گروه اندکی از زنان با استفاده ابزاری و تبلیغاتی از فرزندشان درآمدهای عجیب و غریبی دارند
مادران اینستاگرامی، کودکان کار مجازی
اینستاگرام را كه باز می‌كنی، مملو از صفحه‌های رنگی و زیبا و دلربایی شده است كه گاهی تنها حسرت را برای مخاطبان و دنبال‌کننده خود درپی دارند. بخش زیادی از كاربران شبكه‌های مجازی به‌ویژه اینستاگرام را خانم‌های خانه‌داری تشكیل می‌دهند كه از طرفی برای پر كردن اوقات فراغت خود و از سوی دیگر برای حضور در دنیای مجازی و عقب نماندن از دیگران و برخی هم برای امرار معاش و درآمدزایی از آن استفاده می‌كنند و از هنرها و توانمندی‌هایی كه دارند، به نوعی پول درمی‌آورند. برخی از آنها به‌دلیل معروفیتی كه در این شبكه‌ها پیدا كرده‌اند، دنبال كنندگان میلیونی دارند و همین معروف بودن باعث شده تا بسیاری صفحه‌ها و سایت‌ها از طریق آنها به تبلیغ كالاهای خود اقدام كنند كه برای آنها درآمدی هم دارد و انگیزه‌ای برای آنهاست تا هر روز بیشتر به جلب مخاطب بپردازند. این مادران اینستاگرامی به اصطلاح «اینفلوئنسر» شده‌اند. آنها بیشتر به‌دنبال جذب دنبال‌كننده و فرستنده هستند؛ حالا با آشپزی، كارهای هنری شده یا انتشار عكس‌هایی از خانواده و حریم خصوصی خود! اما كار فقط به اینجا ختم نمی‌شود. بعضی از این مادران، فرزندانشان را هم در این مسیر با خود همراه می‌كنند و بخشی از محبوبیت خود را مدیون حضور عزیزانشان هستند.
ندا اظهری
پیش به سوی دنبال‌کننده بیشتر
حانیه سامعی، مشاور وزیر ارتباطات در امور زنان و خانواده به چاردیواری می‌گوید: «مادرانی كه اغلب خانه‌دار بوده و بیشتر زمان خود را در شبكه‌های اجتماعی سپری می‌كنند، شاید در مرحله اول به‌دنبال پر كردن وقت‌های خالی خود و خلأهایی هستند كه می‌کوشند آن را جبران كنند و از بستر فضای مجازی برای دیده شدن بهره می‌برند. این دیده شدن در ابتدا تلاشی برای دیده شدن خودشان بوده و بعد از مدتی، با توجه به مدل‌های متنوعی كه در شبكه‌های مجازی به ویژه اینستاگرام مشاهده می‌كنند به سمت كسب و كارهای اینترنتی كشیده می‌شود. این نوع دیده شدن تا حدی ظرفیت دارد و فرد تا یك مدت می‌تواند خود را به این شكل و با شیوه‌های مختلف خانه‌داری، آشپزی یا دكوراسیون به نمایش بگذارد اما بعد از آن باید به دنبال شیوه‌ها و ابزارهای بهتر و جذاب‌تری برای جلب توجه مخاطبان باشد که در‌نهایت به فرزندانشان می‌رسند و از آنها به‌عنوان ابزاری برای جذب مخاطب بهره می‌برند. در این میان، دو ایراد به این مادران وارد است؛ یكی این‌كه خود این مادران به مسیری اشتباه می‌روند و دیگر این كه فرزندانشان را به مسیری اشتباه هدایت می‌كنند.»
كودك مصرف‌گرا می‌شود
سامعی معتقد است، كودك در حال رشد و شخصیت او در حال شكل‌گیری است و وقتی در این سن به او یاد می‌دهند ابزاری برای نشان‌های تجاری و كالاهای مختلف شود و برای دیده شدن به راحتی فقط از این فضا استفاده كند، نشانی اشتباهی را به این كودك داده‌اند. با این كار، كودكان دیگر نمی‌توانند افرادی تلاشگر و هدفمند در جامعه باشند و شخصیت آنها از همان كودكی به گونه‌ای شكل می‌گیرد كه به سمت مصرف‌گرایی و دیده شدن‌های كاذب می‌روند كه به مرور شهرت غیرمنطقی را برای آنها به همراه می‌آورد. به عبارتی، همه چیز در شخصیت چنین كودكی به پوسته‌ای سطحی و شكننده تبدیل می‌شود كه چه در قالب شهرت و چه در قالب داشتن مخاطب و دنبال‌کننده بالا، همه این مفاهیم به سطحی‌ترین لایه و عمق خود می‌رسد. سامعی در ادامه صحبت‌هایش با اشاره به گرایش شخصیت كودك به سمت مصرف‌گرایی، این نكته را ذكر می‌كند كودك از فضایی كه باید در این سن برای آموزش‌های مختلف او در نظر گرفته شود، فاصله می‌گیرد و با قرار گرفتن در مسیری متفاوت، به سمت یك پوچی و بی‌هدفی پیش می‌رود. همه این اشكالات متوجه والدینی است كه آگاهانه یا ناآگاهانه، فرزندانشان را به این سمت سوق می‌دهند. در چنین فضایی، كودك تصور می‌كند تا زمانی كه از طریق شبكه‌های مجازی چون اینستاگرام دیده شده و افراد بیشتری او را بپسندند و دنبال‌كننده بیشتری جذب می‌كند، شهرت پیدا كرده و می‌تواند از این كار امرار معاش كند. به گفته سامعی، این نوع رفتار كردن با كودكان، به نوعی تجاوز به حریم آنهاست؛ به عبارتی، به كودك به چشم كالایی نگاه می‌كنیم كه او را در مالكیت خود می‌دانیم و قدرت اختیار و انتخاب برای او قائل نیستیم و او را با خودخواهی و تصمیم اشتباه خودمان به مسیری سوق می‌دهیم كه حتی آینده كودك را هم تحت تأثیر قرار می‌دهد. این قبیل كودكان حتی زمانی كه بزرگ شدند می‌توانند از رفتاری كه با آنها شده شكایت كنند. این موضوع در ایران بسیار مورد توجه مجلس قرار گرفته و بارها در مورد آن بررسی صورت گرفته است كه با عنوان قانون حمایت از كودكان و نوجوانان در حال پیگیری است.
مدلینگ؛ واژه‌ای شیك و مجلسی
برای كودك كار
اگر با دقت نگاه كنیم، خواهیم دید بین كار كردن كودكان در خیابان و تمیز كردن شیشه‌های خودروها، فروختن فال و هزار و یك كار دیگری كه هر روز در كودكان این شهر سراغ داریم، با كار كردن به‌عنوان مدل كودك در فضای مجازی تفاوتی وجود ندارد. تنها تفاوت آن، خوش رنگ و لعاب جلوه دادن آن است تا از این طریق بتوانند منافع خود را تأمین كنند. سامعی در تأیید این حرف بیان می‌كند: «این قبیل كودكان را حتی به‌عنوان كودكان كار تلقی می‌كنند. درواقع، این كودكان جلوه جدیدی از كودكان كار هستند كه از آنها استثمار و بهره‌كشی می‌شود؛ ضمن این كه آینده این كودكان هم تباه می‌شود. آنها نه تنها به عنوان كودك كار به‌كار گرفته می‌شوند، آینده‌ای هم ندارند چرا كه چنین كودكی یاد نمی‌گیرد فردی تلاشگر باشد و هدفی برای آینده خود داشته باشد و سراغ كسب مهارت برای جامعه‌پذیر شدن نمی‌رود و خلل جدی در فرآیند جامعه‌پذیری آن ایجاد می‌شود». او ادامه می‌دهد: «استفاده ابزاری از كودكان در فضای مجازی حتی مصداقی از كودك‌آزاری و حتی آزار جنسی پیدا می‌كند، به این معنا كه كودك در حال حاضر اختیاری از خود ندارد اما چه بسا در سال‌های بعد، نسبت به سوءاستفاده از بدن و اندام او برای تبلیغ ابراز ناراحتی كند. به همان اندازه كه یك فرد به طور قانونی می‌تواند از انتشار تصویرش در فضای مجازی بدون كسب اجازه از او شكایت كند، این كودكان هم می‌توانند در آینده نسبت به سوءاستفاده‌ای كه از آنها می‌كنند، شكایت كنند.»
گفت‌وگو با یك مادر اینستاگرامی
در میان صفحات رنگارنگ اینستاگرام سراغ یكی رفته‌ایم و از طریق پیام خصوصی با او به گفت‌وگو نشستیم، مادری كه دخترش مدل تبلیغاتی یكی از نشان‌های تجاری معروف ترك است و لباس كودك را از استانبول وارد می‌كند، می‌گوید: «شرط ورود به حوزه مدلینگ كودك علاقه و استعداد است. سه سال پیش كه برای خرید لباس مراجعه كرده بودم، دخترم را دیدند و چون استعداد بالایی داشت او را به عنوان مدل انتخاب كردند و حالا سه سالی می‌شود كه با این نشان تجاری كار می‌كند». این مادر جوان ادامه می‌دهد: «تا به حال چند نفری را برای این كار معرفی كرده‌ام اما به دلیل حجم عكاسی بالا، خیلی زود خسته می‌شوند و دیگر ادامه نمی‌دهند. اما توصیه می‌كنم كودكی كه وارد این حوزه می‌شود باید حتما علاقه داشته باشد.» اگر با دقت عكس‌های مدل‌های كودك را نگاه كنید متوجه می‌شوید بیشتر آنها كودكانی چشم‌رنگی و زیبا هستند كه به‌واسطه همین ویژگی‌ها به‌عنوان مدل انتخاب شده‌اند. از مشخصاتی كه كودك برای ورود به حوزه مدلینگ باید داشته باشد سؤال می‌كنم و او می‌گوید: «تنها چهره و اندام متناسب برای نشان‌های تجاری اهمیت دارد و این دو از مهم‌ترین شرایطشان برای همكاری است.» در ادامه صحبت‌هایم با مادر مدل كودك از درآمد این كار كه می‌پرسم، در جواب می‌گوید: «درآمدی كه از این كار عاید می‌شود، بستگی به مزونی دارد كه با آن همكاری می‌كنید. اما مزون‌های معروف معمولا پول بیشتری برای تبلیغ كارشان می‌پردازند.»
حانیه سامعی، مشاور وزیر ارتباطات در امور زنان و خانواده به چاردیواری می‌گوید: «مادرانی كه اغلب خانه‌دار بوده و بیشتر زمان خود را در شبكه‌های اجتماعی سپری می‌كنند، شاید در مرحله اول به‌دنبال پر كردن وقت‌های خالی خود و خلأهایی هستند كه می‌کوشند آن را جبران كنند و از بستر فضای مجازی برای دیده شدن بهره می‌برند. این دیده شدن در ابتدا تلاشی برای دیده شدن خودشان بوده و بعد از مدتی، با توجه به مدل‌های متنوعی كه در شبكه‌های مجازی به ویژه اینستاگرام مشاهده می‌كنند به سمت كسب و كارهای اینترنتی كشیده می‌شود. این نوع دیده شدن تا حدی ظرفیت دارد و فرد تا یك مدت می‌تواند خود را به این شكل و با شیوه‌های مختلف خانه‌داری، آشپزی یا دكوراسیون به نمایش بگذارد اما بعد از آن باید به دنبال شیوه‌ها و ابزارهای بهتر و جذاب‌تری برای جلب توجه مخاطبان باشد که در‌نهایت به فرزندانشان می‌رسند و از آنها به‌عنوان ابزاری برای جذب مخاطب بهره می‌برند. در این میان، دو ایراد به این مادران وارد است؛ یكی این‌كه خود این مادران به مسیری اشتباه می‌روند و دیگر این كه فرزندانشان را به مسیری اشتباه هدایت می‌كنند.»
كودك مصرف‌گرا می‌شود
سامعی معتقد است، كودك در حال رشد و شخصیت او در حال شكل‌گیری است و وقتی در این سن به او یاد می‌دهند ابزاری برای نشان‌های تجاری و كالاهای مختلف شود و برای دیده شدن به راحتی فقط از این فضا استفاده كند، نشانی اشتباهی را به این كودك داده‌اند. با این كار، كودكان دیگر نمی‌توانند افرادی تلاشگر و هدفمند در جامعه باشند و شخصیت آنها از همان كودكی به گونه‌ای شكل می‌گیرد كه به سمت مصرف‌گرایی و دیده شدن‌های كاذب می‌روند كه به مرور شهرت غیرمنطقی را برای آنها به همراه می‌آورد. به عبارتی، همه چیز در شخصیت چنین كودكی به پوسته‌ای سطحی و شكننده تبدیل می‌شود كه چه در قالب شهرت و چه در قالب داشتن مخاطب و دنبال‌کننده بالا، همه این مفاهیم به سطحی‌ترین لایه و عمق خود می‌رسد. سامعی در ادامه صحبت‌هایش با اشاره به گرایش شخصیت كودك به سمت مصرف‌گرایی، این نكته را ذكر می‌كند كودك از فضایی كه باید در این سن برای آموزش‌های مختلف او در نظر گرفته شود، فاصله می‌گیرد و با قرار گرفتن در مسیری متفاوت، به سمت یك پوچی و بی‌هدفی پیش می‌رود. همه این اشكالات متوجه والدینی است كه آگاهانه یا ناآگاهانه، فرزندانشان را به این سمت سوق می‌دهند. در چنین فضایی، كودك تصور می‌كند تا زمانی كه از طریق شبكه‌های مجازی چون اینستاگرام دیده شده و افراد بیشتری او را بپسندند و دنبال‌كننده بیشتری جذب می‌كند، شهرت پیدا كرده و می‌تواند از این كار امرار معاش كند. به گفته سامعی، این نوع رفتار كردن با كودكان، به نوعی تجاوز به حریم آنهاست؛ به عبارتی، به كودك به چشم كالایی نگاه می‌كنیم كه او را در مالكیت خود می‌دانیم و قدرت اختیار و انتخاب برای او قائل نیستیم و او را با خودخواهی و تصمیم اشتباه خودمان به مسیری سوق می‌دهیم كه حتی آینده كودك را هم تحت تأثیر قرار می‌دهد. این قبیل كودكان حتی زمانی كه بزرگ شدند می‌توانند از رفتاری كه با آنها شده شكایت كنند. این موضوع در ایران بسیار مورد توجه مجلس قرار گرفته و بارها در مورد آن بررسی صورت گرفته است كه با عنوان قانون حمایت از كودكان و نوجوانان در حال پیگیری است.
مدلینگ؛ واژه‌ای شیك و مجلسی
برای كودك كار
اگر با دقت نگاه كنیم، خواهیم دید بین كار كردن كودكان در خیابان و تمیز كردن شیشه‌های خودروها، فروختن فال و هزار و یك كار دیگری كه هر روز در كودكان این شهر سراغ داریم، با كار كردن به‌عنوان مدل كودك در فضای مجازی تفاوتی وجود ندارد. تنها تفاوت آن، خوش رنگ و لعاب جلوه دادن آن است تا از این طریق بتوانند منافع خود را تأمین كنند. سامعی در تأیید این حرف بیان می‌كند: «این قبیل كودكان را حتی به‌عنوان كودكان كار تلقی می‌كنند. درواقع، این كودكان جلوه جدیدی از كودكان كار هستند كه از آنها استثمار و بهره‌كشی می‌شود؛ ضمن این كه آینده این كودكان هم تباه می‌شود. آنها نه تنها به عنوان كودك كار به‌كار گرفته می‌شوند، آینده‌ای هم ندارند چرا كه چنین كودكی یاد نمی‌گیرد فردی تلاشگر باشد و هدفی برای آینده خود داشته باشد و سراغ كسب مهارت برای جامعه‌پذیر شدن نمی‌رود و خلل جدی در فرآیند جامعه‌پذیری آن ایجاد می‌شود». او ادامه می‌دهد: «استفاده ابزاری از كودكان در فضای مجازی حتی مصداقی از كودك‌آزاری و حتی آزار جنسی پیدا می‌كند، به این معنا كه كودك در حال حاضر اختیاری از خود ندارد اما چه بسا در سال‌های بعد، نسبت به سوءاستفاده از بدن و اندام او برای تبلیغ ابراز ناراحتی كند. به همان اندازه كه یك فرد به طور قانونی می‌تواند از انتشار تصویرش در فضای مجازی بدون كسب اجازه از او شكایت كند، این كودكان هم می‌توانند در آینده نسبت به سوءاستفاده‌ای كه از آنها می‌كنند، شكایت كنند.»
گفت‌وگو با یك مادر اینستاگرامی
در میان صفحات رنگارنگ اینستاگرام سراغ یكی رفته‌ایم و از طریق پیام خصوصی با او به گفت‌وگو نشستیم، مادری كه دخترش مدل تبلیغاتی یكی از نشان‌های تجاری معروف ترك است و لباس كودك را از استانبول وارد می‌كند، می‌گوید: «شرط ورود به حوزه مدلینگ كودك علاقه و استعداد است. سه سال پیش كه برای خرید لباس مراجعه كرده بودم، دخترم را دیدند و چون استعداد بالایی داشت او را به عنوان مدل انتخاب كردند و حالا سه سالی می‌شود كه با این نشان تجاری كار می‌كند». این مادر جوان ادامه می‌دهد: «تا به حال چند نفری را برای این كار معرفی كرده‌ام اما به دلیل حجم عكاسی بالا، خیلی زود خسته می‌شوند و دیگر ادامه نمی‌دهند. اما توصیه می‌كنم كودكی كه وارد این حوزه می‌شود باید حتما علاقه داشته باشد.» اگر با دقت عكس‌های مدل‌های كودك را نگاه كنید متوجه می‌شوید بیشتر آنها كودكانی چشم‌رنگی و زیبا هستند كه به‌واسطه همین ویژگی‌ها به‌عنوان مدل انتخاب شده‌اند. از مشخصاتی كه كودك برای ورود به حوزه مدلینگ باید داشته باشد سؤال می‌كنم و او می‌گوید: «تنها چهره و اندام متناسب برای نشان‌های تجاری اهمیت دارد و این دو از مهم‌ترین شرایطشان برای همكاری است.» در ادامه صحبت‌هایم با مادر مدل كودك از درآمد این كار كه می‌پرسم، در جواب می‌گوید: «درآمدی كه از این كار عاید می‌شود، بستگی به مزونی دارد كه با آن همكاری می‌كنید. اما مزون‌های معروف معمولا پول بیشتری برای تبلیغ كارشان می‌پردازند.»