نگاه جامعه‌شناسانه به «خانه ما» توسط دکتر میثم مهدیار
آنچه خوبــان همه دارند
با روی كار آمدن شبكه‌های مختلف سیما در رسانه ملی، شاهد برنامه‌های مختلفی اعم از برنامه‌های گفت‌وگو محور، تاك‌شوها، برنامه‌های سرگرم‌كننده و سریال‌های با ساختارهای متفاوت در شبكه‌های مختلف سیما بودیم كه به نوعی می‌توان گفت رقابتی سالم را برای جذب مخاطب در شبكه‌های مختلف ایجاد كرد. یكی از برنامه‌هایی كه مدتی است از شبكه نسیم در حال پخش است، مستند مسابقه «خانه ما» است كه در هفت فصل تولید شده و در هر فصل به یكی از شهرهای ایران سفر كرده و مهمان یكی از خانواده‌های ایرانی در منزل آنها می‌شود كه رقابتی را بین هر خانواده ایجاد می‌كند. برنامه‌ای كه با رویكردی جدید در برنامه‌سازی و با محوریت پرداخت به سبك زندگی خانواده‌های ایرانی ساخته شده و با استقبال خوبی در میان مردم مواجه شده است.
در این شماره از «قاب كوچك» كه به مستند مسابقه خانه ما اختصاص دارد، با میثم مهدیار ، جامعه شناس درباره این مستند كه شكلی جدید از خانواده‌های ایرانی را به نمایش گذاشته است، تاثیر آن بر مخاطبان و تفاوت با سایر مسابقات تلویزیون به گفت‌وگو نشستیم كه در ادامه می‌خوانید.
«خانه ما» به گونه‌ای طراحی و ساخته شده که زندگی آدم‌ها بسیار جذاب‌تر از بخش مسابقه آن است. نظرتان در مورد این ویژگی منحصر به فرد چیست؟
درباره بعد مسابقه بودن این برنامه؛ باید بگویم كه ما همیشه به مسابقات از بعد سرگرمی آن توجه می‌كنیم و معمولا هدف تربیتی یا فرهنگی خاصی از برگزاری مسابقات نداریم. برای اولین بار یك مسابقه‌ای برگزار شده كه هدف تربیتی و فرهنگی دارد كه این هدف با فرم آن هماهنگ بوده و كل مسابقه در خدمت ایده است. دوم این كه معمولا افرادی كه در مسابقات مدرن شركت می‌كنند در زمان اعلام نتایج به‌جز فردی كه برنده شده همه ناكام هستند و این ناكامی برای افرادی كه در آن مسابقه شركت كردند خیلی محسوس و واقعی است، چون این مسابقات از زندگی روزمره فاصله داشته و شكست روانی را به دنبال دارد اما در مستند مسابقه خانه ما اگر خانواده‌ها شركت می‌كنند و از بین آنها یك خانواده پیروز می‌شود، خانواده‌های دیگر احساس ناكامی روان‌شناختی نمی‌كنند، چون مسابقه جزئی از زندگی و در خدمت زندگی آنها بوده است و به واسطه این مسابقه متذكر زندگی خود می‌شوند كه می‌شود كمتر خرج كرد، صرفه‌جویی كرد، برنامه‌ریزی كرد، مسؤولیت‌پذیر بود و... . در چنین مسابقه‌ای معنای رقابت مدرنی كه در سایر مسابقات شاهد آن هستیم را مشاهده نمی‌كنیم و در پایان هر مسابقه، هرخانواده موضوعات جدیدی را یاد گرفته است.
نظرتان درباره محتوای این برنامه چیست؟ آن‌طور كه باید توانسته تاثیر مثبتی بر خانواده‌ها داشته باشد؟
ما كمتر مسابقه‌ای داشته‌ایم كه همه افراد خانواده باهم در آن شركت كنند؛ معمولا در مسابقاتی كه برگزار می‌شود، استعدادهایی مورد توجه قرار می‌گیرند كه آن فرد با مهارت‌های زندگی اجتماعی فاصله دارد، ولی در این مسابقه، زندگی اجتماعی در صمیمی‌ترین و گرم‌ترین وجه آن جریان پیدا كرده است و ما می‌بینیم كه افراد در عین این‌كه در این مسابقه شركت می‌كنند، با هم زندگی می‌كنند و موضوعات جدیدی را یاد می‌گیرند و نكته جدیدی به زندگی آنها اضافه می‌شود. در این مستند مسابقه، صرفا تفریح و رقابت منفی ملاك نیست و روابط خانواده‌ها گرم می‌شود و این جنبه معنایی و مفهومی بسیار مهم است.
این‌كه این برنامه در هرفصل در شهرهای مختلف برگزار می‌شود چه میزان در تاثیرگذاری بیشتر این برنامه و نشان دادن فرهنگ خانواده‌های مختلف ایرانی به سایر مردم تاثیر داشته است؟
این بصیرت و حسن نظر سازندگان برنامه است كه این برنامه را در سطح ملی گسترش داده و فرهنگ‌های مختلف را از نزدیك مورد توجه قراردادند و این موضوع یكی دیگر از بزرگ‌ترین برگه برنده‌های این برنامه است. این كه به طور مثال ما از نزدیك با نحوه زندگی اقوام آذری زبان، نحوه تعامل آنها با یكدیگر در محیط خانواده، تعاملات اجتماعی آنها و... آشناشویم، هم در شناخت خرده‌فرهنگ‌های قومیتی جغرافیایی ما، تاثیر بسزایی دارد و ارتباط فرهنگی را تقویت می‌كند و هم این كه هویت ملی را ارتقا می‌دهد، چرا كه احساس صمیمیت با این خرده‌فرهنگ‌ها باعث یك گستره ملی یكپارچه می‌شود و این از مهم‌ترین ویژگی‌های این برنامه است.
پس معتقد هستید برای طراحی «خانه ما» به عنوان یک برنامه سرگرمی‌محور و انطباقش با فرهنگ مردم کشورمان بسیار فکر شده است؟
بهتر است در جواب بگویم در كل به مساله تفریح و سرگرمی مردم خیلی فكر نمی‌شود؛ به طور مثال برای ساخت برنامه‌ای مانند «عصر جدید» فكر و ایده‌پردازی درباره فرهنگ كشور ما و اقتضائات آن نشده است و برای همین وقتی برنامه‌ای را راه‌اندازی می‌كنیم كاملا تقلیدی و كپی‌برداری است. ساخت مستند مسابقه خانه ما نشان داد ما به وجوه دیگر تفریح و سرگرمی خانواده‌های ایرانی هم می‌توانیم فكر كنیم. باید به این موضوع توجه داشته باشیم كه هیچ تفریح و سرگرمی خنثی نیست و بار فرهنگی دارد و اگر به این موضوع به درستی فكر شود، قطعا روی همه برنامه‌هایی كه قرار است ساخته شود وقت می‌گذاریم و آن را تحلیل می‌كنیم و نسبت آن را با شرایط اجتماعی، تاریخی خود می‌سنجیم.
یعنی باید در برنامه‌های مسابقه محور هم، شرایط روز جامعه لحاظ شود؟
ما در چند سال گذشته كشور، با مسائل اقتصادی درگیر بودیم و بیشتر مشكلات ما با این مسائل اقتصادی گره خورده است؛ ولی شما كمتر می‌بینید تفریحاتی كه از طریق صدا و سیما تبلیغ و نشان داده می‌شود، به فرهنگ اقتصادی ما كه شامل كار و كوشندگی، همكاری و مشاركت است، توجه كرده باشد و در نهایت تلویزیون در این زمینه نتوانسته از ظرفیت‌های خود استفاده كند.
یعنی به نظر شما هیچ‌كدام از برنامه‌های ما كه رویكردی تفریحی و سرگرمی دارند، سعی در نشان دادن شرایط حاكم بر جامعه نداشته‌اند؟
من برای شما مثالی می‌زنم؛ برنامه «خندوانه» كه چندین سال است از شبكه نسیم روی آنتن می‌رود، غیر از سرگرمی لحظه‌ای كه برای مخاطب فراهم می‌كند هیچ آورده‌ای برای زندگی و جامعه او ندارد و در میان چهره‌های مشهوری كه دعوت می‌شدند، چند شخصیت فرهنگی هم دعوت می‌شدند تا بحث‌هایی هم انجام شود، ولی در نهایت مساله‌ای كه برای بیننده باقی می‌ماند و در ذهن او ته‌نشین می‌شد، همان مسابقات و بازی‌ها بود
و به وجه فرهنگی، اجتماعی ماجرا توجهی نمی‌شد. به‌طور مثال بخش استندآپ كمدی‌های برنامه خندوانه یكی از بدترین تفریحات تلویزیونی در این چند دهه گذشته تلویزیون از نظر تاثیرات منفی كه در محتوای آنها وجود داشت، بود. شخصیت پدر و بزرگان خانواده دائم دستمایه هجو و خنده قرار می‌گرفت و این در ارتباط نسلی ما، تاثیر زیادی دارد و جوانان جامعه را از بهره‌مندی از تجربیات نسل‌های گذشته محروم می‌كند.
درباره بعد مسابقه بودن این برنامه؛ باید بگویم كه ما همیشه به مسابقات از بعد سرگرمی آن توجه می‌كنیم و معمولا هدف تربیتی یا فرهنگی خاصی از برگزاری مسابقات نداریم. برای اولین بار یك مسابقه‌ای برگزار شده كه هدف تربیتی و فرهنگی دارد كه این هدف با فرم آن هماهنگ بوده و كل مسابقه در خدمت ایده است. دوم این كه معمولا افرادی كه در مسابقات مدرن شركت می‌كنند در زمان اعلام نتایج به‌جز فردی كه برنده شده همه ناكام هستند و این ناكامی برای افرادی كه در آن مسابقه شركت كردند خیلی محسوس و واقعی است، چون این مسابقات از زندگی روزمره فاصله داشته و شكست روانی را به دنبال دارد اما در مستند مسابقه خانه ما اگر خانواده‌ها شركت می‌كنند و از بین آنها یك خانواده پیروز می‌شود، خانواده‌های دیگر احساس ناكامی روان‌شناختی نمی‌كنند، چون مسابقه جزئی از زندگی و در خدمت زندگی آنها بوده است و به واسطه این مسابقه متذكر زندگی خود می‌شوند كه می‌شود كمتر خرج كرد، صرفه‌جویی كرد، برنامه‌ریزی كرد، مسؤولیت‌پذیر بود و... . در چنین مسابقه‌ای معنای رقابت مدرنی كه در سایر مسابقات شاهد آن هستیم را مشاهده نمی‌كنیم و در پایان هر مسابقه، هرخانواده موضوعات جدیدی را یاد گرفته است.
نظرتان درباره محتوای این برنامه چیست؟ آن‌طور كه باید توانسته تاثیر مثبتی بر خانواده‌ها داشته باشد؟
ما كمتر مسابقه‌ای داشته‌ایم كه همه افراد خانواده باهم در آن شركت كنند؛ معمولا در مسابقاتی كه برگزار می‌شود، استعدادهایی مورد توجه قرار می‌گیرند كه آن فرد با مهارت‌های زندگی اجتماعی فاصله دارد، ولی در این مسابقه، زندگی اجتماعی در صمیمی‌ترین و گرم‌ترین وجه آن جریان پیدا كرده است و ما می‌بینیم كه افراد در عین این‌كه در این مسابقه شركت می‌كنند، با هم زندگی می‌كنند و موضوعات جدیدی را یاد می‌گیرند و نكته جدیدی به زندگی آنها اضافه می‌شود. در این مستند مسابقه، صرفا تفریح و رقابت منفی ملاك نیست و روابط خانواده‌ها گرم می‌شود و این جنبه معنایی و مفهومی بسیار مهم است.
این‌كه این برنامه در هرفصل در شهرهای مختلف برگزار می‌شود چه میزان در تاثیرگذاری بیشتر این برنامه و نشان دادن فرهنگ خانواده‌های مختلف ایرانی به سایر مردم تاثیر داشته است؟
این بصیرت و حسن نظر سازندگان برنامه است كه این برنامه را در سطح ملی گسترش داده و فرهنگ‌های مختلف را از نزدیك مورد توجه قراردادند و این موضوع یكی دیگر از بزرگ‌ترین برگه برنده‌های این برنامه است. این كه به طور مثال ما از نزدیك با نحوه زندگی اقوام آذری زبان، نحوه تعامل آنها با یكدیگر در محیط خانواده، تعاملات اجتماعی آنها و... آشناشویم، هم در شناخت خرده‌فرهنگ‌های قومیتی جغرافیایی ما، تاثیر بسزایی دارد و ارتباط فرهنگی را تقویت می‌كند و هم این كه هویت ملی را ارتقا می‌دهد، چرا كه احساس صمیمیت با این خرده‌فرهنگ‌ها باعث یك گستره ملی یكپارچه می‌شود و این از مهم‌ترین ویژگی‌های این برنامه است.
پس معتقد هستید برای طراحی «خانه ما» به عنوان یک برنامه سرگرمی‌محور و انطباقش با فرهنگ مردم کشورمان بسیار فکر شده است؟
بهتر است در جواب بگویم در كل به مساله تفریح و سرگرمی مردم خیلی فكر نمی‌شود؛ به طور مثال برای ساخت برنامه‌ای مانند «عصر جدید» فكر و ایده‌پردازی درباره فرهنگ كشور ما و اقتضائات آن نشده است و برای همین وقتی برنامه‌ای را راه‌اندازی می‌كنیم كاملا تقلیدی و كپی‌برداری است. ساخت مستند مسابقه خانه ما نشان داد ما به وجوه دیگر تفریح و سرگرمی خانواده‌های ایرانی هم می‌توانیم فكر كنیم. باید به این موضوع توجه داشته باشیم كه هیچ تفریح و سرگرمی خنثی نیست و بار فرهنگی دارد و اگر به این موضوع به درستی فكر شود، قطعا روی همه برنامه‌هایی كه قرار است ساخته شود وقت می‌گذاریم و آن را تحلیل می‌كنیم و نسبت آن را با شرایط اجتماعی، تاریخی خود می‌سنجیم.
یعنی باید در برنامه‌های مسابقه محور هم، شرایط روز جامعه لحاظ شود؟
ما در چند سال گذشته كشور، با مسائل اقتصادی درگیر بودیم و بیشتر مشكلات ما با این مسائل اقتصادی گره خورده است؛ ولی شما كمتر می‌بینید تفریحاتی كه از طریق صدا و سیما تبلیغ و نشان داده می‌شود، به فرهنگ اقتصادی ما كه شامل كار و كوشندگی، همكاری و مشاركت است، توجه كرده باشد و در نهایت تلویزیون در این زمینه نتوانسته از ظرفیت‌های خود استفاده كند.
یعنی به نظر شما هیچ‌كدام از برنامه‌های ما كه رویكردی تفریحی و سرگرمی دارند، سعی در نشان دادن شرایط حاكم بر جامعه نداشته‌اند؟
من برای شما مثالی می‌زنم؛ برنامه «خندوانه» كه چندین سال است از شبكه نسیم روی آنتن می‌رود، غیر از سرگرمی لحظه‌ای كه برای مخاطب فراهم می‌كند هیچ آورده‌ای برای زندگی و جامعه او ندارد و در میان چهره‌های مشهوری كه دعوت می‌شدند، چند شخصیت فرهنگی هم دعوت می‌شدند تا بحث‌هایی هم انجام شود، ولی در نهایت مساله‌ای كه برای بیننده باقی می‌ماند و در ذهن او ته‌نشین می‌شد، همان مسابقات و بازی‌ها بود
و به وجه فرهنگی، اجتماعی ماجرا توجهی نمی‌شد. به‌طور مثال بخش استندآپ كمدی‌های برنامه خندوانه یكی از بدترین تفریحات تلویزیونی در این چند دهه گذشته تلویزیون از نظر تاثیرات منفی كه در محتوای آنها وجود داشت، بود. شخصیت پدر و بزرگان خانواده دائم دستمایه هجو و خنده قرار می‌گرفت و این در ارتباط نسلی ما، تاثیر زیادی دارد و جوانان جامعه را از بهره‌مندی از تجربیات نسل‌های گذشته محروم می‌كند.