تربیت فرزند در كلام امیرالمومنین(ع)
میراثی به نام ادب
صدیقه كاویانی/ دانشجوی دكترای فلسفه تعلیم و تربیت
در اسلام، خانواده نهادی مقدس و حیاتی است. خانواده جـایگاه مـهر و مـحبت، پایگاه انس و مودت و كانون اصلی تكوین شخصیت انسان است. در فرهنگ اسـلام، خـانواده محیطی است برای اقناع و ارضای مشروع نیازهای جنسی، تولید و تربیت نسل، ایجاد صمیمیت و تفاهم، یكرنگی و هـمرنگی، تـعاون و هـمكاری و آرامش روحی و روانی انسان.
از سویی، محیط خانواده پناهگاه امنی است كه فـرزندان در آن آسـایش روان و راحـت جسم می‌یابند. در سایه پرطراوت و آغوش گرم و صمیمی خانواده است كه شخصیت آنان رشد و تربیت مـی‌یابد و اسـتعدادهای بـالقوه‌شان به فعلیت می‌رسد. بنابراین، محیط خانواده می‌تواند عامل بسیار قوی و مؤثری در تربیت و به‌تبع آن، سـعادت یا شـقاوت انسان باشد. وقتی پدر و مادر در قبال وظایف سنگین و بسیار مهم خود نسبت به فـرزندان احـساس مسؤولیت كنند و وظیفه شرعی و عقلی خود را در‌این‌باره انجام دهند، به‌یقین فرزندانِ لایق، شایسته و مسؤولیت‌پذیری به جـامعه تـحویل خواهند داد كه منشأ خیرات و بركات فراوانی برای خود و دیگران می‌گردند.
در این راسـتا، اهـمیت سـفارش‌های امیرمؤمنان علی(ع) برای تربیت فرزند در محیط خانواده، به‌خوبی آشكار می‌شود. امام در فراز سوم قصار 399 بـر ایـن نكته تأكید می‌ورزند كه یكی از اصلی‌ترین حقوق پدر بر فرزند، خوب تربیت كـردن او در مـحیط خـانواده است؛ و می‌فرمایند: «و حق فرزند بر پدر آن است كه نام نیك بر او نهاده و ادب و تربیتش را به‌خوبی انجام دهـد و قـرآن را بـه او بیاموزد.» درواقع، علت این‌كه متولیان تربیت به تربیت خانوادگی اهمیت می‌دهند، این اسـت كه روح و ذهن انسان در كودكی بسیار تأثیرپذیر و پررنگ و پردوام است. بنابراین، اگر پدر و مادر در تعلیم و تربیت فرزند كوتاهی كنند، خـسارت عـظیمی دامان پدر، مادر و فرزند را فرامی‌گیرد.
امیرمؤمنان علی(ع) در اهمیت این موضوع، در فـراز اول قـصار 113 به این نكته اساسی اشاره كرده و مـی‌فرمایند: «هـیچ مـیراثی چون ادب نیست»؛ یعنی خانواده هیچ مـیراثی بـهتر از ادب و تربیت برای فرزندان خود نمی‌تواند به ارث بگذارد. درواقع، اگر پدر و مادر انواع و اقسام مـلك، زمـین، ساختمان، جواهرات و نقدینه برای فـرزندان بـه ارث بگذارند، از نـظر ارزشـگذاری، قـابل مقایسه با صفت حمیده و اخلاق پسـندیده‌ای كـه به فرزندشان منتقل كرده و او را تربیت كرده‌اند، نیست. ارث مادی، حاجت‌های مادی را برطرف مـی‌‌كند؛ مـگر آن‌كه همان ارث در مسیر خدمت به خـلق خدا و كرامت انسانی مـصرف شـود. البته چون موضوع ادب صحیح فـرزند مـطرح است، اگر ادب و تربیت خانوادگی نباشد، هیچ‌گاه حتی چنین اتفاقی نمی‌افتد. بنابراین، در بیان امـام رسـالت بزرگ پدرها و مادرها مشخص مـی‌شود كـه بـاید از همان دوران حمل و شـیر دادن و طـفولیت و نوجوانی، نقش تربیتی خـود را در خـانواده به احسن وجه، درباره فرزندان ایفا كنند.
در اسلام، خانواده نهادی مقدس و حیاتی است. خانواده جـایگاه مـهر و مـحبت، پایگاه انس و مودت و كانون اصلی تكوین شخصیت انسان است. در فرهنگ اسـلام، خـانواده محیطی است برای اقناع و ارضای مشروع نیازهای جنسی، تولید و تربیت نسل، ایجاد صمیمیت و تفاهم، یكرنگی و هـمرنگی، تـعاون و هـمكاری و آرامش روحی و روانی انسان.
از سویی، محیط خانواده پناهگاه امنی است كه فـرزندان در آن آسـایش روان و راحـت جسم می‌یابند. در سایه پرطراوت و آغوش گرم و صمیمی خانواده است كه شخصیت آنان رشد و تربیت مـی‌یابد و اسـتعدادهای بـالقوه‌شان به فعلیت می‌رسد. بنابراین، محیط خانواده می‌تواند عامل بسیار قوی و مؤثری در تربیت و به‌تبع آن، سـعادت یا شـقاوت انسان باشد. وقتی پدر و مادر در قبال وظایف سنگین و بسیار مهم خود نسبت به فـرزندان احـساس مسؤولیت كنند و وظیفه شرعی و عقلی خود را در‌این‌باره انجام دهند، به‌یقین فرزندانِ لایق، شایسته و مسؤولیت‌پذیری به جـامعه تـحویل خواهند داد كه منشأ خیرات و بركات فراوانی برای خود و دیگران می‌گردند.
در این راسـتا، اهـمیت سـفارش‌های امیرمؤمنان علی(ع) برای تربیت فرزند در محیط خانواده، به‌خوبی آشكار می‌شود. امام در فراز سوم قصار 399 بـر ایـن نكته تأكید می‌ورزند كه یكی از اصلی‌ترین حقوق پدر بر فرزند، خوب تربیت كـردن او در مـحیط خـانواده است؛ و می‌فرمایند: «و حق فرزند بر پدر آن است كه نام نیك بر او نهاده و ادب و تربیتش را به‌خوبی انجام دهـد و قـرآن را بـه او بیاموزد.» درواقع، علت این‌كه متولیان تربیت به تربیت خانوادگی اهمیت می‌دهند، این اسـت كه روح و ذهن انسان در كودكی بسیار تأثیرپذیر و پررنگ و پردوام است. بنابراین، اگر پدر و مادر در تعلیم و تربیت فرزند كوتاهی كنند، خـسارت عـظیمی دامان پدر، مادر و فرزند را فرامی‌گیرد.
امیرمؤمنان علی(ع) در اهمیت این موضوع، در فـراز اول قـصار 113 به این نكته اساسی اشاره كرده و مـی‌فرمایند: «هـیچ مـیراثی چون ادب نیست»؛ یعنی خانواده هیچ مـیراثی بـهتر از ادب و تربیت برای فرزندان خود نمی‌تواند به ارث بگذارد. درواقع، اگر پدر و مادر انواع و اقسام مـلك، زمـین، ساختمان، جواهرات و نقدینه برای فـرزندان بـه ارث بگذارند، از نـظر ارزشـگذاری، قـابل مقایسه با صفت حمیده و اخلاق پسـندیده‌ای كـه به فرزندشان منتقل كرده و او را تربیت كرده‌اند، نیست. ارث مادی، حاجت‌های مادی را برطرف مـی‌‌كند؛ مـگر آن‌كه همان ارث در مسیر خدمت به خـلق خدا و كرامت انسانی مـصرف شـود. البته چون موضوع ادب صحیح فـرزند مـطرح است، اگر ادب و تربیت خانوادگی نباشد، هیچ‌گاه حتی چنین اتفاقی نمی‌افتد. بنابراین، در بیان امـام رسـالت بزرگ پدرها و مادرها مشخص مـی‌شود كـه بـاید از همان دوران حمل و شـیر دادن و طـفولیت و نوجوانی، نقش تربیتی خـود را در خـانواده به احسن وجه، درباره فرزندان ایفا كنند.