تاریخچه فشرده پخش برنامه‌های كودك در سیمای جمهوری اسلامی
کودک شـــو !
سابقه پخش برنامه‌های كودك در تلویزیون ایران، به اندازه سابقه خود تلویزیون در ایران است. اما سبك و سیاق برنامه‌سازی، همیشه به یك منوال نبوده و پیشرفت‌های چشمگیری داشته است. بچه‌های دهه 60 ، نوعی از برنامه‌ها را تجربه كرده‌اند كه ذره‌ای برای كودكان دهه 90 جذابیت ندارد. این تغییرات در نتیجه برخی تصمیمات تأثیرگذار مدیریتی و جریان‌سازی بعضی برنامه‌سازان مهم اتفاق افتاده است و به نوعی می‌توان آن را حاصل سه نقطه عطف مشخص دانست. در ادامه، مروری كوتاه خواهیم داشت به برنامه‌سازی برای كودك و برنامه‌های شاخص كودكان كه در این چهار دهه
از سیمای جمهوری اسلامی پخش شده است.
سابقه پخش برنامه‌های كودك در تلویزیون ایران، به اندازه سابقه خود تلویزیون در ایران است. اما سبك و سیاق برنامه‌سازی، همیشه به یك منوال نبوده و پیشرفت‌های چشمگیری داشته است. بچه‌های دهه 60 ، نوعی از برنامه‌ها را تجربه كرده‌اند كه ذره‌ای برای كودكان دهه 90 جذابیت ندارد. این تغییرات در نتیجه برخی تصمیمات تأثیرگذار مدیریتی و جریان‌سازی بعضی برنامه‌سازان مهم اتفاق افتاده است و به نوعی می‌توان آن را حاصل سه نقطه عطف مشخص دانست. در ادامه، مروری كوتاه خواهیم داشت به برنامه‌سازی برای كودك و برنامه‌های شاخص كودكان كه در این چهار دهه از سیمای جمهوری اسلامی پخش شده است.
مصطفی قاسمیان
آغاز در دهه 60
در همان ماه‌های آغازین پیروزی انقلاب اسلامی بود كه مسوولان وقت تلویزیون به فكر راه‌اندازی برنامه كودك و نوجوان افتادند. دو دختر 15 ساله به نام‌های الهه رضایی و گیتی خامنه از طریق تست اجرا، جذب شبكه یك شدند و بدون هیچ تجربه‌ای، ناگهان مجری برنامه كودك شدند. شبكه یك هر روز ساعت 5 تا 6 عصر، برنامه كودك داشت و رضایی و خامنه، یک روز در میان برنامه را اجرا می‌كردند. برنامه كودك آن زمان، عبارت بود از صحبت‌های مجری نشسته پشت میز، به علاوه چند بخش كارتون. در آن زمان شبكه دو هم برنامه داشت، اما به خاطر آن كه دستیابی به این شبكه، به‌خصوص در شهرستان‌ها تا حدی مشكل بود، برنامه كودك آن به اندازه شبكه یك مشهور نشد و مریم افشار مجری‌اش هم همین‌طور. برنامه كودك شبكه دو از ساعت 6 تا 7 عصر پخش می‌شد و خب، كمتر به خاطر مانده است. برنامه‌های خاطره‌انگیزی مثل «آقای حکایتی»، «محله بر‌وبیا» و كارتون‌های محبوبی چون سندباد، خانواده دكتر ارنست، بل و سباستین، حنا دختری در مزرعه، بچه‌های مدرسه والت، پرین، مهاجران، چاق و لاغر، واتو واتو و هادی و هدی از جمله كارتون‌های پخش‌شده در دهه 60 است.
جمعه‌های شاد كودكانه
تعطیلی مدارس در روز جمعه، همیشه فرصت خوبی بود برای كودكان كه برنامه‌های جذاب‌تر و محبوب‌تری تماشا كنند. در آن زمان ترتیب پخش برنامه‌ها در روز جمعه، برعكس بود. شبكه دو صبح برنامه داشت و شبكه یك، بعد از ظهر. برنامه‌های ویژه‌تر هر دو شبكه هم به همین زمان موكول شده بود؛ مجموعه‌هایی چون مدرسه موش‌ها در شبكه یك و بامزی در شبكه دو. برنامه‌های پروپیمان كودك در روزهای جمعه، از ویژگی‌هایی است كه تا همین امروز هم تداوم داشته است. حیات هنری مجید قناد، مجری باسابقه تلویزیون نیز با همین روزهای جمعه گره خورده. او از اواسط دهه 60 ، برنامه هفتگی خود را كه اوایل از مدرسه تا مدرسه نام داشت، شروع كرد و برای سه دهه، جمعه‌ها در شبكه دو اجرا كرد.
شبكه‌های جدید بدون برنامه كودك
این روند تا سال‌ها بعد و تأسیس شبكه‌های جدید ادامه داشت. شبكه سه در سال 72 به عنوان شبكه جوان افتتاح شد و با توجه به مأموریت خود، گروه كودك و نوجوان نداشت. در ادامه شبكه‌های دیگری نیز مانند شبكه چهار، قرآن و خبر روی آنتن رفتند ولی رویكرد تخصصی، اجازه ساخت برنامه كودك نمی‌داد. در دهه 70، اگرچه برنامه‌سازی برای كودك، پیشرفت‌های چشمگیری را تجربه كرد و داستان‌های جذاب‌تری برای كودكان روایت شد، اما همچنان ساختار پخش برنامه تقریبا ثابت بود. مجموعه‌های محبوبی چون السون و ولسون، قصه‌های تا‌به‌تا و سمندون محصول سال‌های دهه 70 هستند كه در همان ساختار آشنای قبل، روی آنتن رفتند.
آغاز عصر خاله‌ها و عموها
در اوایل دهه 80، دو برنامه جدید، فصل تازه‌ای را در برنامه‌های كودك تلویزیون رقم زد. شبكه یك كه از سال 74 گیتی خامنه را داشت، در سال 79 با خداحافظی الهه رضایی و تغییر ساختار برنامه كودك، عمو پورنگ را روی آنتن برد. شبكه تهران نیز با افزایش ساعات پخش، با رنگین‌كمان به تولید برنامه كودك دست زد.
دوره جدید با حضور خاله‌ها و عموها در تلویزیون همراه بود و دو نفر را بیشتر از بقیه به شهرت رساند؛ داریوش فرضیایی 28 ساله كه به نام عمو پورنگ مجری شبكه یك بود و آزاده آل‌ایوب 23 ساله كه با نام خاله نرگس در شبكه پنج اجرا می‌كرد. در ساختار جدید، مجری‌ها دیگر جلوی دوربین نمی‌نشستند تا لابه‌لای كارتون‌ها چند جمله‌ای بگویند. بعلاوه نمایش نیز بخش جدیدی از برنامه‌سازی برای كودك و مجری به مجری - بازیگر تبدیل شد. اتفاق مهم دیگر، حضور عروسك‌ها روی آنتن زنده بود كه با رنگین‌كمان اتفاق افتاد. عروسك پیشتر تنها در شماری از برنامه‌های تولیدی دیده می‌شد. رنگین‌كمان یكی از دیرپاترین برنامه‌های تلویزیون بود كه حدود 15 سال پخش شد. از كارتون‌های محبوب این دوره، می‌توان به گربه سگ، رد پای آبی و سفرهای علمی اشاره كرد.
دومین نقطه عطف
سال 83 زمانی بود كه تحول بعدی برنامه‌های كودك تلویزیون اتفاق افتاد. در فروردین 83، سه بازیگر تئاتر علی فروتن، محمد مسلمی و حمید گلی با نام هنری گروه فیتیله به برنامه عموقناد اضافه شدند و اواخر سال 83، برنامه ملیكا زارعی با نام خاله‌شادونه روی آنتن شبكه یك رفت. فیتیله‌ها كه مجری نبودند و فقط نمایش اجرا می‌كردند، به سرعت محبوب شدند و باعث شدند دوز اجرای نمایش در برنامه‌های كودك، بیشتر و بیشتر شود. برنامه
خاله‌شادونه، اولین برنامه كودكانه‌ای بود كه صبح روزهای غیرتعطیل پخش می‌شد و مخاطب آن خردسالانی بودند كه به سن مدرسه نرسیده بودند.
شبكه 2، شبكه كودك
در سال 88 شبكه دو با تغییر مأموریت به شبكه تخصصی كودك و نوجوان، عهده‌دار پخش برنامه‌های كودك شده و گروه كودك و نوجوان شبكه یك منحل شد. تصمیم بر این بود كه از سال 89، برنامه‌های كودك شبكه‌های دیگر به شبكه دو كوچ كنند. همین اتفاق افتاد و با وجود مخالفت‌های بسیار، برنامه‌های صبحگاهی خاله شادونه و عصرگاهی عمو پورنگ به شبكه دو رفتند. با این حال رنگین‌كمان هیچ‌وقت به شبكه دو منتقل نشد و در همان شبكه پنج ماند. این تصمیم بحث‌برانگیز كه باعث رونق چندانی نیز در برنامه‌سازی كودك در تلویزیون نشد، پنج سال دوام آورد و در اواخر سال 93، بازگشت رسمی برنامه‌های كودك به شبكه یك اعلام شد.
شروع دوران پویا
در بحبوحه توسعه كمی شبكه‌های تلویزیون در اواخر دهه 80 و اوایل دهه 90، ایده‌ای مبنی بر تشكیل شبكه تخصصی كودك كه
هر‌از چند گاهی درباره‌اش صحبت می‌شد، به طور جدی در دستور كار قرار گرفت. سرانجام در سال 91 این ایده جامه عمل پوشید و شبكه پویا تشكیل شد. درباره شبكه پویا، در دیگر بخش‌های این پرونده، مفصل‌تر خواهید خواند.
در همان ماه‌های آغازین پیروزی انقلاب اسلامی بود كه مسوولان وقت تلویزیون به فكر راه‌اندازی برنامه كودك و نوجوان افتادند. دو دختر 15 ساله به نام‌های الهه رضایی و گیتی خامنه از طریق تست اجرا، جذب شبكه یك شدند و بدون هیچ تجربه‌ای، ناگهان مجری برنامه كودك شدند. شبكه یك هر روز ساعت 5 تا 6 عصر، برنامه كودك داشت و رضایی و خامنه، یک روز در میان برنامه را اجرا می‌كردند. برنامه كودك آن زمان، عبارت بود از صحبت‌های مجری نشسته پشت میز، به علاوه چند بخش كارتون. در آن زمان شبكه دو هم برنامه داشت، اما به خاطر آن كه دستیابی به این شبكه، به‌خصوص در شهرستان‌ها تا حدی مشكل بود، برنامه كودك آن به اندازه شبكه یك مشهور نشد و مریم افشار مجری‌اش هم همین‌طور. برنامه كودك شبكه دو از ساعت 6 تا 7 عصر پخش می‌شد و خب، كمتر به خاطر مانده است. برنامه‌های خاطره‌انگیزی مثل «آقای حکایتی»، «محله بر‌وبیا» و كارتون‌های محبوبی چون سندباد، خانواده دكتر ارنست، بل و سباستین، حنا دختری در مزرعه، بچه‌های مدرسه والت، پرین، مهاجران، چاق و لاغر، واتو واتو و هادی و هدی از جمله كارتون‌های پخش‌شده در دهه 60 است.
جمعه‌های شاد كودكانه
تعطیلی مدارس در روز جمعه، همیشه فرصت خوبی بود برای كودكان كه برنامه‌های جذاب‌تر و محبوب‌تری تماشا كنند. در آن زمان ترتیب پخش برنامه‌ها در روز جمعه، برعكس بود. شبكه دو صبح برنامه داشت و شبكه یك، بعد از ظهر. برنامه‌های ویژه‌تر هر دو شبكه هم به همین زمان موكول شده بود؛ مجموعه‌هایی چون مدرسه موش‌ها در شبكه یك و بامزی در شبكه دو. برنامه‌های پروپیمان كودك در روزهای جمعه، از ویژگی‌هایی است كه تا همین امروز هم تداوم داشته است. حیات هنری مجید قناد، مجری باسابقه تلویزیون نیز با همین روزهای جمعه گره خورده. او از اواسط دهه 60 ، برنامه هفتگی خود را كه اوایل از مدرسه تا مدرسه نام داشت، شروع كرد و برای سه دهه، جمعه‌ها در شبكه دو اجرا كرد.
شبكه‌های جدید بدون برنامه كودك
این روند تا سال‌ها بعد و تأسیس شبكه‌های جدید ادامه داشت. شبكه سه در سال 72 به عنوان شبكه جوان افتتاح شد و با توجه به مأموریت خود، گروه كودك و نوجوان نداشت. در ادامه شبكه‌های دیگری نیز مانند شبكه چهار، قرآن و خبر روی آنتن رفتند ولی رویكرد تخصصی، اجازه ساخت برنامه كودك نمی‌داد. در دهه 70، اگرچه برنامه‌سازی برای كودك، پیشرفت‌های چشمگیری را تجربه كرد و داستان‌های جذاب‌تری برای كودكان روایت شد، اما همچنان ساختار پخش برنامه تقریبا ثابت بود. مجموعه‌های محبوبی چون السون و ولسون، قصه‌های تا‌به‌تا و سمندون محصول سال‌های دهه 70 هستند كه در همان ساختار آشنای قبل، روی آنتن رفتند.
آغاز عصر خاله‌ها و عموها
در اوایل دهه 80، دو برنامه جدید، فصل تازه‌ای را در برنامه‌های كودك تلویزیون رقم زد. شبكه یك كه از سال 74 گیتی خامنه را داشت، در سال 79 با خداحافظی الهه رضایی و تغییر ساختار برنامه كودك، عمو پورنگ را روی آنتن برد. شبكه تهران نیز با افزایش ساعات پخش، با رنگین‌كمان به تولید برنامه كودك دست زد.
دوره جدید با حضور خاله‌ها و عموها در تلویزیون همراه بود و دو نفر را بیشتر از بقیه به شهرت رساند؛ داریوش فرضیایی 28 ساله كه به نام عمو پورنگ مجری شبكه یك بود و آزاده آل‌ایوب 23 ساله كه با نام خاله نرگس در شبكه پنج اجرا می‌كرد. در ساختار جدید، مجری‌ها دیگر جلوی دوربین نمی‌نشستند تا لابه‌لای كارتون‌ها چند جمله‌ای بگویند. بعلاوه نمایش نیز بخش جدیدی از برنامه‌سازی برای كودك و مجری به مجری - بازیگر تبدیل شد. اتفاق مهم دیگر، حضور عروسك‌ها روی آنتن زنده بود كه با رنگین‌كمان اتفاق افتاد. عروسك پیشتر تنها در شماری از برنامه‌های تولیدی دیده می‌شد. رنگین‌كمان یكی از دیرپاترین برنامه‌های تلویزیون بود كه حدود 15 سال پخش شد. از كارتون‌های محبوب این دوره، می‌توان به گربه سگ، رد پای آبی و سفرهای علمی اشاره كرد.
دومین نقطه عطف
سال 83 زمانی بود كه تحول بعدی برنامه‌های كودك تلویزیون اتفاق افتاد. در فروردین 83، سه بازیگر تئاتر علی فروتن، محمد مسلمی و حمید گلی با نام هنری گروه فیتیله به برنامه عموقناد اضافه شدند و اواخر سال 83، برنامه ملیكا زارعی با نام خاله‌شادونه روی آنتن شبكه یك رفت. فیتیله‌ها كه مجری نبودند و فقط نمایش اجرا می‌كردند، به سرعت محبوب شدند و باعث شدند دوز اجرای نمایش در برنامه‌های كودك، بیشتر و بیشتر شود. برنامه
خاله‌شادونه، اولین برنامه كودكانه‌ای بود كه صبح روزهای غیرتعطیل پخش می‌شد و مخاطب آن خردسالانی بودند كه به سن مدرسه نرسیده بودند.
شبكه 2، شبكه كودك
در سال 88 شبكه دو با تغییر مأموریت به شبكه تخصصی كودك و نوجوان، عهده‌دار پخش برنامه‌های كودك شده و گروه كودك و نوجوان شبكه یك منحل شد. تصمیم بر این بود كه از سال 89، برنامه‌های كودك شبكه‌های دیگر به شبكه دو كوچ كنند. همین اتفاق افتاد و با وجود مخالفت‌های بسیار، برنامه‌های صبحگاهی خاله شادونه و عصرگاهی عمو پورنگ به شبكه دو رفتند. با این حال رنگین‌كمان هیچ‌وقت به شبكه دو منتقل نشد و در همان شبكه پنج ماند. این تصمیم بحث‌برانگیز كه باعث رونق چندانی نیز در برنامه‌سازی كودك در تلویزیون نشد، پنج سال دوام آورد و در اواخر سال 93، بازگشت رسمی برنامه‌های كودك به شبكه یك اعلام شد.
شروع دوران پویا
در بحبوحه توسعه كمی شبكه‌های تلویزیون در اواخر دهه 80 و اوایل دهه 90، ایده‌ای مبنی بر تشكیل شبكه تخصصی كودك كه
هر‌از چند گاهی درباره‌اش صحبت می‌شد، به طور جدی در دستور كار قرار گرفت. سرانجام در سال 91 این ایده جامه عمل پوشید و شبكه پویا تشكیل شد. درباره شبكه پویا، در دیگر بخش‌های این پرونده، مفصل‌تر خواهید خواند.