آیا دوربین‌های تشخیص چهره، حریم خصوصی افراد را نقض می‌كنند؟
امنیت ناامن
از هر معبری كه گذر می‌كنیم احتمال حضور دوربین‌های تشخیص چهره وجود دارد و روز به روز شركت‌ها و سازمان‌های بیشتری در حال استفاده از این‌دوربین‌ها هستند، اما نكته حائز اهمیت این‌كه تا چه حدی استفاده از این فناوری می‌تواند به امنیت كمك كند و آیا استفاده از این دوربین‌ها می‌تواند ناقض حریم خصوصی افراد باشد؟ فلسفه استفاده از دوربین‌های تشخیص چهره، استفاده از یك عامل بیومتریك برای جلوگیری از جرم و تشخیص افراد مجرم بوده است، اما این روزها بسیاری از افراد نگران نقض حریم خصوصی خود در مواجهه با استفاده از این دوربین‌ها هستند. در این مطلب، جوانب مثبت و منفی استفاده از این فناوری را بررسی كرده‌ایم.
محمد محسنی
چرا تشخیص چهره؟
استفاده از فناوری تشخیص چهره می‌تواند سرعت شناسایی افراد را افزایش دهد. در حال حاضر از این فناوری در بسیاری از دستگاه‌های قابل حمل مانند تلفن‌همراه، تبلت و حتی لپ‌تاپ استفاده می‌شود. به‌این‌ترتیب افراد برای ورود به تلفن‌همراه خود نیازمند ورود كلمه عبور نیستند و با نشان دادن چهره خود به گوشی می‌توانند وارد سیستم شوند. به صف‌های طولانی درگاه‌های ورودی و خروجی فرودگاه كه فكر كنید احتمالا بیشتر به ارزشمندی این فناوری پی خواهید برد.
اما استفاده از این فناوری بیشتر از اینها پیشرفت كرده و در فروشگاه‌ها هم مورد استفاده قرار گرفته است. برخی از فروشگاه‌ها، پرداخت خود را با استفاده از این فناوری انجام می‌دهند؛ به این ترتیب كه افراد بعد از خرید جلوی دوربین‌های مخصوص قرار می‌گیرند و با استفاده از سیستم تشخیص چهره، هزینه خرید آنها به‌صورت خودكار پرداخت می‌شود. فقط كافی است افراد به دوربین لبخند بزنند و پرداخت انجام شود. استفاده از این فناوری به‌سرعت در حال فراگیر شدن است و احتمال دارد در آینده‌ای نزدیك كسب‌وكارهای بیشتری از این سیستم استفاده كنند.
استفاده دولت‌ها
استفاده از سیستم‌های تشخیص چهره تا جایی كه كاربرد آن مشخص است حساسیت چندانی ایجاد نمی‌كند، ولی به‌تازگی بسیاری از دولت‌ها در كشورهای مختلف از این سیستم برای تشخیص جرم و افراد خلافكار استفاده می‌كنند. استفاده از این سیستم‌ها موجب نگرانی مردم در حوزه حفظ حریم خصوصی‌شان شده است. به‌عنوان مثال در آلمان در یك‌پروژه آزمایشی چهره افرادی كه وارد فرودگاه می‌شوند مورد شناسایی قرار می‌گیرد. گرچه به كاربران اطلاع داده شده است كه می‌توانند از ورودی‌هایی وارد شوند كه تصویر چهره آنها اسكن نمی‌شود، ولی باز هم این اقدام موجب شده مردم آلمان حس خوبی نسبت به جمع‌آوری داده‌های تصویری‌شان نداشته باشند. شهروندان معتقدند جمع‌آوری داده‌هایی كه معلوم نیست چه استفاده‌ای از آنها می‌شود، نقض حریم خصوصی است. از این سیستم در برخی كشورها توسط سازمان‌های خصوصی و دولتی استفاده می‌شود و بیم این می‌رود كه در صورت نگهداری نادرست این داده‌ها، حریم خصوصی افراد در خطر باشد.
فروش داده‌های زمانی مكانی
استفاده از سیستم‌های تشخیص چهره به‌جز این‌كه می‌تواند افراد را شناسایی و هویت آنها را تشخیص دهد، به داده‌های دیگری دسترسی می‌یابد كه می‌تواند بسیار خطرناك باشد. به‌عنوان مثال این‌كه با استفاده از این داده‌ها و بررسی یك بازه زمانی، این داده‌ها نشان می‌دهد كه یك فرد چه ساعتی از محل زندگی خود خارج می‌شود و چه ساعتی به آن بازمی‌گردد. فرض كنید تعداد دوربین‌های تشخیص چهره در شهرها روز به روز افزایش پیدا كند و هر لحظه داده‌های عظیمی از افراد شهر را جمع‌آوری كنند، در صورتی كه این داده‌ها در اختیار افراد سودجو قرار گیرد می‌تواند زمینه‌ساز مشكلات زیادی در جامعه شود، چراكه این داده‌ها بر پایه مكان و زمان نیز هستند. چندی پیش شركت آمازون، داده‌های مربوط به كاربران خود را كه از سیستم‌های تشخیص چهره به‌صورت لحظه‌ای ثبت كرده بود به پلیس آمریكا فروخت و این موضوع باعث شد احساس ناامنی شدیدی بین افراد در سطح جامعه ایجاد شود. فروش این‌داده‌ها می‌تواند به بسیاری از برندهای بزرگ و كوچك كمك كند تا بتوانند بهتر كالاها و خدمات خود را عرضه كنند، اما این‌كه افراد از جمع شدن داده‌هایشان بی‌خبر هستند اصلا خبر خوبی برای جوامع بشری نیست.
البته داده‌های زمانی می‌توانند به بسیاری از كسب‌وكارها كمك كنند. به‌عنوان مثال یكی از استارت‌آپ‌های ژاپنی در صنعت حمل و نقل و تاكسی، از كاربرانی كه وارد تاكسی می‌شوند اجازه خواسته كه چهره آنها شناسایی شود و به این وسیله هم امنیت تاكسی برقرار می‌شود تا جان راننده تاكسی در خطر نباشد و هم این استارت‌آپ به مسافران تبلیغات هدفمند نمایش می‌دهد.
اشتباهات تشخیص چهره
با وجود پیشرفت‌های صورت گرفته در سیستم‌های تشخیص چهره هنوز هم این سیستم‌ها دارای اشتباهاتی هستند كه می‌تواند موجب مشكلاتی برای افراد شود. طی یك‌آزمایش در انگلیس برای تشخیص چهره توسط سیستم‌ها تعداد زیادی از افرادی كه به‌عنوان مجرم شناسایی شده بودند اشتباه تشخیص داده شدند و تنها تعداد محدودی از افراد درست شناسایی شدند. دولت انگلیس این آزمایش را موفقیت‌آمیز خوانده، ولی حامیان حقوق بشر بر این باورند كه همین پیگیری‌ها و صرف كردن زمان افراد بی‌گناه برای تشخیص بی‌گناهی، نقض حقوق بشر و نقض حریم خصوصی افراد است.
از سوی دیگر این سیستم‌ها دچار اشتباهات دیگری می‌شوند كه با استفاده از دانش در مورد این اشتباهات، می‌توان این‌گونه دوربین‌ها را دور زد. به‌عنوان مثال بسیاری از این سیستم‌ها افرادی را كه دارای كلاه و عینك باشند، به‌درستی تشخیص نمی‌دهند و این موضوع باعث می‌شود راهكار مناسبی برای مجرمان وجود داشته باشد تا بتوانند با همین ترفندها بدون شناسایی از دوربین‌ها رد شوند. در حال حاضر دو دانشگاه معتبر در حال شناسایی راهكاری هستند كه این سیستم‌ها بتوانند چهره را با عینك و كلاه هم تشخیص دهند، ولی تا زمانی كه سیستم‌های تشخیص چهره به این حد از توان شناسایی برسند احتمالا مشكلات عدیده‌ای را برای جامعه به وجود خواهند آورد.
قوانین و حفظ حریم خصوصی
در كنار پیشرفت‌هایی كه در فناوری رخ می‌دهد، قوانین و مقررات هم به سرعت در حال گسترش هستند. قوانین حافظ حریم خصوصی افراد در جهان در بسیاری از كشورها مورد تایید هستند و استفاده می‌شوند. در آمریكا و اتحادیه اروپا، قوانین سفت و سختی برای ثبت چهره افراد توسط دوربین‌های تشخیص چهره وضع شده تا هر كس به‌راحتی نتواند اطلاعات افراد را ذخیره‌سازی كند. طبق قوانین وضع‌شده در جی‌دی‌پی‌آر، همه افرادی كه تصویر آنها توسط دوربین‌های تشخیص چهره ثبت و توسط نرم‌افزارهای تشخیص هویت شناسایی می‌شود باید از ثبت و شناسایی هویت خود باخبر باشند. البته این قوانین به همین‌جا ختم نمی‌شود و افراد باید حتی اجازه دهند اطلاعات مربوط به آنها ثبت و شناسایی شود، در غیر این صورت هیچ سازمان دولتی یا خصوصی اجازه انجام این كار را به‌جز در موارد خاص ندارد.
به نظر می‌رسد استفاده از چنین قوانینی هم لازم است و هم می‌تواند امنیت ذهنی خوبی را برای افراد فراهم كند. در غیر این صورت احتمالا حضور دوربین‌های تشخیص چهره در معابر می‌تواند موجب نارضایتی شهروندان شود.
استفاده از فناوری تشخیص چهره می‌تواند سرعت شناسایی افراد را افزایش دهد. در حال حاضر از این فناوری در بسیاری از دستگاه‌های قابل حمل مانند تلفن‌همراه، تبلت و حتی لپ‌تاپ استفاده می‌شود. به‌این‌ترتیب افراد برای ورود به تلفن‌همراه خود نیازمند ورود كلمه عبور نیستند و با نشان دادن چهره خود به گوشی می‌توانند وارد سیستم شوند. به صف‌های طولانی درگاه‌های ورودی و خروجی فرودگاه كه فكر كنید احتمالا بیشتر به ارزشمندی این فناوری پی خواهید برد.
اما استفاده از این فناوری بیشتر از اینها پیشرفت كرده و در فروشگاه‌ها هم مورد استفاده قرار گرفته است. برخی از فروشگاه‌ها، پرداخت خود را با استفاده از این فناوری انجام می‌دهند؛ به این ترتیب كه افراد بعد از خرید جلوی دوربین‌های مخصوص قرار می‌گیرند و با استفاده از سیستم تشخیص چهره، هزینه خرید آنها به‌صورت خودكار پرداخت می‌شود. فقط كافی است افراد به دوربین لبخند بزنند و پرداخت انجام شود. استفاده از این فناوری به‌سرعت در حال فراگیر شدن است و احتمال دارد در آینده‌ای نزدیك كسب‌وكارهای بیشتری از این سیستم استفاده كنند.
استفاده دولت‌ها
استفاده از سیستم‌های تشخیص چهره تا جایی كه كاربرد آن مشخص است حساسیت چندانی ایجاد نمی‌كند، ولی به‌تازگی بسیاری از دولت‌ها در كشورهای مختلف از این سیستم برای تشخیص جرم و افراد خلافكار استفاده می‌كنند. استفاده از این سیستم‌ها موجب نگرانی مردم در حوزه حفظ حریم خصوصی‌شان شده است. به‌عنوان مثال در آلمان در یك‌پروژه آزمایشی چهره افرادی كه وارد فرودگاه می‌شوند مورد شناسایی قرار می‌گیرد. گرچه به كاربران اطلاع داده شده است كه می‌توانند از ورودی‌هایی وارد شوند كه تصویر چهره آنها اسكن نمی‌شود، ولی باز هم این اقدام موجب شده مردم آلمان حس خوبی نسبت به جمع‌آوری داده‌های تصویری‌شان نداشته باشند. شهروندان معتقدند جمع‌آوری داده‌هایی كه معلوم نیست چه استفاده‌ای از آنها می‌شود، نقض حریم خصوصی است. از این سیستم در برخی كشورها توسط سازمان‌های خصوصی و دولتی استفاده می‌شود و بیم این می‌رود كه در صورت نگهداری نادرست این داده‌ها، حریم خصوصی افراد در خطر باشد.
فروش داده‌های زمانی مكانی
استفاده از سیستم‌های تشخیص چهره به‌جز این‌كه می‌تواند افراد را شناسایی و هویت آنها را تشخیص دهد، به داده‌های دیگری دسترسی می‌یابد كه می‌تواند بسیار خطرناك باشد. به‌عنوان مثال این‌كه با استفاده از این داده‌ها و بررسی یك بازه زمانی، این داده‌ها نشان می‌دهد كه یك فرد چه ساعتی از محل زندگی خود خارج می‌شود و چه ساعتی به آن بازمی‌گردد. فرض كنید تعداد دوربین‌های تشخیص چهره در شهرها روز به روز افزایش پیدا كند و هر لحظه داده‌های عظیمی از افراد شهر را جمع‌آوری كنند، در صورتی كه این داده‌ها در اختیار افراد سودجو قرار گیرد می‌تواند زمینه‌ساز مشكلات زیادی در جامعه شود، چراكه این داده‌ها بر پایه مكان و زمان نیز هستند. چندی پیش شركت آمازون، داده‌های مربوط به كاربران خود را كه از سیستم‌های تشخیص چهره به‌صورت لحظه‌ای ثبت كرده بود به پلیس آمریكا فروخت و این موضوع باعث شد احساس ناامنی شدیدی بین افراد در سطح جامعه ایجاد شود. فروش این‌داده‌ها می‌تواند به بسیاری از برندهای بزرگ و كوچك كمك كند تا بتوانند بهتر كالاها و خدمات خود را عرضه كنند، اما این‌كه افراد از جمع شدن داده‌هایشان بی‌خبر هستند اصلا خبر خوبی برای جوامع بشری نیست.
البته داده‌های زمانی می‌توانند به بسیاری از كسب‌وكارها كمك كنند. به‌عنوان مثال یكی از استارت‌آپ‌های ژاپنی در صنعت حمل و نقل و تاكسی، از كاربرانی كه وارد تاكسی می‌شوند اجازه خواسته كه چهره آنها شناسایی شود و به این وسیله هم امنیت تاكسی برقرار می‌شود تا جان راننده تاكسی در خطر نباشد و هم این استارت‌آپ به مسافران تبلیغات هدفمند نمایش می‌دهد.
اشتباهات تشخیص چهره
با وجود پیشرفت‌های صورت گرفته در سیستم‌های تشخیص چهره هنوز هم این سیستم‌ها دارای اشتباهاتی هستند كه می‌تواند موجب مشكلاتی برای افراد شود. طی یك‌آزمایش در انگلیس برای تشخیص چهره توسط سیستم‌ها تعداد زیادی از افرادی كه به‌عنوان مجرم شناسایی شده بودند اشتباه تشخیص داده شدند و تنها تعداد محدودی از افراد درست شناسایی شدند. دولت انگلیس این آزمایش را موفقیت‌آمیز خوانده، ولی حامیان حقوق بشر بر این باورند كه همین پیگیری‌ها و صرف كردن زمان افراد بی‌گناه برای تشخیص بی‌گناهی، نقض حقوق بشر و نقض حریم خصوصی افراد است.
از سوی دیگر این سیستم‌ها دچار اشتباهات دیگری می‌شوند كه با استفاده از دانش در مورد این اشتباهات، می‌توان این‌گونه دوربین‌ها را دور زد. به‌عنوان مثال بسیاری از این سیستم‌ها افرادی را كه دارای كلاه و عینك باشند، به‌درستی تشخیص نمی‌دهند و این موضوع باعث می‌شود راهكار مناسبی برای مجرمان وجود داشته باشد تا بتوانند با همین ترفندها بدون شناسایی از دوربین‌ها رد شوند. در حال حاضر دو دانشگاه معتبر در حال شناسایی راهكاری هستند كه این سیستم‌ها بتوانند چهره را با عینك و كلاه هم تشخیص دهند، ولی تا زمانی كه سیستم‌های تشخیص چهره به این حد از توان شناسایی برسند احتمالا مشكلات عدیده‌ای را برای جامعه به وجود خواهند آورد.
قوانین و حفظ حریم خصوصی
در كنار پیشرفت‌هایی كه در فناوری رخ می‌دهد، قوانین و مقررات هم به سرعت در حال گسترش هستند. قوانین حافظ حریم خصوصی افراد در جهان در بسیاری از كشورها مورد تایید هستند و استفاده می‌شوند. در آمریكا و اتحادیه اروپا، قوانین سفت و سختی برای ثبت چهره افراد توسط دوربین‌های تشخیص چهره وضع شده تا هر كس به‌راحتی نتواند اطلاعات افراد را ذخیره‌سازی كند. طبق قوانین وضع‌شده در جی‌دی‌پی‌آر، همه افرادی كه تصویر آنها توسط دوربین‌های تشخیص چهره ثبت و توسط نرم‌افزارهای تشخیص هویت شناسایی می‌شود باید از ثبت و شناسایی هویت خود باخبر باشند. البته این قوانین به همین‌جا ختم نمی‌شود و افراد باید حتی اجازه دهند اطلاعات مربوط به آنها ثبت و شناسایی شود، در غیر این صورت هیچ سازمان دولتی یا خصوصی اجازه انجام این كار را به‌جز در موارد خاص ندارد.
به نظر می‌رسد استفاده از چنین قوانینی هم لازم است و هم می‌تواند امنیت ذهنی خوبی را برای افراد فراهم كند. در غیر این صورت احتمالا حضور دوربین‌های تشخیص چهره در معابر می‌تواند موجب نارضایتی شهروندان شود.