گفت‌وگو با کارگردان پویانمایی «بنیامین» که حضور موفقی در جشنواره كودك و نوجوان اصفهان داشت
قصه، قهرمان می‌خواهد
محسن عنایتی با آخرین ساخته‌اش «بنیامین»، نشان داد هنوز هم می‌توان به فكر ایده‌های تازه و جذاب در حوزه كودك و نوجوان بود. بنیامین از جمله فیلم‌های جشنواره كودك و نوجوان اصفهان امسال بود كه توانست بازخوردهای متنوعی را از سوی مردم و منتقدان به دست بیاورد و ثابت كرد می‌توان داستان‌های قرآنی و تاریخی را به وسیله پویانمایی برای بچه‌ها ساده‌سازی كرد.
بنیامین به كارگردانی آقای محسن عنایتی و تهیه‌كنندگی آقای مصطفی حسن‌آبادی، روایتگر داستان زندگی پسر بچه‌ای به همین نام در مصر باستان است؛ زمانی كه فراعنه مصر مردم بنی‌اسرائیل را به بردگی و كار اجباری در معبد وا می‌داشتند. برای آشنایی بیشتر با این پروژه و چند و چون جشنواره كودك و نوجوان امسال گفت‌وگویی با كارگردان این پویانمایی انجام داده‌ایم كه در ادامه می‌خوانید.
چه شد كه در ساخت پویانمایی بنیامین نگاهی به آموزه‌های قرآنی انداختید؟
داستان ما یك قصه تاریخی و بین ادیانی است. از ابتدای ساخت این پویانمایی نه‌تنها مخاطب داخلی، بلكه مخاطب خارجی را هم در نظر داشتم و به همین دلیل داستانی را مدنظر قرار دیدیم كه وجهه بین‌المللی داشته باشد. در واقع به دنبال نقاط اشتراك بین ادیان بودیم. چون می‌خواستیم مخاطبان بیشتری آن را ببینند.
پس به اكران بین‌المللی آن هم فكر می‌كنید؟
بله، از همان ابتدای ساخت به اكران گسترده بین‌المللی آن فكر می‌كردیم.
درباره داستان این پویانمایی توضیح می‌دهید؟
توضیح مفید و مختصرش می‌شود این‌كه «بنیامین داستان پسری از قوم بنی‌اسرائیل است كه برای آزادی جان مادرش مجبور به سفری خطرناك می‌شود. او در این سفر با حوادثی روبه‌رو می‌شود كه دیدگاهش را به زندگی و قومش عوض می‌كند». در واقع برش تاریخی پویانمایی ما درباره زمان فرعون است و ما به‌دنبال داستانی كودكانه بودیم كه دراین بازه زمانی جای بگیرد. در نهایت هم این سوژه را پیدا كردیم و آن را دراماتیزه كردیم كه خروجی‌اش شد فیلم بنیامین. فرآیند تولید پویانمایی بنیامین حدود دو سال طول كشید و خیلی دقیق روی فیلمنامه آن كار شده. ما با برنامه‌ریزی جلو رفتیم و از نظر مخاطب‌شناسی روی فیلم كار كردیم تا گستره زیادی از بازه‌های سنی را در بر بگیرد.
خودتان فكر می‌كنید چنین مضمونی چقدر ظرفیت كشاندن مردم به سالن‌های سینما را دارد؟
این داستان كشش زیادی دارد. ما سعی كردیم در این پویانمایی مفاهیم مدنظرمان را در لایه‌های زیرین قصه به كودكان و نوجوانان منتقل كنیم. پویانمایی ما مخاطب محور است و سعی كردیم در آن از الگوهای فیلمنامه‌نویسی به سبك دیزنی و دریم وركز كه شركت‌های بزرگ پویانمایی‌سازی هالیوود هستند، استفاده كنیم. به این خاطر كه مخاطب برای ما مهم است. بنابراین باید قصه تعریف كنیم و برای این كار بهترین الگو همین شركت‌هایی است كه نام بردم.
این الگوبرداری از شركت‌های پویانمایی سازی هالیوود كار فیلمنامه‌نویس را سخت نمی‌كند؟
از جهتی سخت‌تر بود، اما به هر حال جذابیت كار هم بالاتر می‌رفت. ما یكی از بهترین پویانمایی‌های ایران را نوشتیم. وقتی فیلمنامه كلاسیكی قهرمان دارد، یعنی 80-70 درصد راه درست پیموده شده و فیلمنامه ما به جرات می‌توانم بگویم باعث ارتقای فیلمنامه‌نویسی در سینمای كودك شده است.
از عمده‌ترین مشكلات سینمای ما این است كه قهرمان ندارند و به همین دلیل فیلم‌ها خوب نمی‌فروشند، اما در پویانمایی بنیامین شاهد حضور قهرمان هستیم. برخورد مخاطب با این قهرمان چطور بود و چرا می‌خواستید فیلم‌تان قهرمان داشته باشد؟
اساسا وقتی می‌خواهید قصه تعریف كنید، باید قهرمان داشته باشید و اینجاست كه فیلم شكل می‌گیرد. سینمای كودكی كه برای آن قهرمان تعریف نمی‌شود، حرفی برای گفتن ندارد. ما بر اساس تجربیات گذشته‌مان این نكته را در راس كارمان قرار دادیم و به همین دلیل از ابتدای كار قهرمان ساختیم و با آن قهرمان قصه‌مان را تعریف كردیم.
به نظر شما قصص قرآنی یا روایات دینی چقدر می‌تواند دستمایه فیلمسازان كودك و نوجوان قرار بگیرد؟
همان‌طور كه گفتم فیلم ما كاملا مختص به یك روایت قرآنی نیست و در‌واقع موقعیتی تاریخی است، اما قطعا قصص قرآنی و روایات دینی دستمایه ارزشمندی برای داستانگویی كودكان محسوب می‌شود.
برای دوبلاژ بنیامین از دوبلورهای مشهوری استفاده كرده‌اید. نحوه انتخاب آنها چطور بود؟
مسلما پویانمایی‌ای در این سطح نیاز به دوبلاژی قوی داشت و ما دو راه داشتیم؛ اول این كه سراغ بازیگران برویم و دوم این‌كه از دوبلورهای حرفه‌ای استفاده كنیم. در نهایت با بررسی‌های فراوان راه دوم را انتخاب كردیم و سراغ دوبلورها رفتیم. در این كار چهره‌های هنر دوبله ایران مانند چنگیز جلیلوند، ناصر طهماسب، اكبر منانی، سعید مظفری، مریم شیرزاد و... صداپیشگی می‌كنند و مدیریت دوبلاژش هم برعهده امیر زند است؛ ضمن این‌كه موسیقی بنیامین توسط بهزاد عبدی ساخته شده و توسط اركستر ویرتوزهای کیف در اوكراین اجرا شده است.
پویانمایی‌سازی نیاز به نیروهای متخصص دارد و اساسا این هنر ـ صنعت چندان در ایران جا افتاده نیست. برای تامین این نیروهای متخصص چه كردید؟
در كل پویانمایی‌سازی در ایران مشكلات متعددی دارد كه از جمله مهم‌ترین آنها می‌توان به كمبود نیروهای متخصص اشاره كرد، اما خوشبختانه ما این نیروهای متخصص را در گروهمان (پویانمایی «ندای موعود») تربیت كردیم. در‌مجموع توجه به سود حاصل از ساخت پویانمایی در دنیا، ما را به این نتیجه می‌رساند كه غفلت از این صنعت پولساز و مهم در داخل كشور هر چه سریع‌تر باید برطرف شود. در‌واقع باید با فرهنگ‌سازی این مبحث جا بیفتد كه سرمایه‌گذاری در صنعت پویانمایی‌سازی فقط بعد فرهنگی و تربیتی برای كودكان نیست و بحث سودآوری بسیار زیادی كه این صنعت دارد باید مورد توجه قرار گیرد. البته در سال‌های اخیر، پویانمایی‌سازی در ایران بسیار مورد توجه قرار گرفته و می‌شود امیدوار بود كه بتوانیم در 5-4 سال آینده با كشورهای همسایه مثل روسیه، تركیه و عراق رقابت كنیم و بازار را به دست خودمان بگیریم. امیدوارم دولت حمایت جدی‌تر و هدفمندتری از این هنر ـ صنعت به‌عمل بیاورد.
كدام‌یك از پویانمایی‌های تولید شده در سال‌های اخیر را می‌پسندید؟
كلا هر پویانمایی كه پرمخاطب باشد را بیشتر می‌پسندم، پویانمایی‌ای به نام «راز پروانه‌ها» بود كه در جشنواره كودك اصفهان (سال 96) اكران شد، اما متاسفانه در عین این‌كه بسیار چشمگیر بود به اكران عمومی نرسید.
به موضوع درستی اشاره كردید؛ اكران پویانمایی در ایران معضلات بسیاری دارد. هماهنگی پخش و تبلیغات اصلی‌ترین این مشكلات هستند و خیلی از پویانمایی‌ها با وجود این‌كه در جشنواره كودك اكران می‌شوند، اما به اكران عمومی نمی‌رسند. به نظر شما مشكل از كجاست؟
مشكل از كیفیت خود كارهاست كه مخاطب محور نیستند. از این لحاظ كه این فیلم‌ها عموما قدرت جذب مخاطب را ندارند كه البته امسال طبق گفته آقای تابش (دبیر جشنواره كودك و نوجوان) برای مخاطب محور كردن جشنواره حساسیت‌های زیادی روی انتخاب فیلم‌ها در بخش‌های مختلف آن صورت گرفت.
بنیامین را در مقایسه با پویانمایی‌های دیگر ایرانی در چه جایگاهی می‌دانید؟
اغلب مشكل كارهای ایرانی همان‌طور كه گفتم این است كه قصه‌گو نیستند. این در حالی است كه مخاطب اصلی پویانمایی، كودكان و نوجوانان هستند و آنها دوست دارند كه قصه ببینند كه متاسفانه عموما نمی‌بینند.
با توجه به بازخوردهایی كه تاكنون از نمایش فیلم‌تان در جشنواره كودك اصفهان گرفتید، اگر قرار بود دوباره این فیلم را بسازید باز هم این موضوع را انتخاب می‌كردید؟
صددرصد. ما این داستان را قبلا به شكل پویانمایی كوتاه كار كرده بودیم و با اشراف كامل دست به ساخت نسخه بلندش زدیم. ضمن این‌كه جشنواره كودك اصفهان محل مناسبی است كه فیلم‌های این حوزه با هدفمندی بهتری كنار هم قرار می‌گیرند و دیده می‌شوند.
آثار به نمایش درآمده در جشنواره كودك و نوجوان اصفهان امسال را تا چه اندازه نزدیك به نسل امروز و تفكر آنها می‌دانید؟
خب، من تمام فیلم‌های جشنواره امسال را ندیدم، اما در مجموع می‌توانم بگویم كه حضور تعداد كمی فیلم (هفت فیلم) در بخش مسابقه اصلی جشنواره كودك امسال نشانگر دقت نظر برگزاركنندگان آن در ارتقا سطح كیفی جشنواره است. به نظرم فیلم‌های كودك، امروز دیگر به درجه‌ای رسیده اند كه بتوان از آنها با اطمینان دفاع كرد و اگر حمایت بهتری از آنها صورت پذیرد قطعا آینده بهتری خواهند داشت.
داستان ما یك قصه تاریخی و بین ادیانی است. از ابتدای ساخت این پویانمایی نه‌تنها مخاطب داخلی، بلكه مخاطب خارجی را هم در نظر داشتم و به همین دلیل داستانی را مدنظر قرار دیدیم كه وجهه بین‌المللی داشته باشد. در واقع به دنبال نقاط اشتراك بین ادیان بودیم. چون می‌خواستیم مخاطبان بیشتری آن را ببینند.
پس به اكران بین‌المللی آن هم فكر می‌كنید؟
بله، از همان ابتدای ساخت به اكران گسترده بین‌المللی آن فكر می‌كردیم.
درباره داستان این پویانمایی توضیح می‌دهید؟
توضیح مفید و مختصرش می‌شود این‌كه «بنیامین داستان پسری از قوم بنی‌اسرائیل است كه برای آزادی جان مادرش مجبور به سفری خطرناك می‌شود. او در این سفر با حوادثی روبه‌رو می‌شود كه دیدگاهش را به زندگی و قومش عوض می‌كند». در واقع برش تاریخی پویانمایی ما درباره زمان فرعون است و ما به‌دنبال داستانی كودكانه بودیم كه دراین بازه زمانی جای بگیرد. در نهایت هم این سوژه را پیدا كردیم و آن را دراماتیزه كردیم كه خروجی‌اش شد فیلم بنیامین. فرآیند تولید پویانمایی بنیامین حدود دو سال طول كشید و خیلی دقیق روی فیلمنامه آن كار شده. ما با برنامه‌ریزی جلو رفتیم و از نظر مخاطب‌شناسی روی فیلم كار كردیم تا گستره زیادی از بازه‌های سنی را در بر بگیرد.
خودتان فكر می‌كنید چنین مضمونی چقدر ظرفیت كشاندن مردم به سالن‌های سینما را دارد؟
این داستان كشش زیادی دارد. ما سعی كردیم در این پویانمایی مفاهیم مدنظرمان را در لایه‌های زیرین قصه به كودكان و نوجوانان منتقل كنیم. پویانمایی ما مخاطب محور است و سعی كردیم در آن از الگوهای فیلمنامه‌نویسی به سبك دیزنی و دریم وركز كه شركت‌های بزرگ پویانمایی‌سازی هالیوود هستند، استفاده كنیم. به این خاطر كه مخاطب برای ما مهم است. بنابراین باید قصه تعریف كنیم و برای این كار بهترین الگو همین شركت‌هایی است كه نام بردم.
این الگوبرداری از شركت‌های پویانمایی سازی هالیوود كار فیلمنامه‌نویس را سخت نمی‌كند؟
از جهتی سخت‌تر بود، اما به هر حال جذابیت كار هم بالاتر می‌رفت. ما یكی از بهترین پویانمایی‌های ایران را نوشتیم. وقتی فیلمنامه كلاسیكی قهرمان دارد، یعنی 80-70 درصد راه درست پیموده شده و فیلمنامه ما به جرات می‌توانم بگویم باعث ارتقای فیلمنامه‌نویسی در سینمای كودك شده است.
از عمده‌ترین مشكلات سینمای ما این است كه قهرمان ندارند و به همین دلیل فیلم‌ها خوب نمی‌فروشند، اما در پویانمایی بنیامین شاهد حضور قهرمان هستیم. برخورد مخاطب با این قهرمان چطور بود و چرا می‌خواستید فیلم‌تان قهرمان داشته باشد؟
اساسا وقتی می‌خواهید قصه تعریف كنید، باید قهرمان داشته باشید و اینجاست كه فیلم شكل می‌گیرد. سینمای كودكی كه برای آن قهرمان تعریف نمی‌شود، حرفی برای گفتن ندارد. ما بر اساس تجربیات گذشته‌مان این نكته را در راس كارمان قرار دادیم و به همین دلیل از ابتدای كار قهرمان ساختیم و با آن قهرمان قصه‌مان را تعریف كردیم.
به نظر شما قصص قرآنی یا روایات دینی چقدر می‌تواند دستمایه فیلمسازان كودك و نوجوان قرار بگیرد؟
همان‌طور كه گفتم فیلم ما كاملا مختص به یك روایت قرآنی نیست و در‌واقع موقعیتی تاریخی است، اما قطعا قصص قرآنی و روایات دینی دستمایه ارزشمندی برای داستانگویی كودكان محسوب می‌شود.
برای دوبلاژ بنیامین از دوبلورهای مشهوری استفاده كرده‌اید. نحوه انتخاب آنها چطور بود؟
مسلما پویانمایی‌ای در این سطح نیاز به دوبلاژی قوی داشت و ما دو راه داشتیم؛ اول این كه سراغ بازیگران برویم و دوم این‌كه از دوبلورهای حرفه‌ای استفاده كنیم. در نهایت با بررسی‌های فراوان راه دوم را انتخاب كردیم و سراغ دوبلورها رفتیم. در این كار چهره‌های هنر دوبله ایران مانند چنگیز جلیلوند، ناصر طهماسب، اكبر منانی، سعید مظفری، مریم شیرزاد و... صداپیشگی می‌كنند و مدیریت دوبلاژش هم برعهده امیر زند است؛ ضمن این‌كه موسیقی بنیامین توسط بهزاد عبدی ساخته شده و توسط اركستر ویرتوزهای کیف در اوكراین اجرا شده است.
پویانمایی‌سازی نیاز به نیروهای متخصص دارد و اساسا این هنر ـ صنعت چندان در ایران جا افتاده نیست. برای تامین این نیروهای متخصص چه كردید؟
در كل پویانمایی‌سازی در ایران مشكلات متعددی دارد كه از جمله مهم‌ترین آنها می‌توان به كمبود نیروهای متخصص اشاره كرد، اما خوشبختانه ما این نیروهای متخصص را در گروهمان (پویانمایی «ندای موعود») تربیت كردیم. در‌مجموع توجه به سود حاصل از ساخت پویانمایی در دنیا، ما را به این نتیجه می‌رساند كه غفلت از این صنعت پولساز و مهم در داخل كشور هر چه سریع‌تر باید برطرف شود. در‌واقع باید با فرهنگ‌سازی این مبحث جا بیفتد كه سرمایه‌گذاری در صنعت پویانمایی‌سازی فقط بعد فرهنگی و تربیتی برای كودكان نیست و بحث سودآوری بسیار زیادی كه این صنعت دارد باید مورد توجه قرار گیرد. البته در سال‌های اخیر، پویانمایی‌سازی در ایران بسیار مورد توجه قرار گرفته و می‌شود امیدوار بود كه بتوانیم در 5-4 سال آینده با كشورهای همسایه مثل روسیه، تركیه و عراق رقابت كنیم و بازار را به دست خودمان بگیریم. امیدوارم دولت حمایت جدی‌تر و هدفمندتری از این هنر ـ صنعت به‌عمل بیاورد.
كدام‌یك از پویانمایی‌های تولید شده در سال‌های اخیر را می‌پسندید؟
كلا هر پویانمایی كه پرمخاطب باشد را بیشتر می‌پسندم، پویانمایی‌ای به نام «راز پروانه‌ها» بود كه در جشنواره كودك اصفهان (سال 96) اكران شد، اما متاسفانه در عین این‌كه بسیار چشمگیر بود به اكران عمومی نرسید.
به موضوع درستی اشاره كردید؛ اكران پویانمایی در ایران معضلات بسیاری دارد. هماهنگی پخش و تبلیغات اصلی‌ترین این مشكلات هستند و خیلی از پویانمایی‌ها با وجود این‌كه در جشنواره كودك اكران می‌شوند، اما به اكران عمومی نمی‌رسند. به نظر شما مشكل از كجاست؟
مشكل از كیفیت خود كارهاست كه مخاطب محور نیستند. از این لحاظ كه این فیلم‌ها عموما قدرت جذب مخاطب را ندارند كه البته امسال طبق گفته آقای تابش (دبیر جشنواره كودك و نوجوان) برای مخاطب محور كردن جشنواره حساسیت‌های زیادی روی انتخاب فیلم‌ها در بخش‌های مختلف آن صورت گرفت.
بنیامین را در مقایسه با پویانمایی‌های دیگر ایرانی در چه جایگاهی می‌دانید؟
اغلب مشكل كارهای ایرانی همان‌طور كه گفتم این است كه قصه‌گو نیستند. این در حالی است كه مخاطب اصلی پویانمایی، كودكان و نوجوانان هستند و آنها دوست دارند كه قصه ببینند كه متاسفانه عموما نمی‌بینند.
با توجه به بازخوردهایی كه تاكنون از نمایش فیلم‌تان در جشنواره كودك اصفهان گرفتید، اگر قرار بود دوباره این فیلم را بسازید باز هم این موضوع را انتخاب می‌كردید؟
صددرصد. ما این داستان را قبلا به شكل پویانمایی كوتاه كار كرده بودیم و با اشراف كامل دست به ساخت نسخه بلندش زدیم. ضمن این‌كه جشنواره كودك اصفهان محل مناسبی است كه فیلم‌های این حوزه با هدفمندی بهتری كنار هم قرار می‌گیرند و دیده می‌شوند.
آثار به نمایش درآمده در جشنواره كودك و نوجوان اصفهان امسال را تا چه اندازه نزدیك به نسل امروز و تفكر آنها می‌دانید؟
خب، من تمام فیلم‌های جشنواره امسال را ندیدم، اما در مجموع می‌توانم بگویم كه حضور تعداد كمی فیلم (هفت فیلم) در بخش مسابقه اصلی جشنواره كودك امسال نشانگر دقت نظر برگزاركنندگان آن در ارتقا سطح كیفی جشنواره است. به نظرم فیلم‌های كودك، امروز دیگر به درجه‌ای رسیده اند كه بتوان از آنها با اطمینان دفاع كرد و اگر حمایت بهتری از آنها صورت پذیرد قطعا آینده بهتری خواهند داشت.