مروری آزاد بر مواجهه 2 كتاب‌باز در یك كتاب
ادای احترام به كهكشان گوتنبرگ
یونس فردوس
خیلی زود می‌خواهم بروم سر اصل مطلب! «از كتاب رهایی نداریم» عنوان كتابی است كه دربردارنده گفت‌وگوی دو چهره برجسته در زمینه تخصصی خود است كه توسط ژان فیلیپ دوتوناك گردآوری و تدوین شده است. در این كتاب شاهد مباحثی هستیم كه میان اومبرتو اكو، داستان‌نویس و فیلسوف ایتالیایی و ژان كلود كریر، كارگردان و فیلمنامه‌نویس جریان دارد و آنها پیرامون كتاب و مطالعه گفت‌وگو می‌كنند. این گفت‌وگو برای آنها كه رگه‌هایی از كتاب‌بازی در خود دارند جذاب و دوست داشتنی است. هرچند آنها هم كه چنین علایقی ندارند وقتی با قلاب وسعت دامنه دانش و تجربه این دو شكار می‌شوند، دیگر رهایی ندارند و تا انتهای كتاب پای گپ و گفت اكو و كریر می‌نشینند.
در این كتاب شاهد گفت‌وگوی یك نویسنده و كارگردان
- كه هركدام در رشته خود متخصص هستند - نیستیم بلكه دو كتاب‌باز به معنای واقعی كلمه رو در روی هم نشسته و تبادل تجربه می‌كنند. اكو در كتابخانه‌اش ۵۰ هزار جلد كتاب دارد كه به گفته خودش ۱۲۰۰ نسخه از آنها نایاب است و همین رقم كافی است تا عظمت غولی به نام اكو در برابر مخاطب مشخص شود. از سوی دیگر كریر به گفته خودش ۳۰ یا
۴۰ هزار نسخه كتاب در منزلش جا داده كه حدود 2000 جلد از آنها كتاب‌های قدیمی است؛ او نیز سوی دیگر میز نشسته و خواننده را شریك تجربیات خود در زمینه‌های مختلف
كرده است.
كتاب‌ها همیشه مساله اصلی كتاب‌بازها و علاقه‌مندان آنها بوده است و امروز یكی از مباحث داغ همیشه حول محور این است كه آیا به پایان عصر كتاب‌ها رسیده‌ایم یا هنوز كتاب‌ها قالب برتر فرهنگی دنیای مدرن هستند؟ «اگر كتاب الكترونیك سرانجام با كنار زدن كتاب چاپی خود را تحمیل كند باز دلیلی وجود ندارد كه بگوییم می‌تواند آن را از خانه‌هایمان بیرون كند یا موجب شود عادتمان را به آن از دست بدهیم. بنابراین، ای_بوک كتاب را نابود نخواهد كرد چنانكه گوتنبرگ و اختراع نبوغ‌آمیزش نتوانستند بلافاصله codex را حذف كنند و این یك نیز نتوانسته بود پاپیروس را از رواج بیندازد.» كریر در این‌باره می‌گوید: «در آخرین نشست سران داوس، در ۲۰۰۸ درباره پدیده‌هایی كه تا 1500 سال دیگر زندگی بشر را درهم خواهد ریخت، یكی از آینده‌شناسان، در مصاحبه‌ای پیشنهاد كرد كه تنها به چهار اصل كه به نظر او قطعیت داشت توجه شود. نخستین اصل این بود كه بهای هر بشكه نفت به 500 دلار خواهد رسید. پیش‌بینی دوم درباره آب بود كه با مبدل شدن به فرآورده‌ای تجاری، عینا مانند نفت داد و ستد خواهد شد. سومین پیش‌بینی درباره آفریقا بود كه بی‌تردید در دهه‌های آینده به یك قدرت اقتصادی مبدل خواهد شد. چهارمین پدیده از نظر این پیشگوی حرفه‌ای، نابودی كتاب بود.» این در حالی است كه اكو معتقد است: «كتاب امتحان خود را داده است و معلوم نیست چگونه، برای همان كاربرد، می‌توانیم چیزی بهتر از آن ابداع كنیم. شاید تحولی در اجزای سازنده كتاب رخ بدهد، شاید در آینده صفحاتش دیگر از كاغذ نباشد، اما در هر حال همان كه هست خواهد ماند.»
در واقع گفت‌وگوی ژان كلود كریر و اومبرتو اكو ادای احترامی شادمانه به كهكشان گوتنبرگ است؛ خوانندگانی كه كتاب را به صورت شئی مملوس دوست دارند، مجذوب خواهد كرد؛ حتی بعید نیست حسرت گذشته را در دل صاحبان
ای _ بوک (e-book) برانگیزد.
در مسیر این گفت‌وگو اكو و كریر از موضوعاتی سخن می‌گویند كه شاید برای خواننده‌ای كه آنها را می‌شناسد، باورپذیر نباشد. اكو از كتاب‌هایی كه نخوانده اینطور یاد می‌كند: «همه به صورت عمیق تحت تاثیر كتاب‌هایی هستیم كه نخوانده‌ایم كه وقتی برای خواندنش نداشته‌ایم. دنیا پر از كتاب‌هایی است كه نخوانده‌ایم، اما تقریبا اطلاعات كافی درباره آنها داریم.» اكو به مخاطب این اطمینان را می‌دهد كه او نیز كتاب‌هایی دارد كه وقتی برای خواندن آنها نداشته و از این حیث خیال مخاطب را راحت می‌كند. حتی كریر پا را از این نیز فراتر گذاشته و می‌گوید: «كتابخانه‌ها لزوما از كتاب‌هایی كه خوانده‌ایم یا حتی روزی خواهیم خواند تشكیل نمی‌شود. لازم است این را تصریح كنیم. كتابخانه از كتاب‌هایی به وجود می‌آید كه می‌توانیم یا احتمالا خواهیم توانست بخوانیم، حتی اگر هرگز آنها را نخوانیم.»
در این گفت‌وگو موضوعات مختلفی جریان دارد و گاهی پیش می‌آید از موضوعی آغاز می‌شود و به ماجرای دیگری ختم می‌شود: «اگر واقعا می‌خواهیم «زمین» را بشناسیم باید سفر كنیم. كتاب‌ها عالی، اما ناكافی‌اند و همان‌طور كه گفته شد اغلب آمیخته با اشتباه و نادرستی‌اند.» این عبارت را كریر بیان كرده و در واقع می‌خواهد بگوید با وجود علاقه شدید به كتاب‌ها تجربه‌اندوزی از طریق آنها به تنهایی
شدنی نیست.
كتاب‌ها همچون سایه‌ای وفادار تا پایان روزگار تعقیبمان خواهند كرد و بی‌آن‌كه دروغ بگویند درباره آنچه بوده‌ایم و از این هم بیشتر، درباره آنچه هستیم با ما سخن خواهند گفت، یعنی درباره جویندگانی كه پرشور و پیگیرند اما در واقع بی‌دغدغه و بی‌ملاحظه‌اند. كتابخانه‌ها برای افرادی كه كتاب‌باز هستند نقش مهمی دارند و اكو در قسمتی از گفت‌وگوهای این كتاب به شباهت میان كتابخانه و صاحبانش اشاره می‌كند: «نمی‌دانم كتابخانه‌ام شبیه خودم است یا نه.» و از سوی دیگر كریر این تشبیه را برای كتابخانه به كار می‌برد: «كتابخانه تا حدی مثل یك مصاحب یا گروهی از دوستان و افراد زنده است. هرگاه خود را كمی تك و تنها و دلتنگ احساس كنید می‌توانید به سراغش
بروید.»
در جایی از این گفت‌وگو اكو از جایی كه هر كتاب اشغال می‌كند و میزان كتاب‌هایی كه به او اهدا می‌شود یادی می‌كند و فضایی كه هر كتاب برایش هزینه ایجاد می‌كند را اینطور محاسبه می‌كند: «اگر برای قفسه‌ای با شش طبقه، پایین‌ترین و مقرون به‌صرفه‌ترین قیمت را در نظر بگیریم، قیمت هر متر مربع 500 یورو می‌شود. در هر متر مربعی با شش طبقه شاید بتوانم حدود 300 كتاب جای بدهم. بنابراین، مكانی كه هركتاب اشغال می‌كند برایم 40 یورو تمام می‌شود، یعنی از بهای خود كتاب گران‌تر. در نتیجه، هركسی كتابی برایم می‌فرستد باید چكی به همین مبلغ به آن ضمیمه كند.»
حماقت و نادانی مساله‌ای است كه در بخش‌های مختلف این کتاب به آن اشاره می‌شود. كریر در بخشی كه راجع به دزدهای كتاب سخن می‌گوید یادآوری می‌كند: «می‌دانید بعضی از عتیقه‌فروشان كاتالوگ مبل‌های قدیمی را به شما عرضه می‌كنند كه هنوز درخانه صاحبخانه است. اگر علاقه نشان بدهید ترتیب دزدی آن را می‌دهند اما فقط همان مبل مورد نظر شما را می‌دزدند. دزدها یك بار به خانه‌ام دستبرد زدند. تلویزیون، رادیو و نمی‌دانم چه چیزهای دیگر را بردند اما حتی به یك كتاب هم دست نزدند. اثاثیه‌ای معادل ده‌هزار یورو دزدیدند در حالی كه برداشتن تنها یك كتاب، با پنج یا شش برابر این مبلغ از خانه‌ام می‌رفتند. بنابراین، نادانی و بی‌اطلاعی از ما حفاظت می‌كند.»
در مجموع این كتاب حرف‌ها و تجارب بسیاری را در خود جای داده كه از زبان دو كتاب‌باز مطرح می‌شود و می‌تواند برای علاقه‌مندان و حتی غیر آن جذاب و مایه سرگرمی باشد.
در این كتاب شاهد گفت‌وگوی یك نویسنده و كارگردان
- كه هركدام در رشته خود متخصص هستند - نیستیم بلكه دو كتاب‌باز به معنای واقعی كلمه رو در روی هم نشسته و تبادل تجربه می‌كنند. اكو در كتابخانه‌اش ۵۰ هزار جلد كتاب دارد كه به گفته خودش ۱۲۰۰ نسخه از آنها نایاب است و همین رقم كافی است تا عظمت غولی به نام اكو در برابر مخاطب مشخص شود. از سوی دیگر كریر به گفته خودش ۳۰ یا
۴۰ هزار نسخه كتاب در منزلش جا داده كه حدود 2000 جلد از آنها كتاب‌های قدیمی است؛ او نیز سوی دیگر میز نشسته و خواننده را شریك تجربیات خود در زمینه‌های مختلف
كرده است.
كتاب‌ها همیشه مساله اصلی كتاب‌بازها و علاقه‌مندان آنها بوده است و امروز یكی از مباحث داغ همیشه حول محور این است كه آیا به پایان عصر كتاب‌ها رسیده‌ایم یا هنوز كتاب‌ها قالب برتر فرهنگی دنیای مدرن هستند؟ «اگر كتاب الكترونیك سرانجام با كنار زدن كتاب چاپی خود را تحمیل كند باز دلیلی وجود ندارد كه بگوییم می‌تواند آن را از خانه‌هایمان بیرون كند یا موجب شود عادتمان را به آن از دست بدهیم. بنابراین، ای_بوک كتاب را نابود نخواهد كرد چنانكه گوتنبرگ و اختراع نبوغ‌آمیزش نتوانستند بلافاصله codex را حذف كنند و این یك نیز نتوانسته بود پاپیروس را از رواج بیندازد.» كریر در این‌باره می‌گوید: «در آخرین نشست سران داوس، در ۲۰۰۸ درباره پدیده‌هایی كه تا 1500 سال دیگر زندگی بشر را درهم خواهد ریخت، یكی از آینده‌شناسان، در مصاحبه‌ای پیشنهاد كرد كه تنها به چهار اصل كه به نظر او قطعیت داشت توجه شود. نخستین اصل این بود كه بهای هر بشكه نفت به 500 دلار خواهد رسید. پیش‌بینی دوم درباره آب بود كه با مبدل شدن به فرآورده‌ای تجاری، عینا مانند نفت داد و ستد خواهد شد. سومین پیش‌بینی درباره آفریقا بود كه بی‌تردید در دهه‌های آینده به یك قدرت اقتصادی مبدل خواهد شد. چهارمین پدیده از نظر این پیشگوی حرفه‌ای، نابودی كتاب بود.» این در حالی است كه اكو معتقد است: «كتاب امتحان خود را داده است و معلوم نیست چگونه، برای همان كاربرد، می‌توانیم چیزی بهتر از آن ابداع كنیم. شاید تحولی در اجزای سازنده كتاب رخ بدهد، شاید در آینده صفحاتش دیگر از كاغذ نباشد، اما در هر حال همان كه هست خواهد ماند.»
در واقع گفت‌وگوی ژان كلود كریر و اومبرتو اكو ادای احترامی شادمانه به كهكشان گوتنبرگ است؛ خوانندگانی كه كتاب را به صورت شئی مملوس دوست دارند، مجذوب خواهد كرد؛ حتی بعید نیست حسرت گذشته را در دل صاحبان
ای _ بوک (e-book) برانگیزد.
در مسیر این گفت‌وگو اكو و كریر از موضوعاتی سخن می‌گویند كه شاید برای خواننده‌ای كه آنها را می‌شناسد، باورپذیر نباشد. اكو از كتاب‌هایی كه نخوانده اینطور یاد می‌كند: «همه به صورت عمیق تحت تاثیر كتاب‌هایی هستیم كه نخوانده‌ایم كه وقتی برای خواندنش نداشته‌ایم. دنیا پر از كتاب‌هایی است كه نخوانده‌ایم، اما تقریبا اطلاعات كافی درباره آنها داریم.» اكو به مخاطب این اطمینان را می‌دهد كه او نیز كتاب‌هایی دارد كه وقتی برای خواندن آنها نداشته و از این حیث خیال مخاطب را راحت می‌كند. حتی كریر پا را از این نیز فراتر گذاشته و می‌گوید: «كتابخانه‌ها لزوما از كتاب‌هایی كه خوانده‌ایم یا حتی روزی خواهیم خواند تشكیل نمی‌شود. لازم است این را تصریح كنیم. كتابخانه از كتاب‌هایی به وجود می‌آید كه می‌توانیم یا احتمالا خواهیم توانست بخوانیم، حتی اگر هرگز آنها را نخوانیم.»
در این گفت‌وگو موضوعات مختلفی جریان دارد و گاهی پیش می‌آید از موضوعی آغاز می‌شود و به ماجرای دیگری ختم می‌شود: «اگر واقعا می‌خواهیم «زمین» را بشناسیم باید سفر كنیم. كتاب‌ها عالی، اما ناكافی‌اند و همان‌طور كه گفته شد اغلب آمیخته با اشتباه و نادرستی‌اند.» این عبارت را كریر بیان كرده و در واقع می‌خواهد بگوید با وجود علاقه شدید به كتاب‌ها تجربه‌اندوزی از طریق آنها به تنهایی
شدنی نیست.
كتاب‌ها همچون سایه‌ای وفادار تا پایان روزگار تعقیبمان خواهند كرد و بی‌آن‌كه دروغ بگویند درباره آنچه بوده‌ایم و از این هم بیشتر، درباره آنچه هستیم با ما سخن خواهند گفت، یعنی درباره جویندگانی كه پرشور و پیگیرند اما در واقع بی‌دغدغه و بی‌ملاحظه‌اند. كتابخانه‌ها برای افرادی كه كتاب‌باز هستند نقش مهمی دارند و اكو در قسمتی از گفت‌وگوهای این كتاب به شباهت میان كتابخانه و صاحبانش اشاره می‌كند: «نمی‌دانم كتابخانه‌ام شبیه خودم است یا نه.» و از سوی دیگر كریر این تشبیه را برای كتابخانه به كار می‌برد: «كتابخانه تا حدی مثل یك مصاحب یا گروهی از دوستان و افراد زنده است. هرگاه خود را كمی تك و تنها و دلتنگ احساس كنید می‌توانید به سراغش
بروید.»
در جایی از این گفت‌وگو اكو از جایی كه هر كتاب اشغال می‌كند و میزان كتاب‌هایی كه به او اهدا می‌شود یادی می‌كند و فضایی كه هر كتاب برایش هزینه ایجاد می‌كند را اینطور محاسبه می‌كند: «اگر برای قفسه‌ای با شش طبقه، پایین‌ترین و مقرون به‌صرفه‌ترین قیمت را در نظر بگیریم، قیمت هر متر مربع 500 یورو می‌شود. در هر متر مربعی با شش طبقه شاید بتوانم حدود 300 كتاب جای بدهم. بنابراین، مكانی كه هركتاب اشغال می‌كند برایم 40 یورو تمام می‌شود، یعنی از بهای خود كتاب گران‌تر. در نتیجه، هركسی كتابی برایم می‌فرستد باید چكی به همین مبلغ به آن ضمیمه كند.»
حماقت و نادانی مساله‌ای است كه در بخش‌های مختلف این کتاب به آن اشاره می‌شود. كریر در بخشی كه راجع به دزدهای كتاب سخن می‌گوید یادآوری می‌كند: «می‌دانید بعضی از عتیقه‌فروشان كاتالوگ مبل‌های قدیمی را به شما عرضه می‌كنند كه هنوز درخانه صاحبخانه است. اگر علاقه نشان بدهید ترتیب دزدی آن را می‌دهند اما فقط همان مبل مورد نظر شما را می‌دزدند. دزدها یك بار به خانه‌ام دستبرد زدند. تلویزیون، رادیو و نمی‌دانم چه چیزهای دیگر را بردند اما حتی به یك كتاب هم دست نزدند. اثاثیه‌ای معادل ده‌هزار یورو دزدیدند در حالی كه برداشتن تنها یك كتاب، با پنج یا شش برابر این مبلغ از خانه‌ام می‌رفتند. بنابراین، نادانی و بی‌اطلاعی از ما حفاظت می‌كند.»
در مجموع این كتاب حرف‌ها و تجارب بسیاری را در خود جای داده كه از زبان دو كتاب‌باز مطرح می‌شود و می‌تواند برای علاقه‌مندان و حتی غیر آن جذاب و مایه سرگرمی باشد.