گزارشی از برنامه گردشگری كودكان در شبكه نهال پویا؛ «دورت بگردم ایران»
با بچه‌ها دور ایـــران بگردید
دی 97 بود كه قرار شد یك برنامه گردشگری مخصوص بچه‌ها روی آنتن برود. اتفاقی كه نتیجه آن «دورت بگردم ایران» و پخش آن از شبكه كودك در تعطیلات نوروز 98 شد. در هر قسمت از این مجموعه دوربین با خانواده‌ای همراه می‌شود و در كاروان معروف قصه، ماجراهای سفر را از زبان بچه خانواده روایت می‌كند. می‌توان گفت این برنامه جزو اولین و مهم‌ترین تولیداتی است كه به این شكل با بچه‌ها همراه می‌شود و شهر به شهر ایران را از نگاه آنها می‌بیند. همه اینها باعث شد تا ما هم سراغ تیم تولید این مجموعه برویم و با آنها گپ و گفتی داشته باشیم.
مریم اوجاری، سردبیر و نویسنده دورت بگردم ایران است كه از ابتدای این مسیر با او همراه بوده و این روزها هم مشغول پیش‌تولید احتمالی فصل بعدی است. در ادامه می‌توانید این گفت‌و‌گو را بخوانید.
فاطمه شهدوست
اگر موافقید از ابتدای ماجرا شروع كنیم؛ این قصه از كجا شكل گرفت؟
ایده برنامه الهام از برنامه «باماشین» بود كه همكارم حسن حبیب‌زاده-كه الان هم تهیه‌كننده «دورت بگردم ایران» هستند، ساخته بودند. «باماشین» یك شوی سفری خانوادگی بود و بعد به سفارش شبكه كودك قرار شد كه یك با ماشین كودكانه ساخته شود تا این سفر‌ها از زاویه دید بچه‌ها روایت شود. این طور بود كه ابتدای كار با ایده ساختن یك برنامه در حوزه گردشگری كودك شروع كردیم، ولی در ادامه طراحی ابعاد دیگری هم به آن اضافه شد كه شرایط را پیچیده‌تر می‌كرد.
این برنامه چه هدف و نگاهی را دنبال می‌كند؟
برشمردن یك هدف خاص برای این برنامه كار دشواری است. همان‌طور كه در بخش قبلی گفتم، هدف اولیه ما ساخت یك برنامه در حوزه گردشگری كودك بود. خب این هدف یك حوزه گسترده دارد و اهداف جزئی زیادی را در‌بر‌می‌گیرد. به عبارت دیگر برای هر یك از ابعاد سفر می‌توان حالات مختلفی را متصور بود كه ما باید معین می‌كردیم كه انتخابمان نمایش كدام حالت است. مثلا باید معین می‌كردیم كه تعاملمان با جامعه بومی چطور خواهد بود؟و... علاوه‌براینها از جمله اهداف برنامه می‌توان به سفر ارزان خانوادگی، اصالت دادن به فرهنگ بومی هر منطقه و پرهیز از نگاهی كه فرهنگ مركز را به پیرامون برتری می‌دهد، تعامل بین دو خانواده همسفر كه عادات متفاوتی دارند، ترویج شیوه اكوتوریسم در گردشگری كه بر اصالت زندگی بومی و دوستی با طبیعت تاكید دارد و... اشاره كرد.
و اما ساخت رئالیتی شو به خودی خود سختی‌هایش را دارد، كمی از پیچیدگی‌های تولید چنین كاری آن هم برای كودكان بگویید.
این سؤال از آن سؤال‌هاست كه جوابش مثنوی می‌طلبد. دقیقا همان‌طور كه شما فرمودید ساختن رئالیتی شو سختی‌های فراوانی دارد. چون اساسا دو بعد متضاد دارد كه فقط وقتی در تعادل قرار بگیرند می‌توان گفت كه یك اثر موفق تولید شده. آن دو بعد هم از جنس جبر و اختیار است. یعنی ما در عین این‌كه به مسافران‌مان آزادی عمل می‌دهیم، ولی خب برخی موقعیت‌ها را هم طراحی می‌كنیم. یعنی آنها در موقعیت‌های طراحی شده رفتارهای آزادانه‌دارند.
همان‌طور كه گفتید پیش بردن این ماجرا با بچه‌ها خیلی خیلی دشوار‌تر است. از ناهمخوانی اقتضائات تولید برنامه با خواسته‌های بچه‌ها (مثل جابه‌جا شدن زمان غذا و خواب) بگیرید تا این‌كه مثلا ممكن است ما موقعیتی را طراحی كنیم و برای اكثر بچه‌ها جذاب باشد، ولی برای كودكان همسفر ما جذاب نباشد به هر حال ما نمی‌توانیم و صد البته نمی‌خواهیم كه چیزی را به آنها تحمیل كنیم و دیگر این‌كه برای بچه‌ها مهم است كه چه تصویری از آنها دیده می‌شود. به هر حال در زمان پخش برنامه دوست و خانواده و... آنها را می‌بینند و احتمالا درباره آنها نكاتی را خواهند گفت. این تمایل به خوب دیده شدن و خوب قضاوت شدن از طرف بچه‌ها آنها را از رفتار طبیعی خودشان دور می‌كند. این ما را با چالش مواجه می‌كند. مثلا بارها با این مساله مواجه شدیم كه قبل از روشن شدن دوربین‌ها با هم شوخی و بازی می‌كنند ولی به محض آغاز فیلمبرداری رفتارشان عوض می‌شود. البته ذكر این نكته هم ضروری است كه تیم سازنده برنامه هم خود را به لحاظ اخلاقی متعهد می‌داند كه تصویر ناخوشایندی از بچه‌ها نشان ندهد كه بعدها به آسیب به اعتماد به نفس كودكان همسفرمان منجر شود.
جدا از داشتن حداقل دو فرزند و ویژگی‌های لازم برای حضور در برنامه، خانم‌های خیلی از این خانواده‌ها پوشش چادر دارند، این اتفاق هم تعمدی و جزو ملاك‌های شماست؟
نه لزوما... ما اجباری در داشتن پوشش چادر نداریم. اما داشتن حجاب كامل جزو ملاك‌های ما هست. یعنی این مساله هم جزو عقاید تیم سازنده هست و هم از قوانین صدا وسیما. از آنجا كه مدت زمان سفر برای تولید یك فصل حدود 10 تا 12 روز است، طبیعتا با كسانی همراه می‌شویم كه این حدود را در زندگی روزمره خود رعایت می‌كنند و نیازی به تغییر رفتار جلوی دوربین نداشته باشند. چون هم تغییر رفتار در این مدت فرسایشی خواهد بود و هم ما تمایلی به نمایش چیزهای غیرواقعی نداریم. یك نكته دیگر هم در این زمینه وجود دارد كه ما از برخی افراد شنیدیم كه این نوع پوشش برای بچه‌ها دافعه ایجاد می‌كند و نوعی مرزبندی را به ذهن متبادر می‌كند. اما مشاهدات ما نشان داد كه بچه‌ها چنین مرزبندی‌هایی در ذهن‌شان نداشتند.
سفر به روایت بچه‌ها اتفاق جالبی است كه در این برنامه افتاده، چه شد كه به این شیوه روایتگری توسط خود بچه‌ها رسیدید؟
ما برای پیش بردن داستان سفر نیاز به یك راوی داشتیم. از آنجا كه قرار بود سفر از زاویه دید بچه‌ها و با منطق كودكانه روایت شود، باید از یك گوینده كودك استفاده می‌كردیم. خب طبیعتا این كودك نمی‌تواند بیرون از سفر باشد. پس به این نتیجه رسیدیم كه از بچه‌های همسفرمان استفاده كنیم. البته این كار پر خطری بود. چون ممكن بود از طرف مخاطب پس زده شود و بچه‌ها با راوی ارتباط برقرار نكنند كه البته به لطف خدا این‌طور نشد و راوی كودك تبدیل به یكی از نقاط قوت برنامه شد؛ البته این نكته را باید ذكر كرد كه این روایتگری توسط كودكان همسفر سختی‌های زیادی دارد. برای مثال این بچه‌ها گوینده حرفه‌ای نیستند و برای رسیدن به لحن مناسب باید بارها و بارها تمرین و تكرار كنند.
اتفاق‌هایی كه در نهایت می‌بینیم، چقدر برنامه‌ریزی شده و چقدر بداهه هستند؟
همان‌طور كه قبلا عرض كردم رئالیتی‌شو چیزی بین جبر و اختیار است. یعنی ما انتخاب می‌كنیم از كجا بازدید كنیم، در كجا توقف كنیم و چه مسیری را انتخاب كنیم. در بسیاری از موارد هم موقعیت‌هایی ایجاد می‌شود. ولی این‌كه در این مكان‌ها و موقعیت‌ها مسافرها چه می‌كنند، بداهه است و از رفتار طبیعی آنها سرچشمه می‌گیرد. برای مثال در فصل دوم «دورت بگردم ایران» ما تصمیم گرفتیم كه یك بار والدین غذا درست نكنند و بچه‌ها با همكاری هم آشپزی كنند. حالا این‌كه در این آشپزی چه اتفاقی می‌افتد، كاملا به خود بچه‌ها بستگی دارد و ما دخالتی در آن نداریم.
ایده برنامه الهام از برنامه «باماشین» بود كه همكارم حسن حبیب‌زاده-كه الان هم تهیه‌كننده «دورت بگردم ایران» هستند، ساخته بودند. «باماشین» یك شوی سفری خانوادگی بود و بعد به سفارش شبكه كودك قرار شد كه یك با ماشین كودكانه ساخته شود تا این سفر‌ها از زاویه دید بچه‌ها روایت شود. این طور بود كه ابتدای كار با ایده ساختن یك برنامه در حوزه گردشگری كودك شروع كردیم، ولی در ادامه طراحی ابعاد دیگری هم به آن اضافه شد كه شرایط را پیچیده‌تر می‌كرد.
این برنامه چه هدف و نگاهی را دنبال می‌كند؟
برشمردن یك هدف خاص برای این برنامه كار دشواری است. همان‌طور كه در بخش قبلی گفتم، هدف اولیه ما ساخت یك برنامه در حوزه گردشگری كودك بود. خب این هدف یك حوزه گسترده دارد و اهداف جزئی زیادی را در‌بر‌می‌گیرد. به عبارت دیگر برای هر یك از ابعاد سفر می‌توان حالات مختلفی را متصور بود كه ما باید معین می‌كردیم كه انتخابمان نمایش كدام حالت است. مثلا باید معین می‌كردیم كه تعاملمان با جامعه بومی چطور خواهد بود؟و... علاوه‌براینها از جمله اهداف برنامه می‌توان به سفر ارزان خانوادگی، اصالت دادن به فرهنگ بومی هر منطقه و پرهیز از نگاهی كه فرهنگ مركز را به پیرامون برتری می‌دهد، تعامل بین دو خانواده همسفر كه عادات متفاوتی دارند، ترویج شیوه اكوتوریسم در گردشگری كه بر اصالت زندگی بومی و دوستی با طبیعت تاكید دارد و... اشاره كرد.
و اما ساخت رئالیتی شو به خودی خود سختی‌هایش را دارد، كمی از پیچیدگی‌های تولید چنین كاری آن هم برای كودكان بگویید.
این سؤال از آن سؤال‌هاست كه جوابش مثنوی می‌طلبد. دقیقا همان‌طور كه شما فرمودید ساختن رئالیتی شو سختی‌های فراوانی دارد. چون اساسا دو بعد متضاد دارد كه فقط وقتی در تعادل قرار بگیرند می‌توان گفت كه یك اثر موفق تولید شده. آن دو بعد هم از جنس جبر و اختیار است. یعنی ما در عین این‌كه به مسافران‌مان آزادی عمل می‌دهیم، ولی خب برخی موقعیت‌ها را هم طراحی می‌كنیم. یعنی آنها در موقعیت‌های طراحی شده رفتارهای آزادانه‌دارند.
همان‌طور كه گفتید پیش بردن این ماجرا با بچه‌ها خیلی خیلی دشوار‌تر است. از ناهمخوانی اقتضائات تولید برنامه با خواسته‌های بچه‌ها (مثل جابه‌جا شدن زمان غذا و خواب) بگیرید تا این‌كه مثلا ممكن است ما موقعیتی را طراحی كنیم و برای اكثر بچه‌ها جذاب باشد، ولی برای كودكان همسفر ما جذاب نباشد به هر حال ما نمی‌توانیم و صد البته نمی‌خواهیم كه چیزی را به آنها تحمیل كنیم و دیگر این‌كه برای بچه‌ها مهم است كه چه تصویری از آنها دیده می‌شود. به هر حال در زمان پخش برنامه دوست و خانواده و... آنها را می‌بینند و احتمالا درباره آنها نكاتی را خواهند گفت. این تمایل به خوب دیده شدن و خوب قضاوت شدن از طرف بچه‌ها آنها را از رفتار طبیعی خودشان دور می‌كند. این ما را با چالش مواجه می‌كند. مثلا بارها با این مساله مواجه شدیم كه قبل از روشن شدن دوربین‌ها با هم شوخی و بازی می‌كنند ولی به محض آغاز فیلمبرداری رفتارشان عوض می‌شود. البته ذكر این نكته هم ضروری است كه تیم سازنده برنامه هم خود را به لحاظ اخلاقی متعهد می‌داند كه تصویر ناخوشایندی از بچه‌ها نشان ندهد كه بعدها به آسیب به اعتماد به نفس كودكان همسفرمان منجر شود.
جدا از داشتن حداقل دو فرزند و ویژگی‌های لازم برای حضور در برنامه، خانم‌های خیلی از این خانواده‌ها پوشش چادر دارند، این اتفاق هم تعمدی و جزو ملاك‌های شماست؟
نه لزوما... ما اجباری در داشتن پوشش چادر نداریم. اما داشتن حجاب كامل جزو ملاك‌های ما هست. یعنی این مساله هم جزو عقاید تیم سازنده هست و هم از قوانین صدا وسیما. از آنجا كه مدت زمان سفر برای تولید یك فصل حدود 10 تا 12 روز است، طبیعتا با كسانی همراه می‌شویم كه این حدود را در زندگی روزمره خود رعایت می‌كنند و نیازی به تغییر رفتار جلوی دوربین نداشته باشند. چون هم تغییر رفتار در این مدت فرسایشی خواهد بود و هم ما تمایلی به نمایش چیزهای غیرواقعی نداریم. یك نكته دیگر هم در این زمینه وجود دارد كه ما از برخی افراد شنیدیم كه این نوع پوشش برای بچه‌ها دافعه ایجاد می‌كند و نوعی مرزبندی را به ذهن متبادر می‌كند. اما مشاهدات ما نشان داد كه بچه‌ها چنین مرزبندی‌هایی در ذهن‌شان نداشتند.
سفر به روایت بچه‌ها اتفاق جالبی است كه در این برنامه افتاده، چه شد كه به این شیوه روایتگری توسط خود بچه‌ها رسیدید؟
ما برای پیش بردن داستان سفر نیاز به یك راوی داشتیم. از آنجا كه قرار بود سفر از زاویه دید بچه‌ها و با منطق كودكانه روایت شود، باید از یك گوینده كودك استفاده می‌كردیم. خب طبیعتا این كودك نمی‌تواند بیرون از سفر باشد. پس به این نتیجه رسیدیم كه از بچه‌های همسفرمان استفاده كنیم. البته این كار پر خطری بود. چون ممكن بود از طرف مخاطب پس زده شود و بچه‌ها با راوی ارتباط برقرار نكنند كه البته به لطف خدا این‌طور نشد و راوی كودك تبدیل به یكی از نقاط قوت برنامه شد؛ البته این نكته را باید ذكر كرد كه این روایتگری توسط كودكان همسفر سختی‌های زیادی دارد. برای مثال این بچه‌ها گوینده حرفه‌ای نیستند و برای رسیدن به لحن مناسب باید بارها و بارها تمرین و تكرار كنند.
اتفاق‌هایی كه در نهایت می‌بینیم، چقدر برنامه‌ریزی شده و چقدر بداهه هستند؟
همان‌طور كه قبلا عرض كردم رئالیتی‌شو چیزی بین جبر و اختیار است. یعنی ما انتخاب می‌كنیم از كجا بازدید كنیم، در كجا توقف كنیم و چه مسیری را انتخاب كنیم. در بسیاری از موارد هم موقعیت‌هایی ایجاد می‌شود. ولی این‌كه در این مكان‌ها و موقعیت‌ها مسافرها چه می‌كنند، بداهه است و از رفتار طبیعی آنها سرچشمه می‌گیرد. برای مثال در فصل دوم «دورت بگردم ایران» ما تصمیم گرفتیم كه یك بار والدین غذا درست نكنند و بچه‌ها با همكاری هم آشپزی كنند. حالا این‌كه در این آشپزی چه اتفاقی می‌افتد، كاملا به خود بچه‌ها بستگی دارد و ما دخالتی در آن نداریم.