غزه؛ از فاجعه انسانی تا مسئولیت کیفری بین‌المللی
بارندگی‌های شدید، سیلاب و طوفان در نوار غزه، در شرایطی که بخش بزرگی از جمعیت غیرنظامی در چادرها، سرپناه‌های موقت و ساختمان‌های آسیب‌دیده زندگی می‌کنند، به بحرانی انسانی با ابعاد گسترده تبدیل شده است.
دکتر جعفر صادق‌منش | عضو هیات علمی دانشگاه
تخریب یا آسیب‌دیدن سرپناه‌ها، آب‌گرفتگی محل اسکان، از بین رفتن وسایل اولیه زندگی و دشواری دسترسی به خدمات درمانی و بهداشتی، به‌ویژه کودکان، زنان و سالمندان را در معرض خطرهای جدی قرار داده است. تحلیل حقوقی این وضعیت نباید به توصیف آثار بارندگی و حوادث طبیعی محدود بماند. پرسش اساسی آن است که آیا محروم‌سازی مستمر جمعیت غیرنظامی از سرپناه مناسب، تخریب زیرساخت‌های حیاتی، جلوگیری یا ایجاد مانع در ورود تجهیزات و اقلام ضروری و رهاکردن آوارگان در برابر پیامدهای قابل پیش‌بینی شرایط جوی، در صورت احراز عناصر قانونی و معنوی لازم، می‌تواند واجد وصف جنایت جنگی، جنایت علیه بشریت یا نسل‌کشی باشد؟فرض اصلی این یادداشت آن است که بارندگی، سیلاب و طوفان، به‌خودی‌خود رفتار مجرمانه محسوب نمی‌شوند اما هنگامی که رفتارهای انسانی، جمعیت غیرنظامی را عمدا از امکانات ضروری بقا و سرپناه محروم می‌کند یا آسیب‌پذیری آنان را در برابر خطرهای طبیعی به‌طور جدی افزایش می‌دهد، آثار این حوادث می‌تواند در ارزیابی شرایط تحمیل‌شده، رابطه سببیت و احراز عناصر جرائم بین‌المللی اهمیت پیدا کند.
وضعیت انسانی و ابعاد محرومیت از سرپناه
گزارش‌های نهادهای سازمان ملل در نوامبر ۲۰۲۶، ابعاد آسیب‌پذیری جمعیت آواره غزه در برابر بارندگی‌های شدید را نشان می‌دهد. براساس گزارش دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد (OCHA) درباره بارندگی‌های شدید در نوار غزه، منتشرشده در ۹ نوامبر ۲۰۲۶، بارندگی و باد شدید از شامگاه ۶ نوامبر موجب خسارت گسترده به سرپناه‌ها و اموال خانوارهای آواره شد. در این گزارش، از ثبت درخواست کمک از سوی بیش از ۲۶ هزار خانوار، تخریب بیش از 6000 سرپناه و آسیب‌دیدن حدود ۱۷ هزار و ۴۰۰ سرپناه دیگر سخن گفته شده است. همچنین در برخی مناطق، ارتفاع آب‌گرفتگی به حدود یک‌ونیم متر رسیده و هزاران خانوار با فقدان سرپناه مواجه شده‌اند. OCHA در عین حال تصریح کرده است که برخی آمارهای اولیه، از‌جمله اطلاعات دریافتی از منابع محلی، هنوز نیازمند راستی‌آزمایی است. [1]یونیسف نیز در گزارش ۹ نوامبر ۲۰۲۶، از جان‌باختن سه کودک چهار، پنج و هشت‌ساله و مادرشان در پی ریزش تپه شنی بر چادر محل سکونت آنان در دیرالبلح خبر داده است. این نهاد همچنین از قرارگرفتن شمار زیادی از آوارگان در معرض خطر سیلاب، فقدان سرپناه مناسب، اختلال در تأسیسات فاضلاب و محدودیت امکانات پمپاژ و تخلیه آب سخن گفته است. [۲] این داده‌ها، در کنار گزارش‌های مربوط به کمبود تجهیزات، سوخت و امکانات امدادی، نشان می‌دهد که آثار بارندگی صرفا محصول یک پدیده طبیعی نیست؛ بلکه میزان خسارت انسانی به‌شدت از وضعیت پیشین زیرساخت‌ها و امکانات در دسترس جمعیت متأثر است. از این‌رو، باید میان «عامل طبیعی» و «شرایط انسانی تشدیدکننده آثار آن» تمایز گذاشت. بارندگی ممکن است علت طبیعی آب‌گرفتگی باشد اما فقدان سرپناه مقاوم، تخریب شبکه‌های دفع آب، کمبود پمپ و ماشین‌آلات، محرومیت از سوخت و ممانعت از دسترسی به اقلام ضروری، عواملی انسانی هستند که می‌توانند پیامدهای آن را به‌طور چشمگیری تشدید کنند.
وضعیت انسانی و ابعاد محرومیت از سرپناه
گزارش‌های نهادهای سازمان ملل در نوامبر ۲۰۲۶، ابعاد آسیب‌پذیری جمعیت آواره غزه در برابر بارندگی‌های شدید را نشان می‌دهد. براساس گزارش دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد (OCHA) درباره بارندگی‌های شدید در نوار غزه، منتشرشده در ۹ نوامبر ۲۰۲۶، بارندگی و باد شدید از شامگاه ۶ نوامبر موجب خسارت گسترده به سرپناه‌ها و اموال خانوارهای آواره شد. در این گزارش، از ثبت درخواست کمک از سوی بیش از ۲۶ هزار خانوار، تخریب بیش از 6000 سرپناه و آسیب‌دیدن حدود ۱۷ هزار و ۴۰۰ سرپناه دیگر سخن گفته شده است. همچنین در برخی مناطق، ارتفاع آب‌گرفتگی به حدود یک‌ونیم متر رسیده و هزاران خانوار با فقدان سرپناه مواجه شده‌اند. OCHA در عین حال تصریح کرده است که برخی آمارهای اولیه، از‌جمله اطلاعات دریافتی از منابع محلی، هنوز نیازمند راستی‌آزمایی است. [1]یونیسف نیز در گزارش ۹ نوامبر ۲۰۲۶، از جان‌باختن سه کودک چهار، پنج و هشت‌ساله و مادرشان در پی ریزش تپه شنی بر چادر محل سکونت آنان در دیرالبلح خبر داده است. این نهاد همچنین از قرارگرفتن شمار زیادی از آوارگان در معرض خطر سیلاب، فقدان سرپناه مناسب، اختلال در تأسیسات فاضلاب و محدودیت امکانات پمپاژ و تخلیه آب سخن گفته است. [۲] این داده‌ها، در کنار گزارش‌های مربوط به کمبود تجهیزات، سوخت و امکانات امدادی، نشان می‌دهد که آثار بارندگی صرفا محصول یک پدیده طبیعی نیست؛ بلکه میزان خسارت انسانی به‌شدت از وضعیت پیشین زیرساخت‌ها و امکانات در دسترس جمعیت متأثر است. از این‌رو، باید میان «عامل طبیعی» و «شرایط انسانی تشدیدکننده آثار آن» تمایز گذاشت. بارندگی ممکن است علت طبیعی آب‌گرفتگی باشد اما فقدان سرپناه مقاوم، تخریب شبکه‌های دفع آب، کمبود پمپ و ماشین‌آلات، محرومیت از سوخت و ممانعت از دسترسی به اقلام ضروری، عواملی انسانی هستند که می‌توانند پیامدهای آن را به‌طور چشمگیری تشدید کنند.