را در شبکه انتقال انرژی تقویت و امکان پاسخگویی به بخشی از تقاضای کشورهای همسایه را فراهم کند. با این حال، در شرایط فعلی، اولویت فوری آن است که واردات به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی شود که به کاهش فشار بر شبکه داخلی، به‌ویژه در مناطق شمالی و شمال‌شرقی، کمک کند.
براساس اعلام شرکت ملی گاز ایران، ناترازی گاز در سال‌های گذشته در برخی روزها به ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسید. این رقم نشان می‌دهد که مشکل تأمین گاز، پیش از وارد آمدن خسارت‌های جنگی ابعادی قابل‌توجه داشت و شبکه انرژی کشور در روزهای اوج مصرف با محدودیت جدی روبه‌رو بود. در چنین شرایطی، محدود کردن گاز صنایع به یکی از واکنش‌های رایج برای مدیریت فشار شبکه تبدیل شده است؛ راهکاری که در وضعیت اضطراری بخشی از کسری را جبران می‌کند اما هزینه اقتصادی بالایی دارد. با این حال در روزهایی که مصرف خانگی و تجاری افزایش می‌یابد، تأمین گرمایش منازل در اولویت قرار می‌گیرد و در نتیجه سهم کمتری به نیروگاه‌ها و واحدهای صنعتی می‌رسد. کاهش گاز تحویلی به صنایع، تولید را کاهش می‌دهد و اختلال در تأمین سوخت نیروگاه‌ها نیز بر تولید برق اثر می‌گذارد؛ موضوعی که در برخی سال‌ها سبب بروز خاموشی‌های زمستانی شد.
حملات دشمن آمریکایی- صهیونی به تأسیسات گازی کشورمان در جریان جنگ رمضان، شرایط ناترازی را وارد مرحله تازه‌ای کرد. طبق اعلام شرکت ملی گاز، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت پالایش گاز کشور پس از این حملات از مدار خارج شد؛ رقمی که معادل 25 درصد ظرفیت پالایش گاز کشور است. با این حال تا شهریور سال جاری بیش از ۹۵ میلیون مترمکعب از ظرفیت آسیب‌دیده به چرخه تولید بازگشته بود و برنامه بازسازی مابقی آن نیز ادامه دارد. این ارقام نشان می‌دهد شبکه گاز کشور همزمان باید دو چالش ناترازی (فاصله تولید و مصرف) و محدودیت ناشی از خسارت به تأسیسات پالایشی را مدیریت کند.
چرا ناترازی همچنان پابرجاست؟
کشورمان بیش از ۱۷ درصد ذخایر اثبات‌شده گاز جهان، معادل بیش از ۳۲ تریلیون مترمکعب، را در اختیار دارد و دومین دارنده بزرگ ذخایر گاز جهان است.
همچنین تولید سالانه گاز ایران بیش از ۲۵۰ میلیارد مترمکعب است که کشور را در جایگاه سوم تولیدکنندگان بزرگ جهان قرار می‌دهد. باوجود این ظرفیت، برخورداری از ذخایر زیرزمینی به معنای امکان تأمین نامحدود و فوری گاز نیست. افزایش ظرفیت تولید و توسعه میدان‌های جدید، حفاری چاه‌ها، احداث سکوها و تأسیسات فرآورشی و تکمیل خطوط انتقال، به زمان و سرمایه‌گذاری نیاز دارد.
سناریوهای زمستانی گاز
سعید توکلی، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران با تشریح اقدام‌های انجام‌شده برای آمادگی شبکه در آستانه ماه‌های سرد سال اعلام کرد: تعمیرات اساسی و اقدام‌های موردنیاز برای افزایش پایداری شبکه در بخش‌های مختلف، از جمله پالایشگاه‌ها، شبکه انتقال، ایستگاه‌های تقویت فشار و شبکه توزیع انجام شده است. او با بیان این‌که تأمین سوخت جایگزین برای نیروگاه‌ها و سایر بخش‌های موردنیاز از موضوع‌های مهم این برنامه‌ریزی‌هاست، گفت: برای همه سناریوها، از بدترین حالت تا شرایط واقع‌بینانه‌تر، برنامه‌های جایگزین پیش‌بینی شده و این اقدام‌ها در استان‌ها با هماهنگی استانداری‌ها در حال پیگیری است.
معاون وزیر نفت مدیریت مصرف را یکی از عوامل مؤثر در کاهش فشار بر شبکه و کمک به تأمین پایدار انرژی، به‌ویژه در استان‌های شمالی عنوان کرد و گفت: حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد مصرف گاز در بخش خانگی به گرمایش اختصاص دارد، بنابراین بهینه‌سازی سیستم‌های گرمایشی و جلوگیری از هدررفت حرارت، می‌تواند نقش مؤثری در کاهش مصرف انرژی داشته باشد.
وی با اشاره به برنامه جایگزینی بخاری‌های کم‌بازده با تجهیزات گرمایشی پربازده بیان کرد: در کشور بین ۲۰ تا ۲۱ میلیون بخاری کم‌بازده وجود دارد که جایگزینی آنها می‌تواند نقش مهمی در کاهش مصرف گاز داشته باشد. براساس برآوردها، هر بخاری پربازده می‌تواند سالانه حدود ۴۶۶ مترمکعب گاز کمتر مصرف کند، درحالی‌که مقدار گرمایش بیشتری نسبت به بخاری‌های کم‌بازده فراهم می‌کند. اجرای جدی این موضوع از سال ۱۴۰۴ در دستور کار قرار گرفته است.
مدیرعامل شرکت ملی گاز بیان کرد: برای کاهش مصرف گاز در مدارس، چند برنامه در دستور کار قرار گرفته که ازجمله آنها می‌توان به هوشمندسازی و اصلاح و بهینه‌سازی موتورخانه‌ها، که در کل کشور تا به امروز ۱۳۱ هزار و ۴۵۰ مورد بوده است، اشاره کرد. اصلاح و تنظیم مشعل‌ها و نصب تجهیزات رسوب‌زدایی از اقدام‌هایی است که می‌تواند بین ۱۳ تا ۲۵ درصد کاهش مصرف گاز را به همراه داشته باشد.
ترکمنستان؛ فرصتی برای کاهش ناترازی
در کنار بازسازی تأسیسات و مدیریت مصرف، واردات گاز از ترکمنستان می‌تواند یکی از مسیرهای کاهش فشار بر شبکه در فصل سرد باشد. سفر دکتر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور به عشق‌آباد در اواخر هفته گذشته از این منظر اهمیت دارد که می‌تواند زمینه ازسرگیری و توسعه واردات گاز از نزدیک‌ترین مبدأ منطقه‌ای را فراهم کند؛ به‌ویژه برای استان‌های شمالی و شمال‌شرقی که به دلیل فاصله از منابع گازی جنوب و قرار گرفتن در انتهای زنجیره تأمین، در شرایط افت فشار آسیب‌پذیرتر هستند.
ترکمنستان از دارندگان بزرگ ذخایر گاز جهان است و زیرساخت‌های متصل به ایران، امکان استفاده از ظرفیت وارداتی این کشور را فراهم می‌کند. دو کشور سابقه حدود ۳۰ سال مبادلات گازی دارند و در سال ۱۴۰۳ نیز تفاهم‌نامه‌ای برای ارتقای ظرفیت تبادلات گازی میان ایران و ترکمنستان امضا شده است.
تجربه توافق سه‌جانبه ایران، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان که از ابتدای سال ۱۴۰۲ به اجرا درآمد، ظرفیت سوآپ گاز را نیز نشان داده است. در این سازوکار، گاز ترکمنستان از مبادی شمال‌شرقی ایران دریافت و حجم معادل آن از مرزهای دیگر کشور به به پاکستان و عراق صادر می‌شد. این روش می‌تواند بدون نیاز به احداث خطوط انتقال جدید، انعطاف‌پذیری شبکه را افزایش دهد و علاوه‌بر پاسخگویی به بخشی از نیاز داخلی، درآمد ترانزیتی نیز ایجاد کند. عبدالجلال ایری، سخنگوی کمیسیون عمران مجلس می‌گوید: امکان واردات روزانه ۲۵ تا ۲۷ میلیون مترمکعب گاز از ترکمنستان وجود دارد. همچنین ظرفیت انتقال خط لوله دولت‌آباد- سرخس- خانگیران، سالانه 5/12 میلیارد مترمکعب اعلام شده است. با این حال، ظرفیت فنی به‌تنهایی برای تحقق واردات کافی نیست. یکی از موانع اصلی، تعیین تکلیف سازوکارهای مالی دوجانبه و فراهم کردن مسیرهای بانکی و مبادلاتی است. تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که تفاهم‌نامه‌ها بدون حل مسائل مالی ممکن است به قرارداد اجرایی تبدیل نشوند.
اهمیت همکاری با ترکمنستان به تأمین زمستانی محدود نمی‌شود. توسعه تجارت گاز و سوآپ منطقه‌ای می‌تواند جایگاه ایران را در شبکه انتقال انرژی تقویت و امکان پاسخگویی به بخشی از تقاضای کشورهای همسایه را فراهم کند. با این حال، در شرایط فعلی، اولویت فوری آن است که واردات به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی شود که به کاهش فشار بر شبکه داخلی، به‌ویژه در مناطق شمالی و شمال‌شرقی، کمک کند.