رئیس مرکز آمار ایران در گفت‌وگوی اختصاصی با روزنامه «جام‌جم» تشریح کرد
آغاز تحول بزرگ در نظام آماری کشور
آمار، زیربنای تصمیم‌گیری درست و یکی از مهم‌ترین ابزارهای حکمرانی کارآمد است. هیچ سیاست اقتصادی، اجتماعی و عمرانی بدون شناخت دقیق جمعیت، ویژگی‌های خانوارها و پراکندگی نیازها نمی‌تواند به اهداف خود برسد. سرشماری نیز صرفا شمارش جمعیت نیست؛ بلکه فرصتی برای ترسیم تصویری واقعی از وضعیت کشور و شناسایی نیازهای مناطق مختلف در اختیار سیاست‌گذاران قرار می‌دهد. هرچه داده‌ها دقیق‌تر و به‌روزتر باشند، امکان برنامه‌ریزی مؤثرتر، توزیع عادلانه‌تر منابع و ارزیابی عملکرد دستگاه‌ها افزایش می‌یابد. در مقابل، اتکا به اطلاعات قدیمی و ناقص می‌تواند به تصمیم‌های نادرست و هدررفت منابع عمومی منجر شود. سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۴۰۵ نیز با حرکت به سمت روش ثبتی‌مبنا، فصل تازه‌ای در نظام آماری کشور باز کرده است. در همین زمینه، با غلامرضا گودرزی، رئیس مرکز آمار ایران، درباره اهداف، شیوه اجرا و آثار اقتصادی و مدیریتی این سرشماری گفت‌وگو کرده‌ایم.
در ادامه بخش اول این مصاحبه را می‌خوانید.
در سال‌های گذشته به نظر می‌رسد جایگاه مرکز آمار ایران در نظام تصمیم‌گیری کشور تقویت شده و همکاری دستگاه‌های اجرایی با این مرکز نیز افزایش یافته است. این تغییر رویکرد و اهمیت آمار در اقتصاد کشور را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
مرکز آمار در چند سال اخیر به دلایل مختلف توانسته است روان‌تر و مؤثرتر کار کند. یکی از دلایل اصلی این موضوع، تغییراتی است که در داخل مرکز و به همت بدنه کارشناسی آن انجام شده است. همکاران ما بسیاری از فرآیندها را به‌روز و اصلاح کردند و فناوری‌های جدید را به کار گرفتند. تفکر مرکز نیز به سمت تولید آمارهای جدیدتر و همکاری بیشتر با دستگاه‌های اجرایی حرکت کرده است. بخشی از این تحول نتیجه تلاش کارشناسان و متخصصان مرکز است، اما بخشی از آن به حمایت‌های سازمان برنامه و بودجه برمی‌گردد. معاونان، کارشناسان و مسئولان حوزه‌های مختلف این سازمان از مرکز آمار حمایت کردند. استفاده از آمارهای تولیدشده و دعوت از مرکز آمار برای حضور در جلسات مرتبط با اقتصاد و مسائل زیربنایی، تأثیر زیادی در افزایش اثرگذاری این مجموعه داشته است. شخص آقای پورمحمدی، رئیس سازمان برنامه و بودجه نیز در این زمینه مؤثر بودند و حمایت‌های ویژه‌ای داشتند، به‌طوری‌که دست ما را برای انجام نوآوری‌ها باز گذاشتند. مجموعه دولت نیز حمایت‌هایی داشته است.
آقای دکتر پزشکیان ، آقای دکتر عارف، معاونان ارشد رئیس‌جمهور، آقای قائم‌پناه و آقای پاداش، عمده وزرا و مجموعه‌های مرتبط، همچنین تعدادی از نمایندگان مجلس و قوه قضاییه از مرکز آمار حمایت کرده‌اند. حضور مسئولان در مرکز و بازدید آنها از مجموعه، بر روحیه همکاران اثر گذاشت و نشان داد تلاش‌های آنان دیده می‌شود.
اهمیت سرشماری از منظر اقتصادی چیست و اطلاعات حاصل از آن چه نقشی در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی کشور دارد؟
یکی از کلیدی‌ترین عوامل در هر تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری، به‌ویژه در حوزه اقتصاد، جمعیت است. البته منظور از جمعیت، صرفا شمار افراد نیست؛ بلکه ویژگی‌ها، تنوع و چگونگی پراکندگی آن در کشور نیز اهمیت دارد.
برای مثال، در برخی آبادی‌های کشور اطلاعات جمعیتی دقیقی نداریم. وقتی اطلاعات یک منطقه دقیق نباشد، نمی‌توان برای آن برنامه‌ریزی کرد یا درباره نحوه خدمت‌رسانی به مردم آن تصمیم گرفت. یکی از ضعف‌های گذشته این بود که سرشماری‌ها به‌صورت ۱۰ساله انجام می‌شدند و اطلاعات مورد استفاده در برنامه‌ریزی نیز با فاصله زمانی زیادی به‌دست‌می‌آمد. این فاصله می‌تواند باعث اشتباه در تصمیم‌گیری شود. فرض کنید جمعیت یک استان پنج‌میلیون نفر باشد، اما اطلاعات مورد استفاده در برنامه‌ریزی، جمعیت آن را سه‌میلیون و ۸۰۰هزار نفر نشان دهد. در چنین شرایطی تمام برنامه‌ریزی‌های آن استان تحت تأثیر قرار می‌گیرد. سرشماری جدید دو کار اساسی انجام می‌دهد؛ نخست، اطلاعات جمعیتی را اصلاح می‌کند و دوم، به تقویت نظام ثبت‌های کشور کمک می‌کند. با تقویت ثبت‌ها، اطلاعات جمعیتی به‌صورت مستمر به‌روزرسانی خواهد شد و دیگر لازم نیست برای دستیابی به آمار دقیق ۱۰سال منتظر بمانیم. هدف این است که آمار جمعیت و مسکن به‌صورت مستمر در اختیار تصمیم‌گیران قرار گیرد.
آمار دقیق و به‌روز چه نقشی در مهار مشکلات و افزایش اثربخشی سیاست‌های دولت دارد؟
به نظرم آمار در سه حوزه نقش دارد. نخست، نقش پیشینی دارد؛ یعنی زمانی که اتفاقی در کشور در حال رخ‌دادن است، آمار وضعیت را به تصمیم‌گیران نشان می‌دهد. برای مثال، افزایش آمار اجاره‌نشینی می‌تواند علامت و هشداری به دولت باشد تا پیش از گسترده‌تر شدن مشکلات، تصمیم‌گیری کند و سیاست‌های خود را اصلاح کند. دومین نقش آمار، ارزیابی پسینی است. یعنی پس از اجرای یک سیاست باید بررسی شود که آیا آن سیاست به‌درستی اجرا شده و به نتیجه مورد نظر رسیده است یا خیر. برای مثال، در موضوع نرخ باروری و مسائل جمعیتی، سرشماری می‌تواند نشان دهد سیاست‌های اجراشده چقدر اثربخش بوده‌اند و چه میزان به اصلاح نیاز دارند. در حوزه اقتصاد دیجیتال نیز می‌توان با استفاده از آمار بررسی کرد که سیاست‌های دولت تا چه اندازه به اهداف مورد نظر رسیده‌اند. حوزه سوم، کمک مستقیم آمار به فرآیند تدوین سیاست‌گذاری است. در این حوزه، آمار از ابتدا به تصمیم‌گیران کمک می‌کند سیاست مناسبی طراحی کنند. برای مثال، یکی از کارهای جدیدی که آغاز کرده‌ایم، موضوع اقتصاد دریاست که به‌زودی درباره آن گزارش و توضیحات بیشتری ارائه خواهیم کرد. در مجموع، آمار هم مسائل و نقاط حساس را آشکار می‌سازد، هم میزان اثرگذاری سیاست‌های اجراشده را مشخص می‌کند و هم مبنای تدوین سیاست‌های جدید قرار می‌گیرد. آمار تولیدشده برای مردم، بخش خصوصی، دولت و حاکمیت مبنای حرکت و تصمیم‌گیری است و نباید اهمیت آن را به یک دستگاه محدود کرد.
سرشماری ۱۴۰۵ به روش ثبتی‌مبنا انجام می‌شود. این روش چه تفاوت‌هایی با سرشماری سال ۱۳۹۵ دارد و چه دستاوردهایی برای آینده نظام آماری کشور خواهد داشت؟
در سال ۱۳۹۵ سرشماری را به‌صورت همان روش متداول و قدیمی انجام شد، اما این‌بار روش جدیدی را به کار گرفته‌ایم. نخستین تفاوت این است که دیگر مانند گذشته به تک‌تک خانوارها مراجعه نمی‌کنیم، بلکه ابتدا سراغ دستگاه‌های اجرایی و اطلاعات موجود در سامانه‌های آنها می‌رویم. این سرشماری تاریخ شروع مشخصی به معنای متداول ندارد و از چند مرحله آغاز شده است؛ مطالعات و مدل‌سازی در مرکز آمار، ایجاد زیرساخت‌های مورد نیاز و سپس شناسایی سامانه‌های دستگاه‌های اجرایی و فراهم‌کردن امکان استفاده از داده‌های آنها. این دسترسی به معنای انتقال همه اطلاعات سامانه‌های کشور به مرکز آمار نیست. سامانه‌های مختلف را شناسایی کردیم و مشخص شد کدام اطلاعات برای مرکز کاربرد دارد. سپس با استفاده از دستورالعمل‌های مربوط، امکان استفاده از داده‌ها فراهم شد. در ادامه، اطلاعات بر اساس مفاهیم آماری موردنظر با یکدیگر تطبیق داده شدند. اکنون مدل طراحی‌شده در حال اجراست و در کنار آن، عملیات میدانی نیز برای بررسی جمعیت محدودتری انجام می‌شود.
دومین تغییر، به تفکر و رویکرد اجرایی مربوط است. در روش پیشین، این ذهنیت وجود داشت که باید به همه نقاط کشور مراجعه و تمام خانوارها را شمارش کرد؛ اما اکنون فقط مناطقی بررسی می‌شوند که اطلاعات آنها با مشکل روبه‌روست یا برای اطمینان از صحت داده‌ها به راستی‌آزمایی نیاز دارند.
سومین تغییر، شیوه اطلاع‌رسانی است. در گذشته تبلیغات گسترده‌ای انجام می‌دادیم، چون مأموران قرار بود به در خانه همه مردم مراجعه کنند. اکنون بخش مهمی از اطلاع‌رسانی برای تبیین اهمیت سرشماری و توضیح تأثیر مشارکت مردم در نتیجه کار است. باید برای مردم روشن کنیم همکاری آنها چه دستاوردی برای خودشان و آینده کشور دارد؛ زیرا اثر این سرشماری مقطعی نیست و نتایج آن در سال‌های آینده در برنامه‌ریزی کشور نمایان خواهد شد. از طرف دیگر، ابزارهای فناورانه بیشتری به کار گرفته‌ایم. به‌جای اعزام مأموران برای دریافت اطلاعات از همه نقاط، از پیامک استفاده می‌کنیم. هوش مصنوعی نیز در برخی مراحل، از جمله تطبیق و تقاطع‌گیری داده‌ها، به ما کمک می‌کند. تبلت و ابزارهای الکترونیکی نیز در این فرآیند مورد استفاده قرار می‌گیرند. همکاران ما در میدان این کار را با نیت شهدا آغاز کردند. این تلاش‌ها در همان ایام جنگ تحمیلی ۱۲ روزه انجام شد و همه همکاران تلاش می‌کردند سرشماری به تاریخ اول آبان ۱۴۰۵ برسد.آنها شبانه‌روز کار کردند و از نرم‌افزارها و ظرفیت‌های موجود استفاده کردند تا این هدف محقق شود.
در سال‌های گذشته به نظر می‌رسد جایگاه مرکز آمار ایران در نظام تصمیم‌گیری کشور تقویت شده و همکاری دستگاه‌های اجرایی با این مرکز نیز افزایش یافته است. این تغییر رویکرد و اهمیت آمار در اقتصاد کشور را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
مرکز آمار در چند سال اخیر به دلایل مختلف توانسته است روان‌تر و مؤثرتر کار کند. یکی از دلایل اصلی این موضوع، تغییراتی است که در داخل مرکز و به همت بدنه کارشناسی آن انجام شده است. همکاران ما بسیاری از فرآیندها را به‌روز و اصلاح کردند و فناوری‌های جدید را به کار گرفتند. تفکر مرکز نیز به سمت تولید آمارهای جدیدتر و همکاری بیشتر با دستگاه‌های اجرایی حرکت کرده است. بخشی از این تحول نتیجه تلاش کارشناسان و متخصصان مرکز است، اما بخشی از آن به حمایت‌های سازمان برنامه و بودجه برمی‌گردد. معاونان، کارشناسان و مسئولان حوزه‌های مختلف این سازمان از مرکز آمار حمایت کردند. استفاده از آمارهای تولیدشده و دعوت از مرکز آمار برای حضور در جلسات مرتبط با اقتصاد و مسائل زیربنایی، تأثیر زیادی در افزایش اثرگذاری این مجموعه داشته است. شخص آقای پورمحمدی، رئیس سازمان برنامه و بودجه نیز در این زمینه مؤثر بودند و حمایت‌های ویژه‌ای داشتند، به‌طوری‌که دست ما را برای انجام نوآوری‌ها باز گذاشتند. مجموعه دولت نیز حمایت‌هایی داشته است.
آقای دکتر پزشکیان ، آقای دکتر عارف، معاونان ارشد رئیس‌جمهور، آقای قائم‌پناه و آقای پاداش، عمده وزرا و مجموعه‌های مرتبط، همچنین تعدادی از نمایندگان مجلس و قوه قضاییه از مرکز آمار حمایت کرده‌اند. حضور مسئولان در مرکز و بازدید آنها از مجموعه، بر روحیه همکاران اثر گذاشت و نشان داد تلاش‌های آنان دیده می‌شود.
اهمیت سرشماری از منظر اقتصادی چیست و اطلاعات حاصل از آن چه نقشی در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی کشور دارد؟
یکی از کلیدی‌ترین عوامل در هر تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری، به‌ویژه در حوزه اقتصاد، جمعیت است. البته منظور از جمعیت، صرفا شمار افراد نیست؛ بلکه ویژگی‌ها، تنوع و چگونگی پراکندگی آن در کشور نیز اهمیت دارد.
برای مثال، در برخی آبادی‌های کشور اطلاعات جمعیتی دقیقی نداریم. وقتی اطلاعات یک منطقه دقیق نباشد، نمی‌توان برای آن برنامه‌ریزی کرد یا درباره نحوه خدمت‌رسانی به مردم آن تصمیم گرفت. یکی از ضعف‌های گذشته این بود که سرشماری‌ها به‌صورت ۱۰ساله انجام می‌شدند و اطلاعات مورد استفاده در برنامه‌ریزی نیز با فاصله زمانی زیادی به‌دست‌می‌آمد. این فاصله می‌تواند باعث اشتباه در تصمیم‌گیری شود. فرض کنید جمعیت یک استان پنج‌میلیون نفر باشد، اما اطلاعات مورد استفاده در برنامه‌ریزی، جمعیت آن را سه‌میلیون و ۸۰۰هزار نفر نشان دهد. در چنین شرایطی تمام برنامه‌ریزی‌های آن استان تحت تأثیر قرار می‌گیرد. سرشماری جدید دو کار اساسی انجام می‌دهد؛ نخست، اطلاعات جمعیتی را اصلاح می‌کند و دوم، به تقویت نظام ثبت‌های کشور کمک می‌کند. با تقویت ثبت‌ها، اطلاعات جمعیتی به‌صورت مستمر به‌روزرسانی خواهد شد و دیگر لازم نیست برای دستیابی به آمار دقیق ۱۰سال منتظر بمانیم. هدف این است که آمار جمعیت و مسکن به‌صورت مستمر در اختیار تصمیم‌گیران قرار گیرد.
آمار دقیق و به‌روز چه نقشی در مهار مشکلات و افزایش اثربخشی سیاست‌های دولت دارد؟
به نظرم آمار در سه حوزه نقش دارد. نخست، نقش پیشینی دارد؛ یعنی زمانی که اتفاقی در کشور در حال رخ‌دادن است، آمار وضعیت را به تصمیم‌گیران نشان می‌دهد. برای مثال، افزایش آمار اجاره‌نشینی می‌تواند علامت و هشداری به دولت باشد تا پیش از گسترده‌تر شدن مشکلات، تصمیم‌گیری کند و سیاست‌های خود را اصلاح کند. دومین نقش آمار، ارزیابی پسینی است. یعنی پس از اجرای یک سیاست باید بررسی شود که آیا آن سیاست به‌درستی اجرا شده و به نتیجه مورد نظر رسیده است یا خیر. برای مثال، در موضوع نرخ باروری و مسائل جمعیتی، سرشماری می‌تواند نشان دهد سیاست‌های اجراشده چقدر اثربخش بوده‌اند و چه میزان به اصلاح نیاز دارند. در حوزه اقتصاد دیجیتال نیز می‌توان با استفاده از آمار بررسی کرد که سیاست‌های دولت تا چه اندازه به اهداف مورد نظر رسیده‌اند. حوزه سوم، کمک مستقیم آمار به فرآیند تدوین سیاست‌گذاری است. در این حوزه، آمار از ابتدا به تصمیم‌گیران کمک می‌کند سیاست مناسبی طراحی کنند. برای مثال، یکی از کارهای جدیدی که آغاز کرده‌ایم، موضوع اقتصاد دریاست که به‌زودی درباره آن گزارش و توضیحات بیشتری ارائه خواهیم کرد. در مجموع، آمار هم مسائل و نقاط حساس را آشکار می‌سازد، هم میزان اثرگذاری سیاست‌های اجراشده را مشخص می‌کند و هم مبنای تدوین سیاست‌های جدید قرار می‌گیرد. آمار تولیدشده برای مردم، بخش خصوصی، دولت و حاکمیت مبنای حرکت و تصمیم‌گیری است و نباید اهمیت آن را به یک دستگاه محدود کرد.
سرشماری ۱۴۰۵ به روش ثبتی‌مبنا انجام می‌شود. این روش چه تفاوت‌هایی با سرشماری سال ۱۳۹۵ دارد و چه دستاوردهایی برای آینده نظام آماری کشور خواهد داشت؟
در سال ۱۳۹۵ سرشماری را به‌صورت همان روش متداول و قدیمی انجام شد، اما این‌بار روش جدیدی را به کار گرفته‌ایم. نخستین تفاوت این است که دیگر مانند گذشته به تک‌تک خانوارها مراجعه نمی‌کنیم، بلکه ابتدا سراغ دستگاه‌های اجرایی و اطلاعات موجود در سامانه‌های آنها می‌رویم. این سرشماری تاریخ شروع مشخصی به معنای متداول ندارد و از چند مرحله آغاز شده است؛ مطالعات و مدل‌سازی در مرکز آمار، ایجاد زیرساخت‌های مورد نیاز و سپس شناسایی سامانه‌های دستگاه‌های اجرایی و فراهم‌کردن امکان استفاده از داده‌های آنها. این دسترسی به معنای انتقال همه اطلاعات سامانه‌های کشور به مرکز آمار نیست. سامانه‌های مختلف را شناسایی کردیم و مشخص شد کدام اطلاعات برای مرکز کاربرد دارد. سپس با استفاده از دستورالعمل‌های مربوط، امکان استفاده از داده‌ها فراهم شد. در ادامه، اطلاعات بر اساس مفاهیم آماری موردنظر با یکدیگر تطبیق داده شدند. اکنون مدل طراحی‌شده در حال اجراست و در کنار آن، عملیات میدانی نیز برای بررسی جمعیت محدودتری انجام می‌شود.
دومین تغییر، به تفکر و رویکرد اجرایی مربوط است. در روش پیشین، این ذهنیت وجود داشت که باید به همه نقاط کشور مراجعه و تمام خانوارها را شمارش کرد؛ اما اکنون فقط مناطقی بررسی می‌شوند که اطلاعات آنها با مشکل روبه‌روست یا برای اطمینان از صحت داده‌ها به راستی‌آزمایی نیاز دارند.
سومین تغییر، شیوه اطلاع‌رسانی است. در گذشته تبلیغات گسترده‌ای انجام می‌دادیم، چون مأموران قرار بود به در خانه همه مردم مراجعه کنند. اکنون بخش مهمی از اطلاع‌رسانی برای تبیین اهمیت سرشماری و توضیح تأثیر مشارکت مردم در نتیجه کار است. باید برای مردم روشن کنیم همکاری آنها چه دستاوردی برای خودشان و آینده کشور دارد؛ زیرا اثر این سرشماری مقطعی نیست و نتایج آن در سال‌های آینده در برنامه‌ریزی کشور نمایان خواهد شد. از طرف دیگر، ابزارهای فناورانه بیشتری به کار گرفته‌ایم. به‌جای اعزام مأموران برای دریافت اطلاعات از همه نقاط، از پیامک استفاده می‌کنیم. هوش مصنوعی نیز در برخی مراحل، از جمله تطبیق و تقاطع‌گیری داده‌ها، به ما کمک می‌کند. تبلت و ابزارهای الکترونیکی نیز در این فرآیند مورد استفاده قرار می‌گیرند. همکاران ما در میدان این کار را با نیت شهدا آغاز کردند. این تلاش‌ها در همان ایام جنگ تحمیلی ۱۲ روزه انجام شد و همه همکاران تلاش می‌کردند سرشماری به تاریخ اول آبان ۱۴۰۵ برسد.آنها شبانه‌روز کار کردند و از نرم‌افزارها و ظرفیت‌های موجود استفاده کردند تا این هدف محقق شود.