printlogo


گذر از منطق «نه جنگ، نه صلح»
بحث پیرامون راه‌های خروج از شرایط کنونی موسوم به «نه جنگ، نه صلح» است؛ وضعیتی که همانند خود جنگ عملا به بن‌بست رسیده و راه خروج از آن نیز، منطقا در همان دو واژه «جنگ» و «صلح» خلاصه می‌شود. به عبارت دیگر، خروج از وضعیت موجود از دو مسیر امکان‌پذیر است؛ مسیر نخست جنگ و مسیر دوم صلح قلمداد می‎شود.
دکتر محمد باقر خرمشاد استاد دانشگاه

در خصوص بخش نخست یعنی جنگ، از آنجا که جنگ دو طرف دارد، سناریوی اول این است که ایالات متحده آمریکا برای پایان دادن به این شرایطی که هم برای ما و هم برای آنها شرایط «نه جنگ، نه صلح» است، و برای بستن پرونده‌ای که خودشان باز کرده‌ا‌ند طوری که ضرر نکنند، اقدامی انجام دهد؛ یعنی همان‌طور که ما می‌خواهیم تدبیری کنیم، آنها نیز تدبیری به کار ببندند. 
یکی از طرف‌ها و راه‌های پیش روی آنها برای پایان دادن به این وضعیت با ابزار جنگ مربوط به آمریکاست که این موضوع دائما از سوی خود آنها مطرح می‌شود؛ یعنی آنها اقدام به جنگی کنند که تمام‌کننده‌ شرایط جنگ و صلح باشد و طوری برنامه‌ریزی کنند که به نفع‌شان تمام شود. دومین سناریوی جنگ مربوط به ایران است؛ همچنین درحال‌حاضر بیش از هر چیز برای ایران آزاردهنده شده، قرار گرفتن در محاصره است. 
بنابراین، یکی از راه‌های پیش‌روی ایران برای پایان دادن به این شرایط، ورود به جنگی است که در آن محاصره را بشکند؛ یعنی ایران اقدام به عملیات نظامی برای شکستن محاصره کند. اگر ایران توفیق پیدا کند و ضربه‌ای بزند که محاصره‌کنندگان از ترس یا به‌دلیل سختی ضربه، این شگرد را عملا رها کنند، این شرایط نقطه پایانی بر جنگ و صلح خواهد بود.
اما قسمت دوم مربوط به صلح است که شاید سه راهکار داشته باشد؛ راهکار اول این است که آمریکایی‌ها شرایط ایران را بپذیرند؛ یعنی هفت شرطی که ایران مطرح کرده پذیرفته شود و مذاکره‌ای صورت گیرد که در خلال آن، ضمن پذیرفته‌شدن شرایط ایران، احتمالا برخی چیزهایی که آمریکایی‌ها می‌خواهند نیز به آنها داده شود. راهکار دوم برعکس این حالت است؛ یعنی ایران شرایط ایالات متحده آمریکا را به‌طور کامل یا به‌صورتی که مطلوب آنها باشد بپذیرد؛ همان چیزی که ترامپ بارها اواخر اعلام کرده که خواسته‌های ایرانی‌ها آن چیزی نیست که من می‌خواهم، بلکه آنها باید آن چیزی که من می‌خواهم را به من بدهند. این هم می‌تواند راه دیگری برای پایان دادن به این شرایط باشد. 
سومین راه این است که با توجه به این‌که این دو راهکار اول مقداری دور از ذهن به نظر می‌رسند به این دلیل که نه ایران آن شرایط را خواهد پذیرفت؛ چراکه اساسا به‌دلیل نپذیرفتن همین شرایط بود که آمریکایی‌ها جنگ را راه انداختند و خواستند با زبان زور به او تحمیل کنند که البته نشد، و وقتی در حالت عادی نپذیرفته و جنگ را آنها شروع کرده و شکست خورده‌اند، دلیلی ندارد ایران شرایط آنها را بپذیرد چراکه این پذیرش مساوی با پذیرش شکست خواهد بود و تبعات بسیار سخت‌تری از مفاد علیه مقاومت خواهد داشت؛ و از طرف دیگر، ایالات متحده آمریکا نیز به‌دلیل این‌که قدرت جهانی برتر بوده و به تعبیر علوم سیاسی «هژمون» و ابرقدرت بوده است، و خصوصا با روحیه استکباری بسیار بالا، خودبزرگ‌بینی، خودبرتربینی و خودحق‌بینی که داشته و دارد، دیگران را ناچیز شمرده، قابل اعتنا ندانسته و محکوم به تبعیت دانسته است؛ مجموعه این عوامل باعث می‌شود آمریکایی‌ها نیز شرایط ایران را به‌صورت مطلق نپذیرند راه سومی در گزینه صلح پدید می‌آید. 
در این گزینه سومی، مذاکره‌ای صورت می‌گیرد که در آن بخش‌هایی از خواسته‌های ایران و بخش‌هایی از خواسته‌های ایالات متحده آمریکا می‌تواند محقق شود. این دقیقا همان گزینه سومی است که کسانی چون قطر و پاکستان برای تحقق آن تلاش می‌کنند؛ یعنی تلاش برای محقق کردن شرایط نه جنگ و نه صلح از طریق وساطت و مذاکره، تا علاوه بر ما و آمریکا، برای کشورهای منطقه نیز شرایط روشن شود. کشورهای منطقه نیز به‌هرحال در میان جنگ و صلح معلق هستند؛ چراکه نمی‌توانند نفت خود را آزادانه بفروشند، نمی‌توانند گاز خود را بفروشند و نمی‌توانند تردد آزادانه‌ای داشته باشند، و این به‌دلیل زیاده‌خواهی‌های آمریکا و حملات مداوم به جاهایی از جنوب ایران است که در پاسخ، ایران هم جاهایی را که در قلمرو سرزمینی آنهاست اما متعلق به آمریکایی‌هاست و در آنجا مستقر هستند می‌زند. در نهایت، مجموعه بازیگران بین‌المللی، منطقه‌ای و ما درگیر این شرایط نه جنگ و نه صلح هستیم و به لحاظ منطقی، راه‌های خروج از وضع موجود همین موارد قابل تصور است.