تاثیر فضای مجازی بر ارتباط زوجین و خانواده‌ها
دكتر فرشاد شیبانی
یكی از موضوعاتی كه به لطف رشد فناوری در فضای زندگی شخصی و زندگی خانوادگی اضافه شده است، حضور نرم‌افزارها‌ی مختلف روی دستگاه‌های هوشمند تلفن‌همراه است. این ابزارها در كنار مزایای زیادی كه دارند، می‌توانند شمشیر دولبه باشند. از مزایای آن می‌توان به تسهیل ارتباط میان افراد، گسترش راحت‌تر مطالب، یادگیری‌های مختلف، داشتن سرگرمی‌های جذاب و به عضویت درآمدن در گروه‌ها یا انجمن‌های خانوادگی یا تخصصی نام برد.
از طرف دیگر چنانچه استفاده مفرط یا ناآگاهانه از فضای مجازی صورت گیرد می‌تواند آسیب‌زننده باشد. همه می‌دانیم فضای مجازی باعث شده ارتباط افراد با یكدیگر تسهیل شود، اما نباید فراموش كنیم این نوع ارتباط هیچ‌گاه نمی‌تواند جایگزین تعاملات واقعی شود. فضای مجازی جذابیت‌های زیادی دارد كه اگر كنترلی بر آن وجود نداشته باشد می‌تواند ساعات زیادی از وقت یك فرد را تلف كند و فرد فرصت كافی برای اختصاص زمان به همسر یا اعضای خانواده نداشته باشد. یكی دیگر از مشكلاتی كه در فضای مجازی وجود دارد این است كه اطلاعات ارائه شده لزوما اطلاعات درستی نیست و نیاز است ما به‌عنوان افراد استفاده‌كننده از فضای مجازی سواد رسانه‌ای و همچنین تفكر انتقادی خودمان را افزایش دهیم. ممكن است افرادی با انگیزه‌های مختلف سعی در برهم زدن كانون آرامش خانواده داشته باشند. بسیار دیده شده است افرادی سودجو از مشكلات مردم سوءاستفاده و كلاهبردای كرده‌اند. ممكن است در این فضا تعدادی از افراد خود را روان‌شناس، پزشك و... معرفی كنند و مشاوره‌های غلطی به مردم بدهند كه در این حالت نه تنها مشكل اولیه فرد برطرف نشده بلكه بر اثر یك مشاوره نادرست، مشكلات بسیار شدیدتر یا حتی تبدیل به بحران شود. از آنجا كه در این فضا هویت واقعی افراد مشخص نیست نباید بدون تفكر نقادانه به آنها اعتماد كرد.
یكی دیگر از آسیب‌ها زمانی اتفاق می‌افتد كه افراد باطن زندگی خود را با ظاهر زندگی دیگران كه در فضای مجازی به اشتراك می‌گذارند، مقایسه می‌كنند و این موضوع به نارضایتی و ناامیدی آنها منجر خواهد شد. این مقایسه ناعادلانه منجر خواهد شد تا ما نتوانیم به شكلی واقع‌بینانه زندگی مشترك یا خانوادگی خود را ارزیابی كنیم. از طرف دیگر بسیاری از توصیه‌ها و راهنمایی‌هایی كه در فضای مجازی وجود دارد سطحی، غیركارشناسانه و غیرعلمی است و هیچ كمكی به فرد نمی‌كند. این روزها بسیاری از افراد زمانی كه به مشكلی برخورد می‌كنند فكر می‌كنند نسخه رفع مشكلات آنها در فضای مجازی نوشته شده است و سریع و بدون هیچ تامل و درنگی آن توصیه‌ها را اجرا می‌كنند و همان‌طور كه گفته شد ممكن است عواقب نافرجامی داشته باشد.
چند توصیه كاربردی
1- برای استفاده از فضای مجازی زمانی مشخص و محدود اختصاص دهیم. فضای مجازی قدرت اعتیادآوری زیادی دارد. بسیار دیده می‌شود افراد زمان زیادی در طول روز را به فضای مجازی اختصاص می‌دهند، اما خود از آن آگاه نیستند. به این منظور اگر به شكل روزانه، كارهایی كه انجام می‌دهیم همراه با زمان اختصاص به هریك از آنها را به مدت یك هفته یاددداشت كنیم، می‌توانیم سارقان زمان خود كه فضای مجازی یكی از اصلی‌ترین آنهاست را بهتر بشناسیم.
2- قبل از استفاده از اطلاعات مطرح شده در این فضاها، تلاش كنیم با متخصصان آن حوزه مشورت داشته باشیم.
3- هنگام گفت‌وگو با اعضای خانواده به‌هیچ عنوان با تلفن همراه یا هر وسیله ارتباطی دیگر كار نكنیم.
4- از فضای مجازی برای تسهیل دیدارهای حضوری استفاده كنیم نه جایگزینی برای دیدارهای حضوری.
5 - تفكر انتقادی و سواد رسانه‌ای خود را افزایش دهیم.
از طرف دیگر چنانچه استفاده مفرط یا ناآگاهانه از فضای مجازی صورت گیرد می‌تواند آسیب‌زننده باشد. همه می‌دانیم فضای مجازی باعث شده ارتباط افراد با یكدیگر تسهیل شود، اما نباید فراموش كنیم این نوع ارتباط هیچ‌گاه نمی‌تواند جایگزین تعاملات واقعی شود. فضای مجازی جذابیت‌های زیادی دارد كه اگر كنترلی بر آن وجود نداشته باشد می‌تواند ساعات زیادی از وقت یك فرد را تلف كند و فرد فرصت كافی برای اختصاص زمان به همسر یا اعضای خانواده نداشته باشد. یكی دیگر از مشكلاتی كه در فضای مجازی وجود دارد این است كه اطلاعات ارائه شده لزوما اطلاعات درستی نیست و نیاز است ما به‌عنوان افراد استفاده‌كننده از فضای مجازی سواد رسانه‌ای و همچنین تفكر انتقادی خودمان را افزایش دهیم. ممكن است افرادی با انگیزه‌های مختلف سعی در برهم زدن كانون آرامش خانواده داشته باشند. بسیار دیده شده است افرادی سودجو از مشكلات مردم سوءاستفاده و كلاهبردای كرده‌اند. ممكن است در این فضا تعدادی از افراد خود را روان‌شناس، پزشك و... معرفی كنند و مشاوره‌های غلطی به مردم بدهند كه در این حالت نه تنها مشكل اولیه فرد برطرف نشده بلكه بر اثر یك مشاوره نادرست، مشكلات بسیار شدیدتر یا حتی تبدیل به بحران شود. از آنجا كه در این فضا هویت واقعی افراد مشخص نیست نباید بدون تفكر نقادانه به آنها اعتماد كرد.
یكی دیگر از آسیب‌ها زمانی اتفاق می‌افتد كه افراد باطن زندگی خود را با ظاهر زندگی دیگران كه در فضای مجازی به اشتراك می‌گذارند، مقایسه می‌كنند و این موضوع به نارضایتی و ناامیدی آنها منجر خواهد شد. این مقایسه ناعادلانه منجر خواهد شد تا ما نتوانیم به شكلی واقع‌بینانه زندگی مشترك یا خانوادگی خود را ارزیابی كنیم. از طرف دیگر بسیاری از توصیه‌ها و راهنمایی‌هایی كه در فضای مجازی وجود دارد سطحی، غیركارشناسانه و غیرعلمی است و هیچ كمكی به فرد نمی‌كند. این روزها بسیاری از افراد زمانی كه به مشكلی برخورد می‌كنند فكر می‌كنند نسخه رفع مشكلات آنها در فضای مجازی نوشته شده است و سریع و بدون هیچ تامل و درنگی آن توصیه‌ها را اجرا می‌كنند و همان‌طور كه گفته شد ممكن است عواقب نافرجامی داشته باشد.
چند توصیه كاربردی
1- برای استفاده از فضای مجازی زمانی مشخص و محدود اختصاص دهیم. فضای مجازی قدرت اعتیادآوری زیادی دارد. بسیار دیده می‌شود افراد زمان زیادی در طول روز را به فضای مجازی اختصاص می‌دهند، اما خود از آن آگاه نیستند. به این منظور اگر به شكل روزانه، كارهایی كه انجام می‌دهیم همراه با زمان اختصاص به هریك از آنها را به مدت یك هفته یاددداشت كنیم، می‌توانیم سارقان زمان خود كه فضای مجازی یكی از اصلی‌ترین آنهاست را بهتر بشناسیم.
2- قبل از استفاده از اطلاعات مطرح شده در این فضاها، تلاش كنیم با متخصصان آن حوزه مشورت داشته باشیم.
3- هنگام گفت‌وگو با اعضای خانواده به‌هیچ عنوان با تلفن همراه یا هر وسیله ارتباطی دیگر كار نكنیم.
4- از فضای مجازی برای تسهیل دیدارهای حضوری استفاده كنیم نه جایگزینی برای دیدارهای حضوری.
5 - تفكر انتقادی و سواد رسانه‌ای خود را افزایش دهیم.