حضرت زهرا(س) محور یک روایت تمدنی
شهادت حضرت‌زهرا(س)، فرصتی برای بازخوانی جایگاه زنی است که در یکی از سرنوشت‌سازترین مقاطع تاریخ اسلام، نقشی فراتر از همراهی با پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) ایفا کرد. اما نقش زنان در تاریخ و تمدن، به این نقطه محدود نمی‌شود و باید ریشه‌های آن را از آغاز آفرینش جست‌وجو کرد. در همین ارتباط با دکتر محمدهادی همایون، استاد دانشگاه امام‌صادق(ع)، درباره نقش بنیادین زنان در تاریخ‌سازی و تمدن‌پروری گفت‌وگو کردیم.
علی مظاهری | روزنامه‌نگار
برای بازخوانی نقش زنان در تاریخ، باید از کجا شروع کنیم؟
برای شناخت نقش زن در تاریخ و تمدن، باید به آغاز آفرینش برگردیم و از حضرت حوا، مادر همه انسان‌ها، شروع کنیم. ما معمولا تاریخ را مردانه روایت کرده‌ایم؛ درحالی‌که در بسیاری از نقاط عطف تاریخ، زنی حضور داشته که شاید در ظاهر در متن حوادث دیده نشده، اما نقش اصلی و اثرگذار را بر عهده داشته است. در روایت نخستین نسل بشر، حضرت حوا مادری است که در میان فرزندانش هم شهید دارد و هم قاتل؛ هابیل و قابیل. این تقابل، مسئولیت و رنج بزرگی را بر دوش مادر قرار می‌دهد. می‌توان آن را با خانواده‌هایی در تاریخ معاصر مقایسه کرد که یک فرزندشان در مسیر انقلاب به شهادت رسیده و فرزند دیگرشان در جبهه مقابل قرار گرفته است. این واقعیت نشان می‌دهد که مادر از همان آغاز تاریخ، در متن پیچیده‌ترین مسائل انسانی و اجتماعی قرار داشته است.
ورود اسرائیلیات در تحریف نقش زنان در تاریخ تا چه اندازه است؟
یکی از موضوعاتی که باید به آن توجه کنیم، ورود اسرائیلیات به برخی نقل‌های تاریخی و دینی است. برخلاف آنچه در بعضی از این نقل‌ها آمده، حضرت حوا از دنده چپ حضرت آدم آفریده نشده است. در روایات اهل‌بیت(ع) نیز این برداشت جایگاهی ندارد و بر آفرینش زن از همان حقیقت و سرشت انسانی تأکید شده است. تقدم آفرینش آدم بر حوا به معنای فرودستی زن نیست. تحریف دیگر را در داستان وسوسه شیطان می‌بینیم. در برخی نقل‌ها گفته‌اند ابلیس ابتدا حوا را فریب داد و سپس حوا، آدم را گمراه کرد؛ گویی زن منشأ لغزش مرد بوده است. اما قرآن چنین تصویری ارائه نمی‌کند. در آیات قرآن، وسوسه شیطان متوجه آدم و همسرش است و مسئولیت لغزش نیز به‌صورت مشترک مطرح می‌شود. بنابراین، نمی‌توان حوا را عامل گمراهی آدم معرفی کرد. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که چگونه برخی نقل‌های واردشده از منابع دیگر، تصویری از زن ساخته‌اند که با روایت قرآنی تفاوت دارد. منظور از اسرائیلیات نیز گزارش‌ها و روایت‌هایی است که از سنت‌های بنی‌اسرائیل وارد برخی منابع اسلامی شده‌اند و باید با معیار قرآن و معارف اهل‌بیت(ع) سنجیده شوند.
چرا از تحریف جایگاه زن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تحریف‌های تاریخی یاد می‌کنید ؟
به نظر من، تحریف درباره زن از مهم‌ترین تحریف‌های تاریخی است؛ چون نقش زن در تاریخ و تمدن انکارناپذیر است. برای شناخت این نقش باید تاریخ را از زاویه دیگری بخوانیم؛ یعنی در کنار تاریخ مردان، تاریخ زنان را هم ببینیم. در زندگی روزمره خودمان نیز این مسأله قابل مشاهده است. در یک مهمانی، معمولا مردان در صدر مجلس می‌نشینند و بیشتر دیده می‌شوند، اما بخش عمده تلاش برای برگزاری همان مهمانی بر دوش زنان است. در تاریخ نیز گاهی مردان در صحنه اصلی دیده می‌شوند، درحالی‌که زنی در پشت صحنه، کار اصلی و اثرگذار را انجام داده است. این حرف صرفا برای تعریف از زنان نیست؛ واقعیتی است که در زندگی خودمان و در نقش مادران و مادربزرگ‌های‌مان می‌توانیم آن را ببینیم.
در این میان، حضرت زهرا(س) چه جایگاهی در این روایت تمدنی دارند؟ چرا برای فهم نقش زن در تاریخ اسلام باید به ایشان بازگردیم؟
اگر بخواهیم زنی را در مرکز یک حرکت بزرگ تمدنی قرار دهیم، باید به حضرت‌زهرا(س) توجه کنیم. ایشان صرفا دختر پیامبراکرم(ص) یا همسر امیرالمومنین(ع) نیستند؛ بلکه در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ اسلام، محور یک جریان بزرگ اعتقادی و تاریخی قرار می‌گیرند.
برای مثال، به ماجرای حدیث کساء و سپس مباهله با مسیحیان نجران توجه کنید. در روایت مشهور حدیث کساء، حضرت‌زهرا(س) محور روایت هستند و ماجرا از زبان ایشان نقل می‌شود. پیامبراکرم(ص)، امیرالمومنین(ع)، امام‌حسن(ع) و امام‌حسین(ع) در این واقعه حضور دارند و حضرت‌زهرا(س) نیز در مرکز این جمع قرار می‌گیرند. پس از آن، در ماجرای مباهله نیز پیامبراکرم(ص) اهل‌بیت خود را همراه می‌برند. قرآن‌کریم در آیه مباهله از حضور «نساءنا» سخن می‌گوید و در تفسیر شیعی، مصداق برجسته آن حضرت‌زهرا(س) هستند. این حضور نشان می‌دهد که زن در یکی از بزرگ‌ترین صحنه‌های اثبات حقانیت اسلام، جایگاهی محوری دارد. نکته مهم این است که نباید این وقایع را صرفا مناسبت‌هایی برای یادآوری فضایل اهل‌بیت(ع) بدانیم؛ بلکه باید ظرفیت تمدنی و تاریخی آنها را نیز بشناسیم. حضرت‌زهرا(س) در این صحنه‌ها شخصیتی حاشیه‌ای نیستند؛ ایشان در متن ماجرا قرار دارند.
برای شناخت نقش زن در تاریخ و تمدن، باید به آغاز آفرینش برگردیم و از حضرت حوا، مادر همه انسان‌ها، شروع کنیم. ما معمولا تاریخ را مردانه روایت کرده‌ایم؛ درحالی‌که در بسیاری از نقاط عطف تاریخ، زنی حضور داشته که شاید در ظاهر در متن حوادث دیده نشده، اما نقش اصلی و اثرگذار را بر عهده داشته است. در روایت نخستین نسل بشر، حضرت حوا مادری است که در میان فرزندانش هم شهید دارد و هم قاتل؛ هابیل و قابیل. این تقابل، مسئولیت و رنج بزرگی را بر دوش مادر قرار می‌دهد. می‌توان آن را با خانواده‌هایی در تاریخ معاصر مقایسه کرد که یک فرزندشان در مسیر انقلاب به شهادت رسیده و فرزند دیگرشان در جبهه مقابل قرار گرفته است. این واقعیت نشان می‌دهد که مادر از همان آغاز تاریخ، در متن پیچیده‌ترین مسائل انسانی و اجتماعی قرار داشته است.
ورود اسرائیلیات در تحریف نقش زنان در تاریخ تا چه اندازه است؟
یکی از موضوعاتی که باید به آن توجه کنیم، ورود اسرائیلیات به برخی نقل‌های تاریخی و دینی است. برخلاف آنچه در بعضی از این نقل‌ها آمده، حضرت حوا از دنده چپ حضرت آدم آفریده نشده است. در روایات اهل‌بیت(ع) نیز این برداشت جایگاهی ندارد و بر آفرینش زن از همان حقیقت و سرشت انسانی تأکید شده است. تقدم آفرینش آدم بر حوا به معنای فرودستی زن نیست. تحریف دیگر را در داستان وسوسه شیطان می‌بینیم. در برخی نقل‌ها گفته‌اند ابلیس ابتدا حوا را فریب داد و سپس حوا، آدم را گمراه کرد؛ گویی زن منشأ لغزش مرد بوده است. اما قرآن چنین تصویری ارائه نمی‌کند. در آیات قرآن، وسوسه شیطان متوجه آدم و همسرش است و مسئولیت لغزش نیز به‌صورت مشترک مطرح می‌شود. بنابراین، نمی‌توان حوا را عامل گمراهی آدم معرفی کرد. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که چگونه برخی نقل‌های واردشده از منابع دیگر، تصویری از زن ساخته‌اند که با روایت قرآنی تفاوت دارد. منظور از اسرائیلیات نیز گزارش‌ها و روایت‌هایی است که از سنت‌های بنی‌اسرائیل وارد برخی منابع اسلامی شده‌اند و باید با معیار قرآن و معارف اهل‌بیت(ع) سنجیده شوند.
چرا از تحریف جایگاه زن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تحریف‌های تاریخی یاد می‌کنید ؟
به نظر من، تحریف درباره زن از مهم‌ترین تحریف‌های تاریخی است؛ چون نقش زن در تاریخ و تمدن انکارناپذیر است. برای شناخت این نقش باید تاریخ را از زاویه دیگری بخوانیم؛ یعنی در کنار تاریخ مردان، تاریخ زنان را هم ببینیم. در زندگی روزمره خودمان نیز این مسأله قابل مشاهده است. در یک مهمانی، معمولا مردان در صدر مجلس می‌نشینند و بیشتر دیده می‌شوند، اما بخش عمده تلاش برای برگزاری همان مهمانی بر دوش زنان است. در تاریخ نیز گاهی مردان در صحنه اصلی دیده می‌شوند، درحالی‌که زنی در پشت صحنه، کار اصلی و اثرگذار را انجام داده است. این حرف صرفا برای تعریف از زنان نیست؛ واقعیتی است که در زندگی خودمان و در نقش مادران و مادربزرگ‌های‌مان می‌توانیم آن را ببینیم.
در این میان، حضرت زهرا(س) چه جایگاهی در این روایت تمدنی دارند؟ چرا برای فهم نقش زن در تاریخ اسلام باید به ایشان بازگردیم؟
اگر بخواهیم زنی را در مرکز یک حرکت بزرگ تمدنی قرار دهیم، باید به حضرت‌زهرا(س) توجه کنیم. ایشان صرفا دختر پیامبراکرم(ص) یا همسر امیرالمومنین(ع) نیستند؛ بلکه در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ اسلام، محور یک جریان بزرگ اعتقادی و تاریخی قرار می‌گیرند.
برای مثال، به ماجرای حدیث کساء و سپس مباهله با مسیحیان نجران توجه کنید. در روایت مشهور حدیث کساء، حضرت‌زهرا(س) محور روایت هستند و ماجرا از زبان ایشان نقل می‌شود. پیامبراکرم(ص)، امیرالمومنین(ع)، امام‌حسن(ع) و امام‌حسین(ع) در این واقعه حضور دارند و حضرت‌زهرا(س) نیز در مرکز این جمع قرار می‌گیرند. پس از آن، در ماجرای مباهله نیز پیامبراکرم(ص) اهل‌بیت خود را همراه می‌برند. قرآن‌کریم در آیه مباهله از حضور «نساءنا» سخن می‌گوید و در تفسیر شیعی، مصداق برجسته آن حضرت‌زهرا(س) هستند. این حضور نشان می‌دهد که زن در یکی از بزرگ‌ترین صحنه‌های اثبات حقانیت اسلام، جایگاهی محوری دارد. نکته مهم این است که نباید این وقایع را صرفا مناسبت‌هایی برای یادآوری فضایل اهل‌بیت(ع) بدانیم؛ بلکه باید ظرفیت تمدنی و تاریخی آنها را نیز بشناسیم. حضرت‌زهرا(س) در این صحنه‌ها شخصیتی حاشیه‌ای نیستند؛ ایشان در متن ماجرا قرار دارند.