حضور مردم؛ تجلی نصرت خداوند
امام شهید خامنهای عزیز سال گذشته در دهه فجر پیروزی انقلاب اسلامی فرمودند:
دکتر غلامرضا خواجی | استاد دانشگاه
«اما آنچه همچون سال ۸۸، آتش فتنه را خاموش و شعلهها را خاکستر کرد، وارد شدن مردم به میدان بود و پس از این هم اگر حادثهای برای کشور بهوجود بیاید، خدای متعال این مردم را برای مقابله با آن مبعوث خواهد کرد و مردم کار را تمام میکنند.» این فرمایش امام شهید خامنهای چه مبنای اسلامی و الهی دارد؟ برای بررسی مبنای اسلامی و الهی این سخن، باید میان سه موضوع تفاوت بگذاریم: مبنای قرآنی نقش مردم در تغییر سرنوشت خود، مبنای الهی یاری مؤمنان در شرایط دشوار، و این ادعا که مردم در یک حادثه مشخص وارد میدان خواهند شد و آن را به پایان خواهند رساند. در جمله امام شهید خامنهای، دو تعبیر اهمیت ویژه دارد: «خدای متعال این مردم را مبعوث خواهد کرد» و «مردم کار را تمام میکنند». اولی ناظر به برانگیختهشدن مردم با اراده و یاری الهی است؛ دومی بر نقش عملی و تعیینکننده مردم تأکید میکند. برای ارزیابی مبنای دینی این سخن، باید دید قرآن کریم چه چیزی را درباره این دو موضوع بیان میکنند. مبنای نخست:
تغییر اجتماعی با کنش خود مردم
آیه ۱۱ سوره رعد میفرماید
«إن الله لا يغير ما بقوم حتى يغيروا ما بأنفسهم.»
این آیه مهمترین مبنای قرآنی برای تأکید بر نقش فعال مردم است. در این چارچوب، تغییر اجتماعی صرفا نتیجه مداخلهای بیرونی و مستقل از اراده انسانها نیست، رفتار، اراده و اقدام خود مردم نیز در تحولات اجتماعی نقش دارد. البته آیه بهتنهایی تضمین نمیکند که هر حرکت جمعی به نتیجه مطلوب برسد.