تلخ و شیرین سفر به روستای «بسك» در خراسان رضوی كه به دلیل داشتن كارگاه‌های ابریشم‌بافی به عنوان روستای ملی شناخته شده است
صنعت ابریشم گرفتار در پیله بی‌توجهی
بازدید از روستایی كه 90 درصد مردمش شغل یکسانی دارند هیجان زیادی دارد. مردم روستای «بسك» در استان خراسان رضوی به‌جز «ابریشم» به چیز دیگری فكر نمی‌كنند. آنها پیله ابریشم را به روستا می‌برند و آن را به نخ تبدیل می‌كنند.
اینجا یكی از شش روستای كشور است كه در حوزه صنایع‌دستی به عنوان «روستای ملی» ثبت شده است. جالب است بدانید كه 75 درصد ابریشم‌كشور در روستای بسك و شهرهای اطرافش كه توابع تربت حیدریه هستند تولید می‌شود. استان خراسان رضوی نیز در سطح كشور رتبه اول در تولید نخ ابریشم و رتبه دوم در تولید پیله كرم ابریشم را دارد.
با این حال به دلیل غفلت از ظرفیت‌های فعالان این صنعت، كشور ما بخشی از نیازش به پیله و نخ ابریشم را از كشورهای دیگر مثل چین و ازبكستان وارد می‌كند. این در حالی است که صادرات فرش و حوله ابریشم سالانه درآمد ارزی خوبی را برای كشورمان به ارمغان می‌آورد. در صورت توجه به صنعت ابریشم این درآمد افزایش می‌یابد و همچنین زمینه اشتغال هزاران جوان فراهم می‌شود.
هنگام گردش در روستای خوش آب و هوای بسك به خانه‌هایی برمی‌خورم كه داخلشان كارگران صنعت ابریشم مشغول به كارند. در این خانه‌ها روی بقیه باز است و می‌توان برای مشاهده فرآیند كار ابریشم‌كشی وارد اتاق‌ها شد.
اكرم خانم یكی از كارگرانی است كه روزانه ده ساعت در یك اتاق تنگ و تاریك پیله زنده ابریشم را در آب جوش انداخته و این گونه كرم‌ها را از خانه مادری‌شان بیرون می‌اندازد. تن رنجور او بر اثر فشار بالای كار تكیده‌تر از گذشته شده است. با این حال او چاره دیگری ندارد. چون تنها راه امرار معاش در این روستا همین ابریشم‌كشی است.
از او می‌خواهم كمی درباره اوضاع دستمزدش صحبت كند. پاسخ او چنین است: حقوق كارگرها سال گذشته روزانه 25 هزار تومان بود كه امسال كمی زیاد شد و به 35 هزار تومان رسید. ما از ساعت 4 صبح تا 2 بعدازظهر مشغول كار هستیم. بعد از آن به دلیل گرمای هوا نمی‌توانیم كار كنیم. در یك اتاق كوچك مدام كنار دیگ آب جوش هستیم و به خاطر حرارت بالا بدنمان خیس عرق می‌شود. واقعا این دستمزد در برابر زحماتی كه ما می‌كشیم خیلی كم است، ولی ما تحمل می‌كنیم چون چاره‌ای نداریم و در روستای ما كار دیگری نیست كه بخواهیم سراغش برویم.
البته این حرفه درآمد محدود دیگری هم دارد كه از آب باریكه هم باریك‌تر است. این كارگر روستایی ادامه می‌دهد: روزانه چند كیلو ضایعات شامل كرم‌های مرده تولید می‌شود كه به عنوان خوراك دام مورد استفاده قرار می‌گیرد. برخی كارفرماها این ضایعات را به كارگر می‌دهند كه قیمتش حدود 5000 تومان است.
او شنیده است كه رئیس اتحادیه صنف پیله و ابریشم با افزایش حقوق كارگران موافقت نمی‌كند و از این بابت از این مقام مسؤول دلخور است.
تعطیلی كارگاه‌ها به دلیل كمبود پیله
شركت تعاونی ابریشم‌كشان بسك در سال 89 با پول سهامی كه روستاییان بسك جمع‌آوری كرده‌اند تشكیل شده است. سال اول میزان سرمایه‌اش حدود هشت میلیون تومان بوده و امسال به رقم 80 میلیون تومان رسیده است. درآمدی كه روستاییان از فروش نخ ابریشم به دست می‌آورند راهی این صندوق می‌شود تا سال بعد بتوانند با آن پیله بخرند.
حسن رزمگاه، مدیرعامل شركت ابریشم‌كشان بسك در گفت‌وگو با جام‌جم اصلی‌ترین مشكل این شركت را كمبود موجودی و سرمایه عنوان می‌كند و می‌گوید: سال گذشته موجودی صندوق حدود 40 میلیون تومان بود كه توانستیم با آن حدود یك تن پیله تر بخریم. ظرفیت كارگاه‌های ما به اندازه ده تن پیله است و اگر این میزان پیله بخریم، كارگرها می‌توانند همه‌اش را به نخ ابریشم تبدیل كنند، اما چون پیله تر، كم داریم كارگاه‌های ما شهریور تعطیل می‌شوند و در واقع داریم با یك دهم توان خودمان كار می‌كنیم. این تعطیلی باعث می‌شود كه برای كارگران نصف سال بیمه تامین اجتماعی رد نشود.
قول دادند؛ وام ندادند
به گفته وی سازمان تعاون و صندوق كارآفرین امید قرار بوده به این شركت تعاونی وامی بدهد كه به قولش عمل نكرده و وامی به صندوق تعلق نگرفته است.
روستای بسك با داشتن 110 خانوار و 93 كارگاه، روزانه نیاز به 650 كیلو پیله دارد. اما سال گذشته فقط یك تن پیله برای این روستا خریداری شده است.
رزمگاه كمبود پیله و بی‌كیفیت بودن آن را یكی دیگر از مشكلات می‌داند و ادامه می‌دهد: پیله‌ای كه در كل ایران تولید می‌شود برای كار دو تا سه ماه كارگران ما كفایت می‌كند. ما اگر پیله به اندازه كافی داشته باشیم در تمام سال می‌توانیم كار كنیم، ولی وقتی پیله نیست مجبوریم كارگاه را تعطیل كنیم. به علت پایین بودن حجم پرورش پیله در كشور، ایران از كشورهای چین، ازبكستان و تاجیكستان پیله وارد می‌كند. در كشور خودمان به علت خشكسالی و كمبود برگ درخت توت، چند سالی تولید پیله خیلی كاهش داشت.
تعطیلی یك‌سوم كارگاه‌های شهر بایگ
ملی‌شدن روستای بسك برای حسن رزمگاه حكم روزنه امیدی را دارد كه او را خوشبین به آینده نگه می‌دارد. این مرد روستایی خانه پدری‌اش را تبدیل به اقامتگاه بومگردی كرده تا گردشگران در اینجا اقامت داشته باشند.
او درباره دستاوردهای ملی‌شدن روستا می‌گوید: ملی شدن بسك باعث شد كه این روستا معروف شود. در چند ماه گذشته هر هفته یكی دو گروه گردشگری برای بازدید به اینجا می‌آیند. پس از این كه بسك ملی شد، به‌جز اداره راه و میراث فرهنگی هیچ نهادی با ما همكاری نكرد. الان اداره راه دارد جاده روستایی ما را تعریض می‌كند تا رفت‌وآمد به اینجا آسان‌تر شود.
مطابق آماری كه مدیرعامل شركت ابریشم‌كشان بسك می‌دهد آمار رونق صنعت ابریشم در روستای بسك در مقایسه با شهر بایگ بهتر است. رزمگاه یادآور می‌شود: شهر بایگ زمانی 1200 كارگاه داشت كه الان از آن تعداد فقط 400 كارگاهش فعال است، ولی در روستای بسك از 56 كارگاه به 96 كارگاه رسیده‌ایم. به خاطر آن‌كه مردم بایگ پس از آن‌كه درآمدشان خوب شد، شغل‌شان را عوض كردند و به شهرهای دیگر مثل مشهد مهاجرت كردند، اما اهالی بسك در همین روستا ماندند و جایی نرفتند.
او درباره كیفیت پایین پیله‌های چینی توضیح می‌دهد: اگر از چین پیله‌های ابریشم درجه یك بیاورند خوب است، ولی متاسفانه پیله‌های درجه 3 می‌آورند. سال قبل بسیاری از كرم‌های ابریشم قبل از موعد تلف شدند و پیله‌های چینی از بین رفتند و در این رابطه هیچ كسی پاسخگوی ما نبود.
رزمگاه مثل سایر صنعتگران دل پردردی از واردات جنس‌های چینی دارد. او صحبت‌هایش را با این جملات به پایان می‌رساند: وقتی نخ ابریشم از چین می‌آید بازار ما خراب می‌شود. چون این نخ برای بافت فرش یك راست به كاشان می‌رود و این وسط پولی گیر كارگر ابریشم‌كش نمی‌رود. اگر قرار به واردات است تخم كرم ابریشم یا پیله آن را وارد كنند كه كارگران ابریشم‌كش از كار بیكار نشوند.
اشتغال‌زایی بالای صنعت ابریشم
فرید سرجمعی، رئیس اداره توسعه نوغانداری خراسان رضوی درباره میزان اشتغال‌زایی تولید ابریشم می‌گوید: هر جعبه كرم ابریشم 15 نفر روز اشتغال ایجاد می‌كند. این جعبه در مدت 45 روز تبدیل به پیله می‌شود. هر كارگاه ابریشم‌كشی كه در مدت هشت ساعت كار كند، 5 كیلو پیله خشك ابریشم را تبدیل به دو كیلو نخ ابریشم می‌كند و در هر كارگاه برای سه نفر اشتغال ایجاد می‌شود.
به گفته سرجمعی، صنعت ابریشم یك زنجیره است كه حلقه‌های متعددی دارد. هریك از این حلقه‌ها می‌توانند تعدادی را مشغول به كار كنند. حلقه اول این صنعت نوغانداری است. نوغاندار پیله ابریشم را تولید می‌كند. پیله به كارگاه ابریشم‌كشی می‌رود و آنجا تبدیل به نخ ابریشم می‌شود. در نهایت بافندگان فرش از این نخ بهره می‌برند.
افزایش تولید پیله كرم ابریشم نسبت به پارسال
او واردات نخ ابریشم از چین را یك تهدید برای وضعیت اشتغال می‌داند و تاكید می‌كند: باید از كشورهای دیگر پیله ابریشم وارد كنیم تا دستگاه‌های ابریشم‌كشی داخلی كار كنند. اگر نخ ابریشم وارد كشور شود، شهرها و روستاهای ما از چرخه اشتغال خارج می‌شوند. حالت مطلوب‌ترش این است كه تخم كرم ابریشم وارد شود و ما در داخل كشور آن را تبدیل به پیله كنیم.
رئیس اداره توسعه نوغانداری خراسان رضوی افزایش تولید پیله كرم ابریشم نسبت به پارسال را نشانه رونق این حرفه می‌داند و ادامه می‌دهد: سال گذشته در استان خراسان رضوی حدود 5000 جعبه پیله كرم ابریشم تولید كردیم و امسال به رقم ده هزار و 800 جعبه رسیدیم. پرورش یك جعبه پیله ابریشم در 45 روز بین سه تا چهار میلیون تومان درآمدزایی دارد.
فرصتی برای جوانان جویای كار
این مقام مسؤول همچون دیگران كمبود نخ ابریشم در كشور را تایید می‌كند و خبر می‌دهد: در كل كشور سالانه به 450 تن نخ ابریشم نیاز داریم. در حالی كه تولید كشور ما بین 120 تا 120 تن است.
او به جوانان جویای كار توصیه می‌كند كه جذب این حرفه شوند. سرجمعی توضیح می‌دهد: تولید پیله كرم ابریشم نیاز به تاسیسات خاصی ندارد. برای یك جعبه نیاز به 25 مترمربع فضا و یك درخت توت داریم كه برگ‌هایش خوراك كرم ابریشم می‌شود. پیله ابریشم در هر جغرافیا با هر آب و هوایی قابل پرورش است؛ به شرط این كه دما و رطوبت سالن یا اتاقی كه جعبه در آن قرار دارد، استاندارد باشد.
این مقام مسؤول ادامه می‌دهد: یكی از مشكلات این است كه نوغانداران قدیمی ما سن‌شان بالا رفته و جوان‌ها هم به سمت این شغل نمی‌آیند. این مساله باعث شده كه كشور ما به واردات پیله و نخ ابریشم روبیاورد.
اكرم خانم یكی از كارگرانی است كه روزانه ده ساعت در یك اتاق تنگ و تاریك پیله زنده ابریشم را در آب جوش انداخته و این گونه كرم‌ها را از خانه مادری‌شان بیرون می‌اندازد. تن رنجور او بر اثر فشار بالای كار تكیده‌تر از گذشته شده است. با این حال او چاره دیگری ندارد. چون تنها راه امرار معاش در این روستا همین ابریشم‌كشی است.
از او می‌خواهم كمی درباره اوضاع دستمزدش صحبت كند. پاسخ او چنین است: حقوق كارگرها سال گذشته روزانه 25 هزار تومان بود كه امسال كمی زیاد شد و به 35 هزار تومان رسید. ما از ساعت 4 صبح تا 2 بعدازظهر مشغول كار هستیم. بعد از آن به دلیل گرمای هوا نمی‌توانیم كار كنیم. در یك اتاق كوچك مدام كنار دیگ آب جوش هستیم و به خاطر حرارت بالا بدنمان خیس عرق می‌شود. واقعا این دستمزد در برابر زحماتی كه ما می‌كشیم خیلی كم است، ولی ما تحمل می‌كنیم چون چاره‌ای نداریم و در روستای ما كار دیگری نیست كه بخواهیم سراغش برویم.
البته این حرفه درآمد محدود دیگری هم دارد كه از آب باریكه هم باریك‌تر است. این كارگر روستایی ادامه می‌دهد: روزانه چند كیلو ضایعات شامل كرم‌های مرده تولید می‌شود كه به عنوان خوراك دام مورد استفاده قرار می‌گیرد. برخی كارفرماها این ضایعات را به كارگر می‌دهند كه قیمتش حدود 5000 تومان است.
او شنیده است كه رئیس اتحادیه صنف پیله و ابریشم با افزایش حقوق كارگران موافقت نمی‌كند و از این بابت از این مقام مسؤول دلخور است.
تعطیلی كارگاه‌ها به دلیل كمبود پیله
شركت تعاونی ابریشم‌كشان بسك در سال 89 با پول سهامی كه روستاییان بسك جمع‌آوری كرده‌اند تشكیل شده است. سال اول میزان سرمایه‌اش حدود هشت میلیون تومان بوده و امسال به رقم 80 میلیون تومان رسیده است. درآمدی كه روستاییان از فروش نخ ابریشم به دست می‌آورند راهی این صندوق می‌شود تا سال بعد بتوانند با آن پیله بخرند.
حسن رزمگاه، مدیرعامل شركت ابریشم‌كشان بسك در گفت‌وگو با جام‌جم اصلی‌ترین مشكل این شركت را كمبود موجودی و سرمایه عنوان می‌كند و می‌گوید: سال گذشته موجودی صندوق حدود 40 میلیون تومان بود كه توانستیم با آن حدود یك تن پیله تر بخریم. ظرفیت كارگاه‌های ما به اندازه ده تن پیله است و اگر این میزان پیله بخریم، كارگرها می‌توانند همه‌اش را به نخ ابریشم تبدیل كنند، اما چون پیله تر، كم داریم كارگاه‌های ما شهریور تعطیل می‌شوند و در واقع داریم با یك دهم توان خودمان كار می‌كنیم. این تعطیلی باعث می‌شود كه برای كارگران نصف سال بیمه تامین اجتماعی رد نشود.
قول دادند؛ وام ندادند
به گفته وی سازمان تعاون و صندوق كارآفرین امید قرار بوده به این شركت تعاونی وامی بدهد كه به قولش عمل نكرده و وامی به صندوق تعلق نگرفته است.
روستای بسك با داشتن 110 خانوار و 93 كارگاه، روزانه نیاز به 650 كیلو پیله دارد. اما سال گذشته فقط یك تن پیله برای این روستا خریداری شده است.
رزمگاه كمبود پیله و بی‌كیفیت بودن آن را یكی دیگر از مشكلات می‌داند و ادامه می‌دهد: پیله‌ای كه در كل ایران تولید می‌شود برای كار دو تا سه ماه كارگران ما كفایت می‌كند. ما اگر پیله به اندازه كافی داشته باشیم در تمام سال می‌توانیم كار كنیم، ولی وقتی پیله نیست مجبوریم كارگاه را تعطیل كنیم. به علت پایین بودن حجم پرورش پیله در كشور، ایران از كشورهای چین، ازبكستان و تاجیكستان پیله وارد می‌كند. در كشور خودمان به علت خشكسالی و كمبود برگ درخت توت، چند سالی تولید پیله خیلی كاهش داشت.
تعطیلی یك‌سوم كارگاه‌های شهر بایگ
ملی‌شدن روستای بسك برای حسن رزمگاه حكم روزنه امیدی را دارد كه او را خوشبین به آینده نگه می‌دارد. این مرد روستایی خانه پدری‌اش را تبدیل به اقامتگاه بومگردی كرده تا گردشگران در اینجا اقامت داشته باشند.
او درباره دستاوردهای ملی‌شدن روستا می‌گوید: ملی شدن بسك باعث شد كه این روستا معروف شود. در چند ماه گذشته هر هفته یكی دو گروه گردشگری برای بازدید به اینجا می‌آیند. پس از این كه بسك ملی شد، به‌جز اداره راه و میراث فرهنگی هیچ نهادی با ما همكاری نكرد. الان اداره راه دارد جاده روستایی ما را تعریض می‌كند تا رفت‌وآمد به اینجا آسان‌تر شود.
مطابق آماری كه مدیرعامل شركت ابریشم‌كشان بسك می‌دهد آمار رونق صنعت ابریشم در روستای بسك در مقایسه با شهر بایگ بهتر است. رزمگاه یادآور می‌شود: شهر بایگ زمانی 1200 كارگاه داشت كه الان از آن تعداد فقط 400 كارگاهش فعال است، ولی در روستای بسك از 56 كارگاه به 96 كارگاه رسیده‌ایم. به خاطر آن‌كه مردم بایگ پس از آن‌كه درآمدشان خوب شد، شغل‌شان را عوض كردند و به شهرهای دیگر مثل مشهد مهاجرت كردند، اما اهالی بسك در همین روستا ماندند و جایی نرفتند.
او درباره كیفیت پایین پیله‌های چینی توضیح می‌دهد: اگر از چین پیله‌های ابریشم درجه یك بیاورند خوب است، ولی متاسفانه پیله‌های درجه 3 می‌آورند. سال قبل بسیاری از كرم‌های ابریشم قبل از موعد تلف شدند و پیله‌های چینی از بین رفتند و در این رابطه هیچ كسی پاسخگوی ما نبود.
رزمگاه مثل سایر صنعتگران دل پردردی از واردات جنس‌های چینی دارد. او صحبت‌هایش را با این جملات به پایان می‌رساند: وقتی نخ ابریشم از چین می‌آید بازار ما خراب می‌شود. چون این نخ برای بافت فرش یك راست به كاشان می‌رود و این وسط پولی گیر كارگر ابریشم‌كش نمی‌رود. اگر قرار به واردات است تخم كرم ابریشم یا پیله آن را وارد كنند كه كارگران ابریشم‌كش از كار بیكار نشوند.
اشتغال‌زایی بالای صنعت ابریشم
فرید سرجمعی، رئیس اداره توسعه نوغانداری خراسان رضوی درباره میزان اشتغال‌زایی تولید ابریشم می‌گوید: هر جعبه كرم ابریشم 15 نفر روز اشتغال ایجاد می‌كند. این جعبه در مدت 45 روز تبدیل به پیله می‌شود. هر كارگاه ابریشم‌كشی كه در مدت هشت ساعت كار كند، 5 كیلو پیله خشك ابریشم را تبدیل به دو كیلو نخ ابریشم می‌كند و در هر كارگاه برای سه نفر اشتغال ایجاد می‌شود.
به گفته سرجمعی، صنعت ابریشم یك زنجیره است كه حلقه‌های متعددی دارد. هریك از این حلقه‌ها می‌توانند تعدادی را مشغول به كار كنند. حلقه اول این صنعت نوغانداری است. نوغاندار پیله ابریشم را تولید می‌كند. پیله به كارگاه ابریشم‌كشی می‌رود و آنجا تبدیل به نخ ابریشم می‌شود. در نهایت بافندگان فرش از این نخ بهره می‌برند.
افزایش تولید پیله كرم ابریشم نسبت به پارسال
او واردات نخ ابریشم از چین را یك تهدید برای وضعیت اشتغال می‌داند و تاكید می‌كند: باید از كشورهای دیگر پیله ابریشم وارد كنیم تا دستگاه‌های ابریشم‌كشی داخلی كار كنند. اگر نخ ابریشم وارد كشور شود، شهرها و روستاهای ما از چرخه اشتغال خارج می‌شوند. حالت مطلوب‌ترش این است كه تخم كرم ابریشم وارد شود و ما در داخل كشور آن را تبدیل به پیله كنیم.
رئیس اداره توسعه نوغانداری خراسان رضوی افزایش تولید پیله كرم ابریشم نسبت به پارسال را نشانه رونق این حرفه می‌داند و ادامه می‌دهد: سال گذشته در استان خراسان رضوی حدود 5000 جعبه پیله كرم ابریشم تولید كردیم و امسال به رقم ده هزار و 800 جعبه رسیدیم. پرورش یك جعبه پیله ابریشم در 45 روز بین سه تا چهار میلیون تومان درآمدزایی دارد.
فرصتی برای جوانان جویای كار
این مقام مسؤول همچون دیگران كمبود نخ ابریشم در كشور را تایید می‌كند و خبر می‌دهد: در كل كشور سالانه به 450 تن نخ ابریشم نیاز داریم. در حالی كه تولید كشور ما بین 120 تا 120 تن است.
او به جوانان جویای كار توصیه می‌كند كه جذب این حرفه شوند. سرجمعی توضیح می‌دهد: تولید پیله كرم ابریشم نیاز به تاسیسات خاصی ندارد. برای یك جعبه نیاز به 25 مترمربع فضا و یك درخت توت داریم كه برگ‌هایش خوراك كرم ابریشم می‌شود. پیله ابریشم در هر جغرافیا با هر آب و هوایی قابل پرورش است؛ به شرط این كه دما و رطوبت سالن یا اتاقی كه جعبه در آن قرار دارد، استاندارد باشد.
این مقام مسؤول ادامه می‌دهد: یكی از مشكلات این است كه نوغانداران قدیمی ما سن‌شان بالا رفته و جوان‌ها هم به سمت این شغل نمی‌آیند. این مساله باعث شده كه كشور ما به واردات پیله و نخ ابریشم روبیاورد.