نسخه‌های نخ‌نما برای آلودگی هوا
روزهای بارانی هفته گذشته پایتخت، تبدیل به خاطره شده است و این روزها، هوا به جز آلودگی و ذرات گردوغبار، چیزی ندارد؛ آن‌قدر که حتی با چشم‌های غیرمسلح هم دیده می‌شوند و انگار لایه‌ای از دود، شهر را دربر گرفته است. براساس اعلام شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، شاخص آلودگی هوای پایتخت چند روزی است که در شرایط ناسالم برای همه گروه‌های حساس قرار دارد. این درحالی است که نمایشگر ایستگاه‌ها، روز گذشته منطقه ۱۹ با عدد ۱۷۲ را به‌عنوان آلوده‌ترین نقطه شهر نشان می‌داد؛ هوایی که به‌گفته کارشناسان این حوزه، قرار است از روز دوشنبه، کیفیتش بهتر از روزهای اول هفته باشد. اما با این حال، به هوای شهر و آلودگی‌هایش که زورمان نمی‌رسد؛ شاید مراقبت بیشتر از سلامتی‌مان در این روزهای آلوده که تبدیل به تکراری‌ترین اتفاقات پاییز و زمستان‌مان شده است، تنها کاری باشد که از دست‌مان برمی‌آید.
نرگس خانعلی‌زاده | گروه جامعه
واقعیت پنهان آلودگی
هوا آلوده است؛ از آن شکل آلودگی‌هایی که انگار می‌شود دست انداخت در هوا و ذراتش را احساس کرد. اما این حجم از آلودگی که به ساده‌ترین شکل ممکن دیده و احساس می‌شود، بر چه اساسی اندازه‌گیری می‌شود؟ سؤالی که دکتر محمدصادق حسنوند، عضو هیأت علمی و رئیس مرکز تحقیقات آلودگی هوای دانشگاه علوم پزشکی تهران در گفت‌وگو با جام‌جم به آن پاسخ می‌دهد: «شاخص آلودگی در حال حاضر ناسالم برای همه است.» پاسخی که البته اصلا دور از انتظار نبود. او اما به تفاوت روش محاسبه در ایران و دنیا اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: «روش اصلی این محاسبه در دنیا این است که وقتی 10 تا 15 ایستگاه در شهر وجود دارد، شاخص همان ایستگاهی که بالاترین عدد را نشان می‌دهد باید اعلام شود. اما در کشور ما، بین ایستگاه‌های مختلف میانگین‌گیری انجام می‌شود تا شاخص کمی تعدیل شود.» رئیس مرکز تحقیقات آلودگی هوا، درباره منشأ اصلی این بحران می‌گوید: «بیشترین سهم این آلودگی، از ذرات معلق کمتر از 5/2 میکرومتر است که مسئول کیفیت هوای فعلی بوده و عمده آن در شهری مانند تهران، از منابع ترافیکی می‌آید.» البته که او منابع ترافیکی را ترکیبی از چند عامل می‌داند: «هم اگزوز خودرو، هم سوخت و هم جاده؛ در واقع تفکیک دقیقی نمی‌توان بین آنها قائل شد اما آنچه مسلم بوده این‌که منشأ اصلی، منابع متحرک است.»
ناسالم برای همه
تابلوهای سنجش کیفیت هوای میادین اصلی شهر، هر روز عدد متفاوتی را نشان می‌دهند؛ عددی که متناسب با کم و زیاد شدنش، رنگ آن هم تغییر می‌کند. اما این اعداد و این رنگ‌ها، چطور می‌تواند رفت‌وآمدها و سبک زندگی ما را تحت تأثیر قرار بدهد؟ دکتر محمدصادق حسنوند، عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران درباره سطح خطر انواع آلودگی توضیح می‌دهد: «وقتی شاخص کیفیت هوا بین صفر تا۵۰ باشد، کیفیت هوا خوب است و ریسک قابل‌ملاحظه‌ای ندارد. شاخص ۵۱ تا۱۰۰ در محدوده متوسط قرار می‌گیرد؛ از ۱۰۱ تا۱۵۰، هوا برای گروه‌های حساس ناسالم است و بالاتر از۱۵۰، برای همه ناسالم محسوب می‌شود.» آنچه روشن به نظر می‌رسد این‌که گروه‌های حساس ازجمله کودکان، سالمندان، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی و ریوی، در چنین شرایطی آسیب‌پذیرترند اما عبور شاخص از عدد۱۵۰ به این معناست که حتی افراد سالم هم در معرض خطر قرار دارند.
بحرانی که به اورژانس ختم می‌شود!
همین که تقویم به روزهای آلوده سال می‌رسد، مراجعات به بیمارستان‌ها هم بالا می‌رود؛ اورژانس شلوغ می‌شود و آمارهای وزارت بهداشت، رنگ و روی نگران‌کننده‌تری به خودشان می‌گیرند. دکتر حسنوند در این‌باره عنوان می‌کند: «آلودگی هوا مثل یک فشار آرام و پیوسته عمل می‌کند؛ نه این‌که یک‌باره به بدن ضربه بزند، بلکه بستر بیماری‌های زمینه‌ای را تشدید می‌کند و زمینه را برای حمله قلبی یا تنفسی فراهم می‌سازد. گروه‌هایی که در این معادله بیشترین سهم را از دست می‌دهند، سالمندان و مبتلایان به بیماری‌های زمینه‌ای هستند.» اما رئیس مرکز تحقیقات آلودگی هوا در همین چارچوب پیش‌بینی می‌کند که در روزهای آینده، میزان مراجعه به بیمارستان‌ها حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد افزایش پیدا کند؛ رقمی که نشان می‌دهد هر روز هوای قرمز پیش از آن‌که خودش را در تابلوهای سنجش کیفیت هوا و اخبار بروز دهد، در صف اورژانس‌ها، دستگاه‌های اکسیژن و نفس‌بریده‌های بیماران تنفسی، نشان می‌دهد.
پس از باران...
اما شاید یکی از تعجب‌برانگیزترین پرسش‌های این روزها این بوده که چطور ممکن است بعد از چند روز بارندگی، شهر به وضعیت قرمز آلودگی هوا برسد؟ سؤالی که شاید برای ما خیلی جای تعجب داشته باشد اما دکتر حسنوند این پدیده را اتفاقی تازه نمی‌داند: «در فصل سرد، قطعا بعد از هر بارندگی، چه برف و چه باران، چون شرایط پایداری و وارونگی دما داریم، همواره این وضعیت وجود دارد؛ موضوعی که البته مخصوص امسال نیست و سال‌های پیش هم بعد از بارندگی، شرایط باعث تشدید آلودگی شده است.» به گفته او، بارش به‌خودی‌خود هوا را برای همیشه پاک نمی‌کند؛ نقش باران شست‌وشوی موقت جو است و هوا را در همان ساعت‌ها و روزهای نخست تمیز می‌کند اما به محض پایان بارش، همان لایه وارونگی که مثل درپوشی روی شهر نشسته، اجازه نمی‌دهد آلاینده‌های تازه تولید شده از منابع متحرک بالاتر برود و در
جو پخش شود.
چاره‌ای به نام روبه‌رو نشدن
اغراق نیست اگر بگوییم تنها چاره فعلی برای به سلامت عبور کردن از این روزهای آلوده، کم کردن مواجهه با آلودگی است؛ موضوعی که دکتر حسنوند هم آن را تایید می‌کند و معتقد است که اگر در محیط بسته، در و پنجره‌ها بسته بماند، غلظت آلاینده‌های داخل خانه به اندازه محسوسی پایین‌تر از بیرون است: «مثلا اگر بیرون شاخص ۱۰۰ بوده و در و پنجره بسته باشد، شاخص آلودگی در داخل به حدود ۵۰ می‌رسد؛ یعنی نصف می‌شود.» او همچنین ادامه می‌دهد که در صورت استفاده از دستگاه تصفیه هوا، این غلظت باز هم کمتر می‌شود اما برای کسانی که ناچارند از خانه بیرون بروند، حسنوند بر انتخاب ماسک تاکید می‌کند؛ آن هم نه هر ماسکی، بلکه ماسک‌هایی که چند لایه‌اند و روی صورت به‌درستی قرار می‌گیرند: «اگر ماسک خوب روی صورت بنشیند و از کناره‌ها هوا نشت نکند، می‌تواند ۶۰ تا ۷۰ درصد مواجهه را کاهش دهد.» علاوه بر این، رئیس مرکز تحقیقات آلودگی هوا، از اهمیت تغذیه سالم و درست و مصرف میوه و سبزیجات هم در کاهش اثرگذاری ذرات غبار بر سلامت افراد می‌گوید و آن را عاملی مؤثر در کاهش آسیب‌های ناشی از آلودگی هوا می‌داند.
هوا آلوده است؛ از آن شکل آلودگی‌هایی که انگار می‌شود دست انداخت در هوا و ذراتش را احساس کرد. اما این حجم از آلودگی که به ساده‌ترین شکل ممکن دیده و احساس می‌شود، بر چه اساسی اندازه‌گیری می‌شود؟ سؤالی که دکتر محمدصادق حسنوند، عضو هیأت علمی و رئیس مرکز تحقیقات آلودگی هوای دانشگاه علوم پزشکی تهران در گفت‌وگو با جام‌جم به آن پاسخ می‌دهد: «شاخص آلودگی در حال حاضر ناسالم برای همه است.» پاسخی که البته اصلا دور از انتظار نبود. او اما به تفاوت روش محاسبه در ایران و دنیا اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: «روش اصلی این محاسبه در دنیا این است که وقتی 10 تا 15 ایستگاه در شهر وجود دارد، شاخص همان ایستگاهی که بالاترین عدد را نشان می‌دهد باید اعلام شود. اما در کشور ما، بین ایستگاه‌های مختلف میانگین‌گیری انجام می‌شود تا شاخص کمی تعدیل شود.» رئیس مرکز تحقیقات آلودگی هوا، درباره منشأ اصلی این بحران می‌گوید: «بیشترین سهم این آلودگی، از ذرات معلق کمتر از 5/2 میکرومتر است که مسئول کیفیت هوای فعلی بوده و عمده آن در شهری مانند تهران، از منابع ترافیکی می‌آید.» البته که او منابع ترافیکی را ترکیبی از چند عامل می‌داند: «هم اگزوز خودرو، هم سوخت و هم جاده؛ در واقع تفکیک دقیقی نمی‌توان بین آنها قائل شد اما آنچه مسلم بوده این‌که منشأ اصلی، منابع متحرک است.»
ناسالم برای همه
تابلوهای سنجش کیفیت هوای میادین اصلی شهر، هر روز عدد متفاوتی را نشان می‌دهند؛ عددی که متناسب با کم و زیاد شدنش، رنگ آن هم تغییر می‌کند. اما این اعداد و این رنگ‌ها، چطور می‌تواند رفت‌وآمدها و سبک زندگی ما را تحت تأثیر قرار بدهد؟ دکتر محمدصادق حسنوند، عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران درباره سطح خطر انواع آلودگی توضیح می‌دهد: «وقتی شاخص کیفیت هوا بین صفر تا۵۰ باشد، کیفیت هوا خوب است و ریسک قابل‌ملاحظه‌ای ندارد. شاخص ۵۱ تا۱۰۰ در محدوده متوسط قرار می‌گیرد؛ از ۱۰۱ تا۱۵۰، هوا برای گروه‌های حساس ناسالم است و بالاتر از۱۵۰، برای همه ناسالم محسوب می‌شود.» آنچه روشن به نظر می‌رسد این‌که گروه‌های حساس ازجمله کودکان، سالمندان، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی و ریوی، در چنین شرایطی آسیب‌پذیرترند اما عبور شاخص از عدد۱۵۰ به این معناست که حتی افراد سالم هم در معرض خطر قرار دارند.
بحرانی که به اورژانس ختم می‌شود!
همین که تقویم به روزهای آلوده سال می‌رسد، مراجعات به بیمارستان‌ها هم بالا می‌رود؛ اورژانس شلوغ می‌شود و آمارهای وزارت بهداشت، رنگ و روی نگران‌کننده‌تری به خودشان می‌گیرند. دکتر حسنوند در این‌باره عنوان می‌کند: «آلودگی هوا مثل یک فشار آرام و پیوسته عمل می‌کند؛ نه این‌که یک‌باره به بدن ضربه بزند، بلکه بستر بیماری‌های زمینه‌ای را تشدید می‌کند و زمینه را برای حمله قلبی یا تنفسی فراهم می‌سازد. گروه‌هایی که در این معادله بیشترین سهم را از دست می‌دهند، سالمندان و مبتلایان به بیماری‌های زمینه‌ای هستند.» اما رئیس مرکز تحقیقات آلودگی هوا در همین چارچوب پیش‌بینی می‌کند که در روزهای آینده، میزان مراجعه به بیمارستان‌ها حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد افزایش پیدا کند؛ رقمی که نشان می‌دهد هر روز هوای قرمز پیش از آن‌که خودش را در تابلوهای سنجش کیفیت هوا و اخبار بروز دهد، در صف اورژانس‌ها، دستگاه‌های اکسیژن و نفس‌بریده‌های بیماران تنفسی، نشان می‌دهد.
پس از باران...
اما شاید یکی از تعجب‌برانگیزترین پرسش‌های این روزها این بوده که چطور ممکن است بعد از چند روز بارندگی، شهر به وضعیت قرمز آلودگی هوا برسد؟ سؤالی که شاید برای ما خیلی جای تعجب داشته باشد اما دکتر حسنوند این پدیده را اتفاقی تازه نمی‌داند: «در فصل سرد، قطعا بعد از هر بارندگی، چه برف و چه باران، چون شرایط پایداری و وارونگی دما داریم، همواره این وضعیت وجود دارد؛ موضوعی که البته مخصوص امسال نیست و سال‌های پیش هم بعد از بارندگی، شرایط باعث تشدید آلودگی شده است.» به گفته او، بارش به‌خودی‌خود هوا را برای همیشه پاک نمی‌کند؛ نقش باران شست‌وشوی موقت جو است و هوا را در همان ساعت‌ها و روزهای نخست تمیز می‌کند اما به محض پایان بارش، همان لایه وارونگی که مثل درپوشی روی شهر نشسته، اجازه نمی‌دهد آلاینده‌های تازه تولید شده از منابع متحرک بالاتر برود و در
جو پخش شود.
چاره‌ای به نام روبه‌رو نشدن
اغراق نیست اگر بگوییم تنها چاره فعلی برای به سلامت عبور کردن از این روزهای آلوده، کم کردن مواجهه با آلودگی است؛ موضوعی که دکتر حسنوند هم آن را تایید می‌کند و معتقد است که اگر در محیط بسته، در و پنجره‌ها بسته بماند، غلظت آلاینده‌های داخل خانه به اندازه محسوسی پایین‌تر از بیرون است: «مثلا اگر بیرون شاخص ۱۰۰ بوده و در و پنجره بسته باشد، شاخص آلودگی در داخل به حدود ۵۰ می‌رسد؛ یعنی نصف می‌شود.» او همچنین ادامه می‌دهد که در صورت استفاده از دستگاه تصفیه هوا، این غلظت باز هم کمتر می‌شود اما برای کسانی که ناچارند از خانه بیرون بروند، حسنوند بر انتخاب ماسک تاکید می‌کند؛ آن هم نه هر ماسکی، بلکه ماسک‌هایی که چند لایه‌اند و روی صورت به‌درستی قرار می‌گیرند: «اگر ماسک خوب روی صورت بنشیند و از کناره‌ها هوا نشت نکند، می‌تواند ۶۰ تا ۷۰ درصد مواجهه را کاهش دهد.» علاوه بر این، رئیس مرکز تحقیقات آلودگی هوا، از اهمیت تغذیه سالم و درست و مصرف میوه و سبزیجات هم در کاهش اثرگذاری ذرات غبار بر سلامت افراد می‌گوید و آن را عاملی مؤثر در کاهش آسیب‌های ناشی از آلودگی هوا می‌داند.